پروفسور داود غلام آزاد(*)

ترجمه از آلمانی با کمک هوش مصنوعی

 

سیاست از احساس آغاز می‌شود –

آنچه دانشِ مغز دربارهٔ رنج، ترس و امید می‌آموزد و درسی که اپوزیسیونِ دموکراتیک باید از آن بگیرد

 

چکیده

سیاست از آنجا آغاز می‌شود که مردم با احساسشان از وضعِ خود باخبر می‌شوند. هر که می‌خواهد به آن‌ها برسد، باید بفهمد این باخبر شدن چگونه رخ می‌دهد. پس آگاهی چیست؟ تصوری از واقعیت که بارِ عاطفی دارد، جهانی زیسته، جهانِ تجربه، یا احساسی دانسته؟ این جستار نخست شش تعریف از این دست را با دیدگاهِ آنتونیو داماسیو، پژوهشگرِ علومِ اعصاب، می‌سنجد. به نظرِ او آگاهی نه در اندیشیدن، بلکه فروتنانه آغاز می‌شود: در احساسی که با آن یک موجودِ زنده از وضعِ زندگیِ خود باخبر می‌شود. گرسنگی، تشنگی، درد، آسودگی و ناخوشی نگهبانانِ زندگی‌اند. از همین رو داماسیو بخشِ احساس‌گرِ روان را، که بر زندگی نظارت می‌کند و آگاهی را پدید می‌آورد، از بخشِ شناختی و عینیِ روان جدا می‌کند که جهانِ پیرامونِ ما را بازمی‌نماید و تنها در همنشینی با احساس‌ها آگاهانه می‌شود. جستار این دیدگاه را با شیوهٔ اندیشیدنِ جامعه‌شناسیِ فرایندی پیوند می‌دهد: با این بینش که در انسان بخش‌های آموخته و نیاموختهٔ احساس‌ها جدایی‌ناپذیر درهم‌تنیده‌اند؛ با نظریهٔ نمادها همچون ابزارِ جهت‌یابی، ارتباط و کنترل؛ با پژوهش در بابِ درگیری و فاصله‌گیری؛ و با نظریهٔ تمدن همچون دگرگونیِ دگرْاجبارها به خودْاجبارها. از این پیوند درکی از سیاستِ دموکراتیک برمی‌آید که آن را برپایی و مدیریتِ دموکراتیکِ شرایطِ عامِ بازتولیدِ درون‌دولتی و میان‌دولتیِ جامعه می‌داند و احساس‌های مردم را همچون پیام‌هایی از وضعِ زندگی‌شان جدی می‌گیرد. جستار با وظایفی پایان می‌یابد که از این درک برای اپوزیسیونِ دموکراتیکِ ایران برمی‌خیزد: دیدنِ رنج و ترسِ مردم، عرضهٔ تفسیرهایی که با واقعیت همخوان‌اند، شکستنِ دورِ باطلِ خطر و خیال، و نیرومند کردنِ تشکل‌های خودسازمان‌یافته‌ای که مردم در آن‌ها خویشتن‌داری می‌آموزند.

درآمد: چرا واژه‌ها اهمیت دارند

هر که از آگاهی سخن می‌گوید، واژه‌هایی به کار می‌برد که از پیش بسیاری چیزها را تعیین می‌کنند. اگر بگوییم آگاهی تصوری از واقعیت است، به تصویری در سر می‌اندیشیم. اگر بگوییم جهانِ تجربه است، به آنچه آدمی در طولِ زندگی آموخته فکر می‌کنیم. اگر بگوییم احساسی دانسته است، کسی را در نظر می‌آوریم که احساس‌هایش را از درون می‌نگرد و از آن‌ها باخبر است. هر یک از این تعریف‌ها بهره‌ای از حقیقت دارد. اما هر یک نگاه را به سویی می‌برد، و برخی گمراه می‌کنند.

این پرسش فقط بحثی نظری نیست. هر که می‌خواهد به اپوزیسیونِ دموکراتیکِ ایران یاری کند تا به مردم برسد، باید بفهمد مردم چگونه از وضعشان باخبر می‌شوند، آن را چگونه تفسیر می‌کنند و چگونه در آن راهشان را می‌یابند. دانشِ مغز در دهه‌های اخیر بسیار روشن کرده است که یک موجودِ زنده چگونه از زندگی‌اش باخبر می‌شود. اما دربارهٔ اینکه انسان‌ها چگونه در پیکربندی‌هایی که با یکدیگر می‌سازند، احساس کردن، سخن گفتن و اندیشیدن را می‌آموزند، کم می‌گوید. برای این کار به شیوه‌ای از اندیشیدن نیاز است که انسان را مغزی منفرد و جدا از دیگران نبیند، بلکه پاره‌ای از پیوندهایی بداند که در طولِ نسل‌ها دگرگون می‌شوند. این جستار می‌کوشد این دو را به هم بپیوندد. نخست نشان می‌دهد که آنتونیو داماسیو از آگاهی چه می‌فهمد و شش تعریفِ ممکن را با آن می‌سنجد. سپس این دیدگاه را با شیوهٔ اندیشیدنِ جامعه‌شناسیِ فرایندی پیوند می‌دهد که پایهٔ این جستار است. در پایان می‌پرسد که از این همه چه نتیجه‌ای برای فهمِ سیاست و برای وظایفِ اپوزیسیونِ دموکراتیک برمی‌آید. پاسخی که در این راه پدیدار می‌شود، عنوانِ این جستار را ساخته است: سیاست از احساس آغاز می‌شود.

بخش یکم: باخبر شدن از زندگی

۱. آغازی ساده و بی‌ادعا

داماسیو در گفت‌وگویی دیدگاهش را بسیار ساده خلاصه می‌کند. به گفتهٔ او آگاهی «کشفِ هستیِ خودمان و کشفِ جهانی است که پیرامونِ ما وجود دارد» (داماسیو، در گفت‌وگو با الیز لونن، پادکستِ «Pulling the Thread»، ۲۰۲۶). به نظرِ او بیشترِ تعریف‌های پیشین بسیار پیچیده‌تر بوده‌اند، چون بیش از اندازه به فرایندِ زیستیِ احتمالی گره خورده بودند. او می‌خواهد نخست بگوید موضوع بر سرِ چیست: تجربهٔ زیسته.

