اگرچه بخشی از تخریب آثار فرهنگی ممکن است پیامدهای ناخواسته جنگ باشد، اما شواهد نشان می‌دهد که نابودی عمدی میراث فرهنگی به دلیل ارزش نمادین، مذهبی و تاریخی آن، بیش از گذشته رواج یافته است.
این پدیده در دهه ۱۹۹۰ و هم‌زمان با جنگ‌های یوگسلاوی سابق در اروپا ابعادی بی‌سابقه پیدا کرد. به گفته هلن والاسک، پژوهشگر این حوزه، نباید تخریب میراث فرهنگی را پدیده‌ای جداگانه و مستقل از دیگر جنایت‌های جنگی تلقی کرد. تخریب میراث فرهنگی در جریان جنگ بوسنی «بخشی جدایی‌ناپذیر از پاکسازی قومی بود و یکی از اهداف اصلی کسانی به شمار می‌رفت که این جنگ را هدایت می‌کردند.»
کریستا پیکات، مدیر بخش فرهنگ و وضعیت‌های اضطراری در سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، در توضیح اهمیت میراث کشورها می‌گوید: «فرهنگ، میراثی که با خود حمل می‌کنیم، همچنین آداب، رسوم و سنت‌ها، در قلب هویت ما قرار دارند. آنچه شاهد آن هستیم، هدف قرار گرفتن آثار به دلیل اهمیت فرهنگی آن‌هاست؛ اقدامی که احتمالاً با هدف ارعاب یک جامعه، تضعیف پیوندهای اجتماعی یا حتی محو آثار حضور جوامع در سرزمین خود و در تاریخ آن سرزمین صورت می‌گیرد.»
او تأکید می‌کند که چنین اقداماتی به نوعی حمله به تنوع فرهنگی نیز محسوب می‌شوند: «در واقع، شما را در قلب آنچه هستید و در عمیق‌ترین لایه‌های هویت‌تان هدف قرار می‌دهند.»
در میان مشهورترین آثار تاریخی و فرهنگی که در جنگ‌های قرن بیست‌ویکم نابود شده‌اند، می‌توان به تندیس‌های بودای بامیان در افغانستان اشاره کرد که طالبان در سال ۲۰۰۱ آن‌ها را منفجر کردند.
در سال ۲۰۰۳، موزه ملی عراق در بغداد، هم‌زمان با حمله نظامی آمریکا و سقوط حکومت صدام حسین، غارت شد. در سال ۲۰۱۲ نیز آرامگاه‌های تاریخی شهر تیمبوکتو در کشور مالی هدف حمله قرار گرفتند.
ایرینا بوکووا، مدیرکل وقت یونسکو، در آن زمان در گفت‌وگو با روزنامه لوموند گفته بود: «فرهنگ، آخرین منبع انرژی تجدیدپذیر است. هنگامی که همه‌چیز نابود می‌شود، این فرهنگ است که به یک ملت نیروی بازسازی و برخاستن دوباره می‌دهد.» او با اشاره به حمله به آرامگاه‌های تیمبوکتو و تخریب تندیس‌های بودای بامیان توسط طالبان تأکید کرده بود: «کسانی که به این آثار حمله می‌کنند، دقیقاً می‌دانند کجا را هدف قرار دهند؛ آن‌ها قلب هویت ملت‌ها را نشانه می‌گیرند.
در سال ۲۰۱۵، نیروهای داعش به شهر باستانی پالمیرا در سوریه حمله کردند. در اوکراین نیز از فوریه ۲۰۲۲ صدها اثر و مکان فرهنگی در شهرهایی همچون اودسا، کی‌یف و خارکیف هدف حملات قرار گرفته‌اند.
از سال ۲۰۲۳، میراث فرهنگی نوار غزه نیز در جریان حملات ارتش اسرائیل به‌شدت آسیب دیده است. بنا بر آمار ذکرشده در این گزارش، بیش از ۷۰ درصد اماکن تاریخی و فرهنگی این منطقه تخریب شده یا آسیب دیده‌اند.
در لبنان نیز حملات هوایی اسرائیل به مناطق اطراف آثار رومی بعلبک و ویرانه‌های رومی شهر صور، از مراکز باستانی تمدن فنیقی، آسیب رسانده است. شهر صور همچنین میزبان بقایای ارزشمندی از بناهای قرون وسطایی دوران جنگ‌های صلیبی است.
از فوریه سال جاری میلادی نیز میراث فرهنگی ایران، از جمله کاخ تاریخی و مشهور گلستان، هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفته است.
حفاظت از میراث فرهنگی؛ انتخابی در سطح جامعه جهانی
پس از پایان جنگ جهانی دوم، کلمنت اتلی، نخست‌وزیر وقت بریتانیا، در سخنانی تأکید کرد: «از آنجا که جنگ‌ها در ذهن انسان‌ها شکل می‌گیرند، دفاع از صلح نیز باید در ذهن انسان‌ها بنا شود.»
این عبارت بعدها در مقدمه اساسنامه یونسکو گنجانده شد؛ اساسنامه‌ای که در چهارم نوامبر ۱۹۴۶ لازم‌الاجرا شد.
کریستا پیکات در این‌باره می‌گوید: «در طول تاریخ بشر، میراث فرهنگی همواره در شرایط جنگی در معرض نابودی قرار داشته است. همین مسئله یکی از دلایلی بود که یونسکو در سال ۱۹۵۴ کنوانسیون لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه را تصویب کرد.»
این سند که با ابتکار و تحت نظارت یونسکو تدوین شد، نخستین گام مهم بین‌المللی برای حفاظت از اموال فرهنگی در جریان جنگ‌ها بود. پس از آن، در سال ۱۹۷۲ کنوانسیون میراث جهانی نیز به تصویب رسید.
پروتکل دوم کنوانسیون لاهه در سال ۱۹۹۹، که از آن به‌عنوان ابزار اجرایی این کنوانسیون یاد می‌شود، در پی مجموعه‌ای از جنایت‌ها و تخریب‌های گسترده علیه اموال فرهنگی در جریان درگیری‌های مسلحانه دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ تصویب شد.
این سند پیش‌بینی می‌کند که عاملان حمله به میراث فرهنگی، در شرایط مقرر، به دلیل ارتکاب جنایت جنگی در محاکم بین‌المللی تحت پیگرد قرار گیرند.
بر اساس مفاد این سند، کشورها باید توصیه‌ها و تعهدات مندرج در کنوانسیون‌های مربوطه، از جمله پروتکل‌های الحاقی کنوانسیون ژنو و قواعد عرفی حقوق بین‌الملل بشردوستانه درباره مخاصمات مسلحانه را در قوانین داخلی خود بگنجانند.
آمریکا و اسرائیل این پروتکل را تصویب نکرده‌اند.
یونسکو همچنین سازوکارهایی در اختیار دارد که از طریق آن‌ها می‌تواند برای جلوگیری از تخریب آثار فرهنگی در جریان درگیری‌ها اقدام کند.
مکان‌های تحت حفاظت معمولاً با تابلوها یا پرچم‌های مشخص علامت‌گذاری می‌شوند. یونسکو نیز در آغاز درگیری‌ها، مختصات جغرافیایی این مکان‌ها را در اختیار طرف‌های جنگ قرار می‌دهد تا از موقعیت آن‌ها آگاه باشند.