امتداد: خیابان ایرانشهر در مرکز تهران، طی ماه‌های اخیر به یکی از کانون‌های بحث درباره حق استفاده شهروندان از فضای عمومی تبدیل شده است. مجموعه‌ای از برخوردهای انتظامی، محدودیت فعالیت کافه‌ها، جمع‌آوری نیمکت‌ها، مداخله در تجمع جوانان و در تازه‌ترین مورد، پلمب دو کتاب‌فروشی، این پرسش را برجسته کرده که مرز میان مدیریت شهری و محدودکردن یک سبک زندگی کجاست.
برای بسیاری از جوانانی که عصرها و شب‌ها در محدوده ایرانشهر، سنایی و پارک هنرمندان رفت‌وآمد می‌کنند، این خیابان صرفاً مسیری برای عبور نیست. کافه‌نشینی، کتاب‌گردی، دیدار دوستان، گفت‌وگو و قدم‌زدن، بخشی از تجربه روزمره آنان از زندگی شهری است؛ تجربه‌ای که به‌ویژه در شهری با محدودیت فضاهای عمومیِ در دسترس، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
🔸از شب هالووین تا برخوردهای بعدی
شامگاه جمعه هشتم آبان، حضور گروهی از جوانان با لباس‌ها و گریم‌های ویژه هالووین در خیابان ایرانشهر، با مداخله نیروهای انتظامی، بسیجی و لباس‌شخصی همراه شد. گزارش‌های منتشرشده از مسدودشدن مسیر، تعطیلی کافه‌ها، متفرق‌کردن جمعیت و برخورد فیزیکی با شماری از حاضران حکایت داشت.
روزنامه شرق در گزارشی با عنوان «شب ملتهب ایرانشهر» به روایت این اتفاق پرداخت. برخی شاهدان عینی نیز از برخورد با افرادی خبر دادند که صرفاً در خیابان یا محدوده پارک هنرمندان حضور داشتند و لزوماً در مراسم هالووین شرکت نکرده بودند.
با این حال، اتفاقات ایرانشهر به همان شب محدود نماند. در روزهای بعد نیز تصاویر و روایت‌هایی از حضور گروه‌های مذهبی و برگزاری تجمع‌هایی که در دوران جنگ در میادین شکل گرفته بود در این خیابان منتشر شد؛ حضوری که به‌دلیل هم‌زمانی با محدودیت تجمع جوانان، واکنش‌هایی برانگیخت.
🔸پرچم‌گردانی و تلاش برای تغییر فضای خیابان
هفته‌ی گذشته ویدیویی منتشر شد از گروه‌های مذهبی با برچم های مختلف در خیابان ایرانشهر که واکنش های متعددی رو همراه داشت.
این اتفاق درست بعد از این رخ داد که تعدادی از جوانان با سبک زندگی مخصوص به خود در این خیابان جمع میشدند و در نتیجه این تجمع متفاوت نشانی از این شد که قرار است مانع از جمع شدن جوانان با سبک زندگی متفاوت بشوند، اتفاقی که به واقع رخ داد.
در واقع این موضوع مسئله ایرانشهر را از برخورد با یک مراسم مشخص فراتر می رود و چون همیشه این بحث مطرح می‌شود که آیا می‌توان با حضور سازمان‌یافته، پخش صدای بلند یا اعمال محدودیت، هویت اجتماعی یک خیابان را مطابق سلیقه گروهی خاص تغییر داد؟
🔸محدودیت‌هایی که از تابستان آغاز شد
مجموعه اتفاقات اخیر ایرانشهر پیشینه‌ای چندماهه دارد. در تیرماه امسال، هفت کافه در محدوده ایرانشهر و سنایی پلمب شدند. این واحدها پس از ارائه تعهدهایی درباره رعایت مقررات حجاب و جلوگیری از تجمع مشتریان در پیاده‌رو و خیابان، فعالیت خود را از سر گرفتند.
در ادامه، نیمکت‌ها و صندلی‌های مقابل برخی کافه‌ها جمع‌آوری شد و در مردادماه نیز برخورد با دستفروشان و بساط‌گستران این محدوده در دستور کار قرار گرفت.
هر یک از این اقدامات با توجیهاتی متفاوت، از مقررات صنفی تا رفع سد معبر، مطرح شده‌اند؛ اما در کنار یکدیگر، تصویری از محدودترشدن امکان توقف، نشستن، معاشرت و حضور غیررسمی شهروندان در این محدوده ایجاد کرده‌اند.
🔸ایرانشهر؛ خیابانی که جوانان به آن هویت داده‌اند
بخش مهمی از هویت امروز خیابان ایرانشهر را نه یک طرح رسمی شهری، بلکه استفاده روزمره شهروندان از آن شکل داده است. نزدیکی به خانه هنرمندان، پارک هنرمندان، کتاب‌فروشی‌ها، کافه‌ها و دیگر فضاهای فرهنگی، این محدوده را به یکی از پاتوق‌های شناخته‌شده نسل جوان تبدیل کرده است.