آنچه اهمیت دارد این است که این تجربه از کجا آغاز می‌شود. بسیاری از پژوهشگران آگاهی را بالاترین و پیچیده‌ترین دستاوردِ مغز می‌دانستند، گویی تاجِ تکامل. داماسیو این را درست وارونه می‌داند. چیزی که برای موجوداتِ زنده چنین اهمیتی دارد، بعید است تنها در پایانِ تکامل و در بالاترین بخش‌های دستگاهِ عصبی پدید آمده باشد. به گفتهٔ او آگاهی از جایی «بسیار ساده و بی‌ادعا» آغاز می‌شود (همان‌جا): در بدنی ساده با تنظیمِ ساده‌ای از زندگی، و با ابزارِ این تنظیم، یعنی احساس‌های هومئوستاتیک، احساس‌هایی که در خدمتِ هم‌ایستایی (هومئوستاز) بدن‌اند.

هر موجودِ زنده باید حالت‌های درونی‌اش را، یعنی دما، آب، مواد مغذی و اکسیژن را، در حدودی نگه دارد که در آن بتواند زنده بماند. داماسیو این تنظیمِ زندگی را هومئوستاز می‌نامد. گیاهان هم زندگی‌شان را تنظیم می‌کنند، آن هم بسیار استادانه. می‌رویند، برگ می‌دهند و گل می‌آورند. اما نمی‌دانند که چنین می‌کنند، چون دستگاهِ عصبی ندارند. تنها در موجوداتِ دارای دستگاهِ عصبی، حتی در ماهی یا خرگوش، سازوکاری پدید می‌آید که می‌تواند خودِ موجود را بازنماید و هدایت کند. و تنها با آن راهِ آگاهی گشوده می‌شود. به نظرِ داماسیو این راه نه از دستاوردهای شناختیِ والا، بلکه از احساس می‌گذرد.

۲. احساس‌ها، نگهبانانِ زندگی

در زبانِ روزمره «هیجان» و «احساس» را بیشتر هم‌معنا به کار می‌برند. داماسیو دیرزمانی است که این دو را از هم جدا می‌کند. هیجان‌ها برای او برنامه‌هایی برای کنش‌اند که در بدن جریان می‌یابند و از بیرون دیده می‌شوند: تپشِ تندِ قلب، چهره‌ای درهم‌کشیده، حرکتی برای گریز. اما احساس‌ها تجربهٔ حالت‌های بدنِ خودند. تنها همان موجودی که در آن پدید می‌آیند، می‌تواند آن‌ها را دریابد.

احساس‌ها پیش از هر چیز ابزارِ تنظیمِ زندگی‌اند. گرسنگی و تشنگی به موجودِ زنده می‌گویند که باید کاری بکند، وگرنه حالش رفته‌رفته بدتر می‌شود. درد به او می‌گوید که در بدنش هم‌اکنون چیزی ایراد پیدا کرده است. آسودگی به او می‌گوید که همه‌چیز رو به راه است و می‌تواند ادامه دهد. از همین رو داماسیو احساس‌ها را «نگهبان» می‌نامد (داماسیو، در گفت‌وگو با الیز لونن، پادکستِ «Pulling the Thread»، ۲۰۲۶). احساس‌ها به ما خبر می‌دهند که زنده بودن چگونه است، زندگی‌مان چطور می‌گذرد و برایش چه باید بکنیم. به نظرِ او هستهٔ آگاهی همین است.

او با زبانی زنده توصیف می‌کند که این شبکهٔ نگهبانان تا چه اندازه فشرده است. در سراسرِ بدن، در پوست، در اندام‌ها و در احشا، باریک‌ترین رشته‌های عصبی کشیده شده‌اند. در همه‌جای گوشت و پوست گویی فرستادگانی از دستگاهِ عصبی هستند که حالِ بدن را می‌کاوند. خبرهای آن‌ها از راهِ نخاع به ساقهٔ مغز می‌رسد. افزون بر این، راهِ دوم و ظریف‌تری هم هست، عصبِ واگ، که آن هم در سراسرِ بدن گسترده است. این دو جریان در هسته‌های کوچکی در بخشِ پشتیِ قسمتِ بالاییِ ساقهٔ مغز به هم می‌رسند. به گفتهٔ داماسیو آگاهی همان‌جا آغاز می‌شود. خبرها از آنجا به هیپوتالاموس، تالاموس و قشرِ مخ می‌رسند که این هسته‌ها با آن‌ها همکاری می‌کنند.

سکتهٔ ساقهٔ مغز نشان می‌دهد که این سطح تا چه اندازه بنیادی است. اگر درست همان ناحیه‌ای از میان برود که خبرهای بدن در آن گرد می‌آیند، گویی چراغ‌های قشرِ مخ خاموش می‌شوند. آدم به کما می‌رود، هرچند چشم‌ها، گوش‌ها و قشرِ مخش ممکن است آسیبی ندیده باشند. آدمی بی‌هوش نمی‌شود چون دیگر نمی‌بیند یا نمی‌شنود، بلکه چون هدایتِ زندگی‌اش از کار می‌افتد.

داماسیو در اینجا بر ویژگیِ شگفتی انگشت می‌گذارد. احساس‌های هومئوستاتیک را همان سوژه‌ای احساس می‌کند که خودِ این احساس‌ها در پدید آوردنش سهم دارند. او این را «بزرگ‌ترین تردستیِ فیزیولوژیک» می‌نامد (داماسیو، «Natural Intelligence and the Logic of Consciousness»، ۲۰۲۶، به نقل از خوانشِ آن در پادکستِ «Pulling the Thread»). هیچ‌کس نمی‌تواند احساس‌های دیگری را مشاهده کند. اما می‌توانیم آن‌ها را تصور کنیم، چون نمونه‌های مشابهش را در خودمان تجربه می‌کنیم.

۳. دو جهان در یک موجودِ زنده

از اینجا روشن می‌شود که منظورِ داماسیو از «روانِ احساس‌گر» (feeling mind) و «روانِ شناختیِ عینی» (factual cognitive mind) چیست (داماسیو، در گفت‌وگو با الیز لونن، پادکستِ «Pulling the Thread»، ۲۰۲۶). منظورش دو جوهرِ جدا از هم نیست، بلکه دو قلمرو از یک موجودِ زندهٔ واحد است که کارکردهای گوناگون دارند و در تکامل در زمان‌های گوناگون پدید آمده‌اند.

