قلعۀ تاریخی بالاحصار که بر فراز بخش جنوبی شهر قدیم کابل قرار دارد، طی سده‌ها شاهد تهاجم، شورش و درگیری‌هایی بوده که بخش‌هایی از این دژ تاریخی را به ویرانه تبدیل کرده‌اند.
اکنون بنیاد فرهنگی آقاخان در چارچوب پروژه‌ای گسترده و چندساله، با وسواس فراوان سرگرم حفاظت و مرمت این دژ قدیمی است. هدف این پروژه تبدیل این مکان، به یک پارک عمومی باستان‌شناسی، مجموعه‌های باغ و رستوران و یک موزه است.
با وجود دهه‌ها بی‌توجهی و جنگ، گنجینه‌های قدیمی‌ای که به تدریج از لای دیوارهای این دژ تاریخی در کابل کشف می‌شوند، بیش از دو هزار سال از تاریخ پرفرازونشیب این جغرافیا را آشکار می‌کنند.
حفاری‌ها، مجموعه‌ای شگفت‌انگیز از آثار تاریخی را نمایان کرده‌اند؛ از شواهد سکونت انسان‌ها در دوران باستان گرفته تا بقایای یک صومعۀ بودایی و حمام‌های مجلل یک کاخ مغولی.
بابک رفیعی‌علوی، باستان‌شناس، می‌گوید:
«در هر نقطه از بالاحصار که حفاری کنید، چیزی پیدا می‌شود؛ زیرا این مکان بیش از دو هزار سال محل سکونت انسان‌ها بوده است. بالاحصار همواره، یا دست‌کم در بیشتر دوره‌ها، مرکز سیاسی و نظامی کابل بوده است.»
کاوش‌ها در پنج گودال جداگانه در این محوطه به کشف سکه‌های باستانی، قطعاتی از مجسمه‌های بودایی، ظروف سفالی لعاب‌دار اسلامی، چراغ‌های روغنی، شمار زیادی از قطعات سفال و بقایای کاخ‌ها، صومعه‌ها و خانه‌های مسکونی انجامیده است.
گروه باستان‌شناسی همچنین بقایای یک کاخ مغولی را کشف کرده که شامل نقاشی‌های دیواری، سازه‌ای شبیه تخت سلطنت و حوضی ستاره‌شکل است که در دل صخره‌ای در بالاترین نقطۀ تپه اعمار شده است.
موقعیت جغرافیایی بالاحصار نقش مهمی در اهمیت تاریخی آن دارد. این قلعه که بر دامنۀ برجستۀ کوه شیردروازه اعمار شده، در موقعیتی مسلط بر شهر قدیم کابل قرار گرفته است؛ موقعیتی که امکان حفاظت از مسیرهای ورودی به کابل را فراهم می‌کرد.
بالاحصار همچنین یک مرکز مهم مذهبی و کانون قدرت سیاسی در امتداد مسیر تجاری مهمی بود که شبه‌قارۀ هند را به آسیای مرکزی و مناطق فراتر از آن وصل می‌ساخت.
مصطفی نوری، مدیر پروژۀ خدمات فرهنگی آقاخان، توضیح می‌دهد:
«تمام مراحل مهم سیاسی و اقتصادی افغانستان به گونه‌ای ملموس در بالاحصار تجسم یافته‌اند. این قلعه در سراسر تاریخ کشور نقش بسیار مهمی داشته است. در واقع، هر کسی که کنترل بالاحصار را در اختیار داشت، بر کابل و منطقه نیز تسلط پیدا می‌کرد.»
بالاحصار در دوره‌های مختلف تاریخی به عنوان قلعۀ نظامی، مجموعه‌کاخ‌های سلطنتی، زرادخانه، مرکز اداری، زندان و پادگان نظامی مورد استفاده قرار گرفته است.
امروزه تنها نشانه‌هایی از کاخ‌های سلطنتی و صومعه‌های بودایی آن باقی مانده است. با این حال، یکی از ویژگی‌های پایدار این مکان، استفاده از آن به عنوان یک موقعیت دفاعی راهبردی بوده است.
اگرچه بالاحصار در طول قرن‌ها بارها تخریب و دوباره بازسازی شده، اما شدیدترین ضربه به آن زمانی وارد شد که نیروهای بریتانیایی در واکنش به کشته‌شدن سِر لوئیس کاوانیاری، نمایندۀ بریتانیا، و همراهانش در سال ۱۸۷۹، بخش بزرگی از این مجموعه را ویران کردند.
امروزه این محوطۀ تاریخی همچنان آثار سال‌ها بی‌توجهی و درگیری‌های پی‌درپی افغانستان را بر پیکر خود حمل می‌کند.
بخش‌هایی از دیوارهای دفاعی آن فروریخته‌اند. تجهیزات نظامی فرسودۀ شوروی به‌صورت توده‌ای از آهن‌آلات زنگ‌زده روی هم انباشته شده‌اند. در نزدیکی آن‌ها، سلاح‌های سنگین پس از خروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۱ باقی مانده‌اند.
به گفتۀ رفیعی‌علوی، نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۰۸ بخشی از محوطۀ داخل دیوارهای قلعه را هموار کردند و در نتیجه «بسیاری از لایه‌های باستان‌شناسی را از بین بردند.»
دریافت رایگان خبرنامهبا خبر-پیامک های ما اخبار را بصورت زنده دریافت کنید
آبونه شویدبرنامهریزی برای پروژۀ بلندپروازانه حفاظت و مرمت بنیاد فرهنگی آقاخان در سال ۲۰۱۷ آغاز شد و فعالیت‌های عملی آن از سال بعد به اجرا درآمد.
هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان نیز در ابتدا در حفاری‌ها مشارکت داشت، اما پس از تسلط دوبارۀ طالبان بر افغانستان در سال ۲۰۲۱، فعالیت آن‌ها متوقف شد.
هیئت فرانسوی دیگر به افغانستان بازنگشت، اما بنیاد فرهنگی آقاخان فعالیت‌های خود را از سال ۲۰۲۲ به این‌سو از سر گرفته است.
مصطفی نوری می‌گوید هدف اصلی این پروژه، تبدیل بالاحصار به یک پارک عمومی باستان‌شناسی است: «هدف اصلی ما که در همکاری با شرکای دولتی خود دنبال می‌کنیم، این است که از این مجموعۀ تاریخی بسیار مهم به عنوان یک پارک عمومی باستان‌شناسی استفاده شود؛ پارکی که دسترسی به آن برای عموم مردم امکان‌پذیر باشد.»
طالبان هر چند در گذشته دشمنی‌شان را به روشنی با آثار باستانی و فرهنگی نشان داده‌اند اما اکنون گفته‌اند که برای حفاظت از بناها و آثار تاریخی کشور تلاش می‌کند؛ وعده‌ای که به درستی روشن نیست چقدر به آن پابندند.