چنین فضاهایی در ادبیات مطالعات شهری، بخشی از بستر شکل‌گیری روابط اجتماعی خارج از خانه و محیط کار به شمار می‌روند؛ مکان‌هایی که افراد می‌توانند بدون الزام به عضویت در یک نهاد یا شرکت در برنامه‌ای رسمی، با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.
برای بخشی از نسل جوان، ایرانشهر نمادی از همین امکان ساده است: حضور در شهر بدون آنکه شکل پوشش، نوع معاشرت یا انتخاب تفریح آنان لزوماً با سلیقه همه گروه‌های اجتماعی یکسان باشد.
🔸خیابان عمومی، ملک اختصاصی هیچ گروهی نیست
در مناقشه ایرانشهر، یک اصل اساسی نباید فراموش شود: خیابان، به‌عنوان فضای عمومی، متعلق به همه شهروندان است؛ نه فقط کسانی که سبک زندگی آنان با ترجیحات رسمی یا سلیقه یک جریان اجتماعی هماهنگ است.
حق حضور در خیابان را نمی‌توان صرفاً بر اساس نوع پوشش، سن، عقیده سیاسی، باور مذهبی یا شیوه گذران اوقات فراغت تعریف کرد. همان حقی که امکان حضور یک گروه پرچم‌به‌دست را در فضای عمومی فراهم می‌کند، باید برای جوانانی که قصد قدم‌زدن، معاشرت یا شرکت در گردهمایی مسالمت‌آمیز دارند نیز به رسمیت شناخته شود.
البته استفاده از فضای عمومی برای همه گروه‌ها با مسئولیت‌هایی مانند رعایت حقوق دیگران، امکان عبور و مرور و پرهیز از ایجاد مزاحمت همراه است. اما این ضوابط زمانی می‌توانند مبنای مدیریت منصفانه شهر باشند که به‌شکلی برابر و بدون تبعیض اجرا شوند.
مسئله ایرانشهر، در این معنا، تقابل میان جوانان و گروه‌های مذهبی نیست. موضوع اصلی، حق برابر گروه‌های مختلف برای حضور در یک فضای مشترک است؛ حقی که نباید با تلاش برای حذف یک سبک زندگی به سود سبک زندگی دیگر محدود شود.
🔸از خیابان زنده تا خیابان کنترل‌شده
ایمان واقفی، پژوهشگر مطالعات شهری، در واکنش به اتفاقات اخیر، برخورد با خیابان ایرانشهر، جمع‌آوری مبلمان شهری در سنایی و تعطیلی کافه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها را بخش‌هایی مرتبط از روند محدودشدن حیات جمعی شهری توصیف کرده است.
این نگاه بر نکته‌ای تأکید دارد که در بحث‌های مربوط به نظم شهری کمتر دیده می‌شود: خیابان فقط محل عبور خودروها یا اجرای مقررات نیست؛ فضایی است که شهروندان در آن احساس تعلق، ارتباط اجتماعی و تجربه حضور در جامعه را شکل می‌دهند.
حذف نیمکت‌ها، تعطیلی کافه‌ها، محدودکردن کتاب‌فروشی‌ها و مداخله در تجمع‌های غیررسمی، اگر به روندی مستمر تبدیل شود، می‌تواند از امکان شکل‌گیری همین روابط اجتماعی بکاهد.
در چنین شرایطی، آنچه از دست می‌رود فقط یک پاتوق یا محل تفریح نیست؛ بخشی از ظرفیت شهر برای پذیرش تفاوت‌ها و ایجاد تجربه مشترک میان شهروندان تضعیف می‌شود.
🔸مسئله ایرانشهر، مسئله حق زندگی در شهر است
رویدادهای اخیر خیابان ایرانشهر را نمی‌توان تنها در چارچوب یک جشن هالووین یا پلمب دو کتاب‌فروشی توضیح داد. این اتفاقات در کنار برخوردهای تابستان، حضور گروه‌های پرچم‌به‌دست و محدودیت تجمع جوانان، به بحث گسترده‌تری درباره مالکیت اجتماعی فضاهای عمومی تبدیل شده‌اند.
خیابان ایرانشهر با حضور گروه‌های مختلف شهروندان زنده مانده است؛ از کتاب‌خوان‌ها و هنرمندان تا کافه‌نشین‌ها، خانواده‌ها، عابران و جوانانی که آن را برای دیدار دوستانشان انتخاب می‌کنند.
این تنوع نه لزوماً تهدیدی برای نظم شهری است و نه پدیده‌ای که بتوان آن را با حذف یکی از گروه‌ها مدیریت کرد. برعکس، توانایی یک شهر در پذیرش شیوه‌های متفاوت زندگی، از نشانه‌های پویایی اجتماعی آن است.
خیابان ایرانشهر متعلق به همه شهروندان است؛ همان‌طور که حق زندگی در شهر، به یک نسل، یک سلیقه یا یک جریان فکری محدود نمی‌شود.