روانِ احساس‌گر کهن‌تر است. از خبرهایی تغذیه می‌کند که از درونِ بدن از راهِ نخاع و عصبِ واگ به ساقهٔ مغز می‌رسند. کارش نظارت بر زندگی و نگهداری از آن است. زبانش زبانِ احساس‌های هومئوستاتیک است. بر این قلمرو تنها به‌طورِ غیرمستقیم کنترل داریم. هیچ‌کس نمی‌تواند به قلبش فرمان دهد که آهسته‌تر بتپد. با این همه، درست از راهِ همین قلمرو از زندگی‌مان آگاهیم، حتی اگر فرایندهایی را که زندگی را سرِ پا نگه می‌دارند، درنیابیم.

روانِ شناختیِ عینی جوان‌تر است. از پنج حس تغذیه می‌کند و بیش از همه در قشرِ مخ شکل می‌گیرد. تصویرهای بسیار دقیقی از جهانِ پیرامونِ ما به دست می‌دهد: چهرهٔ هم‌سخن با همهٔ جزئیاتش، هر زیر و بمِ صدایش، شکل‌ها، بوها، لمس‌ها. زبان، ریاضیات، علم و توصیفِ عینیِ جهان بر آن استوارند.

رابطهٔ این دو قلمرو برابر نیست. تا وقتی قلمرویی که زندگی را هدایت می‌کند خبر ندهد که همه‌چیز رو به راه است، با قلمروِ شناختی کاری نمی‌توان کرد. و فراتر از این: به گفتهٔ داماسیو، قلمروِ شناختی به‌تنهایی «نه آگاه است و نه ناآگاه» (همان‌جا). واژه‌هایی که بر زبان می‌آوریم، به‌خودیِ خود آگاه نیستند، همان‌گونه که واژه‌هایی که رایانه می‌سازد آگاه نیستند. آنچه آگاه است، بدنِ ماست، و آگاهی دربارهٔ زندگی در همین بدن در همین لحظه است. به تعبیرِ داماسیو، شناختِ ما «از راهِ همنشینی» آگاهانه می‌شود: چون در موجودی رخ می‌دهد که احساس می‌کند و از خود حسی دارد (داماسیو، در گفت‌وگو با الیز لونن، پادکستِ «Pulling the Thread»، ۲۰۲۶).

در همان حال، احساس‌ها آنچه را در شناخت رخ می‌دهد، ارزیابی می‌کنند. آنچه حواس گزارش می‌دهند، گویی بر پایهٔ معنایش برای زندگی رتبه‌ای می‌گیرد. میانِ این دو قلمرو گفت‌وگویی پیوسته در جریان است. داماسیو این را در احساس‌های والا نشان می‌دهد که هنگامِ شنیدنِ موسیقی‌ای باشکوه یا تماشای چشم‌اندازی که آن را با همهٔ جزئیاتش می‌شناسیم، ما را فرا می‌گیرند. این احساس‌ها از زیست‌شناسیِ ما در هم‌کنشی با دانشِ ما از جهان برمی‌خیزند.

داوریِ داماسیو دربارهٔ هوشِ مصنوعی نیز از همین‌جا روشن می‌شود. هوشِ مصنوعی سراسر به قلمروِ شناختی تعلق دارد. نه بدن دارد، نه زندگی و نه دغدغهٔ ادامهٔ هستی‌اش. فرآوردهٔ هوشِ طبیعی است و استقلالش تنها نسبی است.

۴. سنجشِ شش تعریف

با این دیدگاه می‌توان شش تعریفِ ممکن از آگاهی را سنجید.

نخستین تعریف می‌گوید آگاهی تصوری از واقعیت است که بارِ عاطفی دارد. درستیِ آن در این است که در نگاهِ داماسیو احساس‌ها و تصورها به هم تعلق دارند و احساس‌ها آنچه را تصور می‌شود ارزیابی می‌کنند. اما این تعریف ترتیب را وارونه می‌کند. از تصوری آغاز می‌کند که بعداً بارِ عاطفی می‌گیرد. نزدِ داماسیو احساس در آغاز است. افزون بر این، تصور به‌خودیِ خود هنوز آگاهی نیست. ماشین هم از واقعیت تصویر می‌سازد.

دومین تعریف، اینکه آگاهی بازنماییِ نمادینی از واقعیت است که بارِ عاطفی دارد، از این هم دورتر می‌رود. نمادها، و بیش از همه زبان، به قلمروِ شناختی تعلق دارند. به نظرِ داماسیو ماهی یا خرگوش آگاهی دارد، اما نماد ندارد. پس بازنمایی‌های نمادین شرطِ آگاهی نیستند. همان‌طور که بخشِ دوم نشان خواهد داد، چیزِ دیگری‌اند: دانش و الگوهای تفسیری که انسان‌ها با آن‌ها در جهانشان راه می‌یابند.

سومین تعریف، اینکه آگاهی جهانی زیسته است، به داماسیو نزدیک‌تر است. خودِ او می‌گوید موضوع تجربهٔ زیسته است، کشفِ هستیِ خود و جهانی پیرامونِ ما. اما این تعریف نیمهٔ نخست را از قلم می‌اندازد. پیش از آنکه جهان تجربه شود، موجودِ زنده خودش را تجربه می‌کند، یعنی وضعِ زندگیِ خودش را.

چهارمین تعریف، اینکه آگاهی جهانِ تجربه است، چندپهلوست. تجربه معمولاً یعنی آنچه در طولِ زندگی انباشته شده است. اما داماسیو در کتاب‌های پیشینش آگاهیِ هسته‌ای را، که هر بار در لحظهٔ حال پدید می‌آید، از آگاهیِ گسترش‌یافته جدا می‌کند که بر حافظه و سرگذشت تکیه دارد. جهانِ تجربه به این معنا آگاهیِ هسته‌ای را از پیش لازم دارد. این جهانِ تجربه جلوه‌ای متأخر و برای انسان بسیار مهم است، اما سرچشمهٔ آگاهی نیست.

پنجمین تعریف، اینکه آگاهی احساسی آگاهانه از واقعیت است، در دایره‌ای می‌چرخد. آگاهی را با واژهٔ «آگاهانه» توضیح می‌دهد. افزون بر این، در زبانِ داماسیو احساس همیشه تجربه‌شده است؛ وگرنه دیگر احساس نمی‌بود، بلکه فرایندی بدنی می‌بود که کسی متوجهش نمی‌شود.

ششمین تعریف، اینکه آگاهی احساسی دانسته از واقعیت است، به اندیشه‌ای که دیرزمانی ذهنِ داماسیو را به خود مشغول کرده، از همه نزدیک‌تر است. کتابی که او در ۱۹۹۹ منتشر کرد «The Feeling of What Happens» نام دارد، یعنی «احساسِ آنچه رخ می‌دهد» و کتابی دیگر از او «Feeling and Knowing»، یعنی احساس کردن و دانستن، نام دارد. اما این تعریف هم تأکید را جابه‌جا می‌کند. «دانسته» چنین می‌نماید که گویی ناظری در درون نشسته است که از احساس‌هایش باخبر می‌شود. نزدِ داماسیو چنین تماشاگرِ درونی‌ای وجود ندارد. خودِ احساس کردن نخستین شکلِ دانستن است.

پس هیچ‌یک از این شش تعریف دیدگاهِ داماسیو را به‌تمامی بیان نمی‌کند. سومی و ششمی، اگر با هم ترکیب و اصلاح شوند، از همه نزدیک‌ترند. بنابراین آگاهی یعنی باخبر شدنِ احساس‌گرانه از وضعِ زندگیِ خود، که همراه با آن جهانی هم تجربه می‌شود که این زندگی باید در آن پایدار بماند.

بخش دوم: از موجودِ زنده تا پیکربندی‌ها

۵. آموخته و نیاموخته در احساس‌های انسان

داماسیو از موجودِ زنده سخن می‌گوید و نمونه‌هایش را آگاهانه چنان برمی‌گزیند که هم برای انسان و هم برای ماهی و خرگوش صادق باشند. نقطهٔ قوتِ کارِ او در همین است. اما محدودیتش هم در همین است. زیرا آنچه انسان را از همهٔ موجوداتِ زندهٔ دیگر متمایز می‌کند، در چنین نگاهی کمتر دیده می‌شود.

شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، این تمایز را به‌دقت تعیین کرده است. در هیچ موجودِ زندهٔ دیگری آموخته‌ها به اندازهٔ انسان بر نیاموخته‌ها برتری نیافته‌اند. خودِ ساختارِ زیستیِ انسان برای آموختن آماده است: آموختنِ یک زبان، شیوه‌هایی از احساس کردن، رفتار کردن و اندیشیدن. این دربارهٔ احساس‌ها هم صادق است. احساس‌ها سویه‌ای بدنی، سویه‌ای رفتاری و سویه‌ای تجربه‌شده دارند. اما در انسانِ بزرگسال هیچ هیجانی الگویی واکنشیِ یکسره نیاموخته و مادرزادی نیست. نیاموخته همیشه با آموخته درآمیخته است.

این دیدگاهِ داماسیو را رد نمی‌کند، اما گسترش می‌دهد. گرسنگی احساسی هومئوستاتیک است؛ هیچ‌کس لازم نیست احساسِ گرسنگی را بیاموزد. اما اینکه آدم کی غذا می‌خورد، چه می‌خورد، با چه کسی و به چه شیوه‌ای، آموخته است. و نیز اینکه گرسنگی‌اش را چگونه تجربه می‌کند: آیا آن را تنگدستی‌ای عادی می‌داند یا ننگی که باید از همسایه پنهانش کرد. کارگری در خوزستان که ماه‌هاست دستمزدش پرداخت نشده، تنها گرسنگی احساس نمی‌کند. شرمِ ناتوانی از سیر کردنِ خانواده‌اش را هم احساس می‌کند، و خشم بر کسانی را که او را به این روز انداخته‌اند. این احساس‌ها همان اندازه واقعی‌اند که گرسنگی. اما تنها در پیوندهایی شکل گرفته‌اند که او در آن‌ها بزرگ شده و زندگی می‌کند.

افزون بر این، احساس‌های انسانی تنها پیام‌هایی برای موجودِ زندهٔ خود نیستند، بلکه پیام‌هایی برای دیگران هم هستند. چهرهٔ انسان اندامِ ارتباط است. لبخندی، نگاهی هراسان، ابروهایی که از خشم درهم می‌روند، به دیگران می‌گویند که حالِ آدم چطور است. انسان‌ها به یکدیگر وابسته‌اند، و احساس‌هایشان از آغاز با این وابستگی‌های متقابل پیوند دارد.

خودِ داماسیو در کتابی پیشین اندیشهٔ هومئوستاز را از موجودِ زندهٔ یگانه فراتر برده است. او فرهنگ را کوششی برای تنظیمِ زندگیِ انسان‌ها فراتر از مرزهای بدنشان تفسیر کرده و از هومئوستازِ اجتماعی‌فرهنگی سخن گفته است. انسان‌ها نه تنها باید زندگیِ بدنی، بلکه زندگیِ اجتماعیِ خود را هم نگه دارند: تعلقشان، جایگاهشان و ارزشِ خودشان در چشمِ دیگران را. احساس‌ها دربارهٔ این هم خبر می‌دهند: به‌صورتِ غرور و شرم، خجالت، رنجش و رضایت. این احساس‌ها نگهبانانِ زندگیِ اجتماعی‌اند، همان‌طور که گرسنگی و درد نگهبانانِ زندگیِ بدنی‌اند. خودِ داماسیو چنین هیجان‌های اجتماعی‌ای را بررسی کرده است. شیوهٔ اندیشیدنِ جامعه‌شناسیِ فرایندی می‌تواند نشان دهد که این احساس‌ها چگونه در پیکربندی‌هایی که انسان‌ها با یکدیگر می‌سازند، آموخته می‌شوند و همراه با آن‌ها دگرگون می‌شوند.

۶. نمادها همچون ابزارِ جهت‌یابی

روانِ شناختیِ عینیِ داماسیو تصویرهایی از جهان به دست می‌دهد. اما در انسان این تصویرها تا اندازهٔ زیادی نمادند: الگوهای صوتیِ آموخته، واژه‌ها و نشانه‌هایی که به جای چیزِ دیگری می‌نشینند. شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، در نظریه‌ای ویژه دربارهٔ نمادها نشان داده که این به چه معناست.

نخست، نمادها جداییِ کهنِ تن و روان را از میان برمی‌دارند. هر واژه هم فرایندی بدنی است، یعنی موجی صوتی و الگویی از فرایندهای عصبی، و هم حاملِ معنا. در این نگاه اندیشیدن کارِ جوهری بی‌تن نیست، بلکه به‌کار گرفتنِ بی‌صدای نمادهاست. در اینجا این شیوهٔ اندیشیدن با داماسیو هم‌سو می‌شود که او نیز بر این پای می‌فشارد که هیچ امرِ روانی‌ای بیرون از بدنِ زنده رخ نمی‌دهد.

دوم، زبان، دانش و اندیشه سه سویهٔ یک فرایندند. انسان‌ها با یاریِ نمادها در جهانشان راه می‌یابند، با آن‌ها با هم ارتباط برقرار می‌کنند، و با آن‌ها خود و یکدیگر را کنترل می‌کنند. از این رو نمادها ابزارِ جهت‌یابی، ارتباط و کنترل‌اند. الگوهای تفسیرِ واقعیت که در زبانِ سیاسی آگاهی نامیده می‌شوند، به همین‌جا تعلق دارند: دانستنِ اینکه دوست کیست و دشمن کیست، چه عادلانه است و چه ناعادلانه، بدبختیِ ما از کجا می‌آید و رهایی کجاست.

سوم، نمادها را هر فرد از نو اختراع نمی‌کند. از نسلی به نسلِ دیگر منتقل می‌شوند و در این میان دگرگون می‌شوند. کودک در زبانی بزرگ می‌شود که پیش از او بوده است، و همراه با آن در دانشی که دیگران انباشته‌اند. این دانش می‌تواند کم یا بیش با واقعیت همخوان باشد. می‌تواند تا اندازهٔ زیادی با واقعیت سازگار باشد، یا آغشته به آرزوها و ترس‌ها، به خیال‌هایی که ربطِ چندانی به واقعیت ندارند. این پرسش که یک دانش تا چه اندازه با واقعیت همخوان است و سهمِ خیال در آن چقدر است، از مهم‌ترین پرسش‌های هر سیاستی است.

اگر این بینش‌ها را با دیدگاهِ داماسیو پیوند دهیم، پیوندی آشکار می‌شود که برای فهمِ شورهای سیاسی تعیین‌کننده است. نمادها به قلمروِ شناختی تعلق دارند. اما آگاهانه و کارساز می‌شوند، چون در موجوداتِ زندهٔ احساس‌گری رخ می‌دهند که احساس‌هایشان بی‌وقفه آن‌ها را بر پایهٔ معنایشان برای زندگیِ خود ارزیابی می‌کنند. از همین روست که انسان‌ها می‌توانند از راهِ نمادها پیوندِ عاطفی با یکدیگر بیابند. یک پرچم، یک نام، یک ترانه، یک شعار مانندِ «زن، زندگی، آزادی» می‌تواند انسان‌ها را ژرف‌تر از هر استدلالی به هم پیوند دهد. هر انسانی گویی از پیکربندی‌هایی از پیوندهای عاطفی ساخته شده است که او را با دیگران پیوند می‌دهند، یعنی از دلبستگی‌هایش به آدم‌ها، جاها و نمادها. بسیاری از این پیوندها با میانجیِ نمادها برقرار می‌شوند. از این رو هر که الگویی تفسیری را زیرِ پرسش ببرد، تنها به اندیشه‌ها دست نمی‌زند، بلکه به این پیوندها، و با آن‌ها به این احساس که زندگیِ آدم چطور می‌گذرد.

۷. درگیری و فاصله‌گیری

اگر احساس‌ها نگهبانانِ زندگی‌اند، وقتی زندگی در خطر است، از هر زمانِ دیگری نیرومندتر به صدا درمی‌آیند. این از نظرِ زیستی به‌جاست. اما پیامدی دارد که شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، از دیدگاهِ درگیری و فاصله‌گیری بررسی کرده است.

هرچه خطری که انسان‌ها در آن زندگی می‌کنند بزرگ‌تر باشد، درگیریِ عاطفی‌شان شدیدتر است. هرچه درگیریِ عاطفی‌شان شدیدتر باشد، ساختنِ تصویری همخوان با واقعیت از وضعشان برایشان دشوارتر است. دانششان آغشته به ترس‌ها و آرزوها می‌شود و سهمِ خیال در آن بالا می‌رود. اما هرچه دانششان خیال‌آلودتر باشد، نامناسب‌تر عمل می‌کنند، و کمتر می‌توانند خطر را مهار کنند. پس خطر بزرگ می‌ماند، و ترس هم با آن. دورِ باطلی پدید می‌آید که انسان‌ها به‌سختی از آن راهِ بیرون‌شدی می‌یابند.

شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، این دور را با داستانی از ادگار آلن پو نشان داده است: «سقوط در گردابِ مالستروم» (A Descent into the Maelström، ۱۸۴۱). دو برادر با قایقِ ماهیگیری‌شان در گردابی عظیم گرفتار می‌شوند. یکی از ترسِ مرگ به قایق چنگ می‌زند و همراهِ آن به ژرفا کشیده می‌شود. دیگری در میانهٔ ترسش می‌بیند که چیزهای استوانه‌ای آهسته‌تر از بقیه پایین کشیده می‌شوند. خودش را به بشکه‌ای می‌بندد، به آب می‌پرد و زنده می‌ماند. او از ترسیدن دست نکشیده بود. اما توانست در میانهٔ درگیری چنان فاصله بگیرد که وضعش را آن‌گونه که بود ببیند.

پس کسی که فاصله می‌گیرد، از احساس کردن دست نکشیده است. احساس‌ها نگهبان باقی می‌مانند، و هر که سرکوبشان کند، خبرِ مهمی دربارهٔ وضعِ خود را از دست می‌دهد. فقط نمی‌گذارد که تنها آن‌ها اندیشه و کنشش را تعیین کنند. فاصله‌گیری بی خویشتن‌داری ممکن نیست، و خویشتن‌داری آموختنی است.

این پیوند برای ایران امروز در ایران به‌گونه‌ای دردناک زنده و حاضر است. مردم در سال‌های اخیر کشتار، اعدام، جنگ و بمباران را تجربه کرده‌اند. بسیاری در فقر و ترسی همیشگی زندگی می‌کنند. در چنین وضعی سهمِ خیال در تفسیرهای سیاسی بالاست. امید به منجی‌ای که همه‌چیز را دگرگون کند، این انتظار که قدرت‌های بیگانه آزادی بیاورند، آرزوی انتقام از گروه‌هایی به‌تمامی: این‌ها تنها خطاهایی نیستند که با آموزش و اندرز از میان بروند. تفسیرهایی‌اند که از ترس و درماندگیِ کسانی برمی‌خیزند که در خطری بزرگ‌اند. این تفسیرها دورِ باطل را برپا نگه می‌دارند، چون به کنش‌هایی می‌انجامند که خطر را کم نمی‌کنند، بلکه بیشتر می‌کنند.

۸. تمدن همچون خویشتن‌داریِ آموخته

اینکه انسان‌ها چگونه خویشتن‌داری می‌آموزند، موضوعی است که شیوهٔ اندیشیدنی که پایهٔ این جستار است، در نظریهٔ تمدن بررسی کرده است. وقتی زنجیره‌های وابستگی‌های متقابل میانِ انسان‌ها درازتر و فشرده‌تر می‌شوند و وقتی خشونتِ بدنی در یک جامعه به‌طورِ پایدار در انحصار درمی‌آید، انسان‌ها ناچارند رفتارشان را با دوراندیشیِ هرچه بیشتر با یکدیگر هماهنگ کنند. دگرْاجبارهایی که بر خود و بر یکدیگر اعمال می‌کنند، رفته‌رفته به خودْاجبارها بدل می‌شوند: به وجدان و عادت‌هایی که حتی وقتی کسی نگاه نمی‌کند، کارگرند. بر این پایه، مهارِ سائق‌ها و عاطفه‌های خود یکنواخت‌تر و همه‌جانبه‌تر می‌شود. این خویشتن‌داری طبیعتِ دوم می‌شود، بخشی از عادات اجتماعی که همچون پیش‌آمادگی، پیش از هر تصمیمِ آگاهانه‌ای، ادراک، داوری و کنش را جهت می‌دهند. تنها همین خویشتن‌داری انسان‌ها را توانا می‌کند که خودآیین عمل کنند.

به زبانِ داماسیو می‌توان گفت: آنچه انسان‌ها احساس می‌کنند و شیوه‌ای که به احساس‌هایشان پاسخ می‌دهند، خود در این فرایند دگرگون می‌شود. نگهبانانِ زندگی باقی می‌مانند، اما انسان‌ها می‌آموزند پیام‌هایشان را تفسیر کنند، به تعویق بیندازند و با انتظارهای دیگران هماهنگ کنند. آدمِ گرسنه به نانِ همسایه‌اش دست‌درازی نمی‌کند. آدمِ رنجیده بی‌درنگ مشت نمی‌زند. این توانایی دارایی‌ای نیست که یک بار به دست آید و برای همیشه بماند. به پیکربندی‌هایی وابسته است که در آن‌ها آموخته شده است. آنجا که خطرها بزرگ می‌شوند، انحصارِ خشونت فرو می‌پاشد و زنجیره‌های وابستگی‌های متقابل می‌گسلند، این توانایی ممکن است دوباره از دست برود. آن‌گاه موج‌های تمدن‌زدایی پدید می‌آیند.

این اندیشه را می‌توان با مفهومِ کم‌قدرتی پیوند داد. کم‌قدرت کسانی‌اند که بختِ اندکی برای مهارِ اجبارهایی دارند که در معرضشان هستند. چهار گونه اجبار هست. نخست اجبارهای طبیعتِ بیرونی: خشکسالی‌ای که در بسیاری از نقاطِ ایران کشتزارها را می‌خشکاند، گرما، آبِ شور، زلزله‌ها. سپس اجبارهای طبیعتِ خودِ انسان: اینکه انسان‌ها به آب، غذا و گرما نیاز دارند، بیمار می‌شوند و پیر می‌شوند. احساس‌های هومئوستاتیکِ داماسیو درست همان پیام‌هایی‌اند که این اجبارها با آن‌ها در آگاهی خود را نشان می‌دهند. سپس دگرْاجبارهایی که انسان‌ها بر خود و بر یکدیگر اعمال می‌کنند: انتظارهای الزامی، که چون قانون الزام‌آورند؛ انتظارهای بایسته، که اخلاق آن‌ها را می‌طلبد؛ و انتظارهای رخصتی، که تنها روا شمرده می‌شوند، و خشونتی که برخی با آن این انتظارها را تحمیل می‌کنند. ترس از مجازات و بیم از داوریِ دیگران از این اجبارها خبر می‌دهند. و سرانجام خودْاجبارهایی که انسان‌ها درونی کرده‌اند: وجدان، شرم و عادت‌های احساس کردن و اندیشیدن، مثلاً پروای درونی‌شده از مخالفت با رئیس یا روحانی، حتی وقتی کسی نگاه نمی‌کند. کم‌قدرت کسی است که بر همهٔ این اجبارها روی‌هم‌رفته کنترلِ اندکی دارد. کسی که در خوزستان بی‌آب، بی‌دستمزد، زیرِ حکومتِ ترس و با احساس‌های درونی‌شدهٔ درماندگی زندگی می‌کند، به این معنای فراگیر کم‌قدرت است.

از پیامدهای استبدادِ دیرپا این است که در بسیاری از مردم عادات اجتماعی‌ای شکل گرفته است که نظم را تنها از یک فرمانروا انتظار دارد. این انتظار پابرجا می‌ماند، حتی وقتی شرایطِ زندگی دگرگون شده و همین مردم در زندگیِ روزمره‌شان اغلب دیرزمانی است آموخته‌اند خودشان را سازمان دهند. اینکه عادات اجتماعی این‌گونه از شرایطِ دگرگون‌شده واپس می‌مانند، همان چیزی است که واپس‌ماندنِ نسبیِ عادات اجتماعی توصیفش می‌کند. اینکه چرا همین واپس‌ماندن درست در دوره‌های ترسِ بزرگ کنشِ سیاسی را تعیین می‌کند و پیامدهایی می‌آفریند که هیچ‌کس قصدشان را نداشته است، همان چیزی است که نتیجهٔ واپس‌ماندگیِ نسبیِ عادات اجتماعی توضیحش می‌دهد. اشتیاق به منجی یکی از جلوه‌های همین نتیجه است.

بخش سوم: سیاست و وظایفِ اپوزیسیونِ دموکراتیک

۹. سیاستِ دموکراتیک همچون رسیدگی به شرایطِ زندگی

دیدگاهِ داماسیو مقایسه‌ای را پیش می‌کشد که برای فهمِ سیاست سودمند است، به شرطِ آنکه حدودش را در نظر داشته باشیم. همان‌طور که یک موجودِ زنده باید زندگی‌اش را در حدودی نگه دارد که در آن پایدار بماند، جامعه هم باید شرایطی را پدید آورد و نگه دارد که اعضایش بتوانند در آن زندگی کنند. سیاستِ دموکراتیک برپایی و مدیریتِ دموکراتیکِ شرایطِ عامِ بازتولیدِ درون‌دولتی و میان‌دولتیِ جامعه است. آب و غذا، مسکن و گرما، سلامت و آموزش، کار و درآمدی که بشود با آن زندگی کرد، امنیت در برابرِ خشونت در درون و صلح در بیرون، همه به این شرایط تعلق دارند.

حدِ این مقایسه در این است که جامعه موجودِ زنده نیست. نه مغزی دارد و نه کانونی که هدایتش کند. چیزی جز پیکربندی‌هایی نیست که انسان‌ها با یکدیگر می‌سازند، با توازن‌های قدرتِ دگرگون‌شونده‌شان. شرایطِ زندگی مانندِ تپشِ قلب خودبه‌خود تنظیم نمی‌شوند. باید انسان‌ها آن‌ها را برپا کنند و مدیریت کنند، و پرسش این است که چه کسی دربارهٔ آن‌ها تصمیم می‌گیرد و به سودِ چه کسی. سیاستی دموکراتیک است که این توازن‌های قدرت را به سودِ کم‌قدرت‌ترها جابه‌جا کند.

درست در اینجا روشن می‌شود که چرا این درک از سیاست باید دموکراتیک باشد. یک موجودِ زنده تنها وقتی زنده می‌ماند که خبرها از همهٔ بخش‌هایش به جایی برسند که پردازش می‌شوند. بدنی که نگهبانانش باید خاموش بمانند، دیگر نمی‌داند حالش چطور است. با جامعه‌ای هم که در آن رنج، ترس و رنجشِ مردم اجازهٔ بیان ندارد، همین است. استبداد تنها عقیده‌ها را سرکوب نمی‌کند. راه‌هایی را قطع می‌کند که پیام‌های وضعِ زندگیِ مردم از آن‌ها می‌توانست به کسانی برسد که برای مدتی محدود و زیرِ نظارتِ مردم دربارهٔ شرایطِ زندگی تصمیم می‌گیرند. سندیکاها، تشکل‌های صنفی، مطبوعاتِ آزاد، حزب‌ها و پارلمان‌های منتخب چنین راه‌هایی‌اند. از راهِ آن‌ها احساس‌های مردم به خواسته بدل می‌شوند، خواسته‌ها به گفت‌وگو و چانه‌زنی، و گفت‌وگوها به تصمیم‌هایی که می‌شود وارسی و اصلاحشان کرد.

۱۰. آنچه از این برای اپوزیسیونِ دموکراتیک برمی‌آید

از این ملاحظه‌ها وظایفی برای اپوزیسیونِ دموکراتیکِ ایران برمی‌خیزد. نمی‌توان آن‌ها را در شعار گنجاند، اما می‌توان در چند اصل بیانشان کرد.

نخستین وظیفه این است که احساس‌های مردم را همچون پیام‌هایی از وضعِ زندگی‌شان جدی بگیرد. گرسنگیِ کارگران، ترسِ خانواده‌ها از بمبارانِ بعدی، خستگیِ پرستاران، رنجشِ کسانی که دهه‌هاست احساسِ تحقیر می‌کنند: این‌ها مزاحمِ سیاست نیستند، بلکه نقطهٔ آغازِ آن‌اند. اپوزیسیونی که این احساس‌ها را نادیده بگیرد یا خطا بشمارد و کنار بگذارد، مردم را از دست می‌دهد. اپوزیسیونی که تنها به آن‌ها دامن بزند، ترس را بیشتر می‌کند.

دومین وظیفه این است که ابزارهای جهت‌یابی‌ای عرضه کند که با واقعیت همخوان‌اند و در همان حال از نظرِ عاطفی به مردم می‌رسند. وقتی با واقعیت همخوان‌اند که علت‌های رنج را همان‌جا نشان دهند که هست: در چیرگیِ لایه‌ای کوچک بر ثروتِ کشور، در نابودیِ ذخیره‌های آب، در سیاستِ خارجی‌ای که کشور را درگیرِ دشمنی‌ها و جنگ‌ها کرده است، و در جنگ‌هایی که دولت‌های دیگر علیهِ ایران به راه می‌اندازند. وقتی از نظرِ عاطفی به مردم می‌رسند که نمادهایی بیابند که پیوند می‌دهند بی‌آنکه دیگران را بیرون برانند. «زن، زندگی، آزادی» چنین نمادی است، چون زندگی را تأیید می‌کند بی‌آنکه دشمنی را نام ببرد.

سومین وظیفه شکستنِ دورِ باطلِ خطر و خیال است. این کار تنها با فراخواندن به عقل ممکن نمی‌شود. وقتی ممکن می‌شود که خطری که مردم احساس می‌کنند، به‌راستی کمتر شود. اپوزیسیونی که به همهٔ گروه‌های جامعه وعدهٔ امنیت می‌دهد، از جمله به هوادارانِ رژیمِ پیشین که جنایتی مرتکب نشده‌اند، به اقلیت‌های دینی و قومی، و به دگراندیشانِ سیاسی، ترس از روزهای پس از دگرگونی را کم می‌کند. اما هر که فهرست‌های مرگ پخش کند و وعدهٔ انتقام بدهد، خطر را بیشتر می‌کند، و با آن سهمِ خیال را در همهٔ تفسیرها.

چهارمین وظیفه نیرومند کردنِ خودسازمان‌یابی‌هایی است که مردم در آن‌ها خویشتن‌داری می‌آموزند. در سندیکاها، تشکل‌های صنفی و انجمن‌های شهروندی می‌آموزند که احساس‌هایشان را به خواسته بدل کنند، به قاعده‌های مشترک پایبند بمانند، تصمیم‌های اکثریت را بپذیرند و همراهی کنند و برای دیگران مسئولیت بپذیرند. آنجا آن توانِ فاصله‌گیری در میانهٔ درگیری شکل می‌گیرد که بی آن هیچ دموکراسی‌ای پایدار نمی‌ماند. به این ترتیب این تشکل‌ها همان راه‌هایی می‌شوند که در فصلِ نهم توصیف شد.

پنجمین وظیفه این است که شرایطِ زندگی را در کانون بگذارد، نه یک شخص را. مردمِ ایران به آب، نان، کار، سلامت، آموزش، امنیت و صلح نیاز دارند. اپوزیسیونی که نشان دهد چگونه می‌خواهد این شرایط را به‌طورِ دموکراتیک برپا و مدیریت کند، جهت‌یابی‌ای همخوان‌تر با واقعیت عرضه می‌کند تا هر چهرهٔ منجی‌ای. آرزوی منجی فهمیدنی است، چون از درماندگی برمی‌خیزد. اما خیالی زادهٔ ترس است، و کم‌قدرتی را دوام می‌بخشد به‌جای آنکه بر آن چیره شود.

ششمین وظیفه متوجهِ خودِ اپوزیسیون است. اعضای آن هم در ترس زندگی می‌کنند، بسیاری در سوگ و خشم. دانشِ آن‌ها هم وقتی خطر بزرگ است، آغشته به خیال است. پس خودش باید بیاموزد که در میانهٔ درگیری فاصله بگیرد: احساس‌های خودش را جدی بگیرد بی‌آنکه تنها از آن‌ها پیروی کند، و نقدِ دیگران را پیام بداند، نه حمله.

سخنِ پایانی: اندیشیدنی که از زندگی آغاز می‌کند

دیدگاهِ داماسیو عادتِ دیرینه‌ای در اندیشیدن را وارونه می‌کند. این فهم نیست که بر فرازِ بدن نشسته و از آن آگاهی می‌یابد. بدنِ زنده از خود باخبر می‌شود، و در این باخبر شدن، شناخت هم آگاهانه می‌شود. شیوهٔ اندیشیدنِ جامعه‌شناسیِ فرایندی بر این می‌افزاید که انسان‌ها این باخبر شدن، احساس‌هایشان، نمادهایشان و خویشتن‌داری‌شان را در پیکربندی‌هایی می‌آموزند که با یکدیگر می‌سازند، و زیرِ فشارِ خطرهای بزرگ می‌توانند دوباره از یاد ببرندشان.

از این، فروتنی‌ای برمی‌آید که از نظرِ سیاسی آموزنده است. هر که می‌خواهد بفهمد انسان‌ها چگونه می‌اندیشند و عمل می‌کنند، باید نخست بپرسد زندگی‌شان چطور می‌گذرد و آن را چگونه احساس می‌کنند. و هر که می‌خواهد به آن‌ها یاری کند تا از رنج و ترس رها شوند، باید پیش از هر چیز نه منجی‌ای، بلکه راه‌هایی را نشانشان دهد که از آن‌ها بتوانند شرایطِ زندگیِ خود را با هم برپا و مدیریت کنند.

منابع

Damasio, Antonio: The Feeling of What Happens. Body and Emotion in the Making of Consciousness, New York: Harcourt Brace 1999.

Damasio, Antonio: Self Comes to Mind. Constructing the Conscious Brain, New York: Pantheon 2010.

Damasio, Antonio: The Strange Order of Things. Life, Feeling, and the Making of Cultures, New York: Pantheon 2018.

Damasio, Antonio: Feeling and Knowing. Making Minds Conscious, New York: Pantheon 2021.

ترجمهٔ فارسی: احساس و شناخت؛ ساختنِ ذهنِ آگاه، ترجمهٔ محمدعلی آرامی، نشر لوگوس، ۱۴۰۱.

Damasio, Antonio: Natural Intelligence and the Logic of Consciousness, London: Robinson (Little, Brown) 2026.

Loehnen, Elise: Conversation with Antonio Damasio, podcast “Pulling the Thread with Elise Loehnen”, 2026.

Elias, Norbert: Über den Prozeß der Zivilisation, 2 vols., Frankfurt am Main: Suhrkamp 1976 (zuerst 1939).

ترجمهٔ فارسی: نوربرت الیاس، دربابِ فرایندِ تمدن، ترجمهٔ غلامرضا خدیوی، تهران: جامعه‌شناسان، چاپِ دوم، ۱۳۹۷.

Elias, Norbert: Was ist Soziologie?, München: Juventa 1970.

Elias, Norbert: Studien über die Deutschen, Frankfurt am Main: Suhrkamp 1989.

Elias, Norbert: Engagement und Distanzierung, Frankfurt am Main: Suhrkamp 1983.

Elias, Norbert: On Human Beings and Their Emotions. A Process-Sociological Essay, in: Theory, Culture & Society 4 (1987), no. 2–3, pp. 339–361.

Elias, Norbert: The Symbol Theory, London: Sage 1991.

داود غلام آزاد: Selbstbild und Weltsicht islamistischer Selbstmordattentäter [خودانگاره و جهان‌بینیِ عاملانِ عملیاتِ انتحاریِ اسلام‌گرا]، برلین: Klaus Schwarz، ۲۰۰۶.

داود غلام آزاد: آنچه احساس‌ها می‌دانند و آنچه به خطا می‌شناسند، هانوفر، ۲۰۲۶.

داود غلام آزاد: رهبری، سازمان‌یابی و مشروعیتِ اپوزیسیونِ دموکراتیک در پرتوِ پژوهش‌های مغز، هانوفر، ۲۰۲۶.

داود غلام آزاد: نظم از پایین؛ خودسازمان‌یابیِ مردمِ ایران، پاسخی به جست‌وجوی یک «چهره»، هانوفر، ۲۰۲۶.

جستارهای نویسنده در نشانیِ gholamasad.jimdofree.com در دسترس است.

هانوفر، ۲۰ آبان ۱۴۰۵ (۱۱ نوامبر ۲۰۲۶)

https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

 

(*) داود غلام آزاد پروفسور باز نشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.

 

متن آلمانی نوشته: 

Politik beginnt beim Fühlen

Was die Hirnforschung über Not, Angst und Hoffnung lehrt und was die demokratische Opposition daraus lernen muss

Dawud Gholamasad

Abstract

Politik beginnt dort, wo Menschen ihrer Lage fühlend innewerden. Wer sie erreichen will, muss verstehen, wie dieses Innewerden geschieht. Was also ist Bewusstsein? Eine affektiv besetzte Vorstellung von der Realität, eine erlebte Welt, eine Erfahrungswelt oder ein gewusstes Gefühl? Dieser Beitrag prüft sechs solche Bestimmungen zunächst an der Auffassung des Neurowissenschaftlers Antonio Damasio. Für ihn beginnt Bewusstsein nicht im Denken, sondern bescheiden: im Fühlen, mit dem ein lebender Organismus seines eigenen Lebenszustands innewird. Hunger, Durst, Schmerz, Wohlbefinden und Unbehagen sind Wächter des Lebens. Damasio unterscheidet deshalb einen fühlenden Bereich des Seelischen, der das Leben überwacht und Bewusstsein hervorbringt, von einem sachlich-kognitiven Bereich, der die Welt um uns abbildet und erst in Gesellschaft der Gefühle bewusst wird. Der Beitrag verbindet diese Auffassung mit der prozesssoziologischen Denkweise: mit ihrer Einsicht, dass bei Menschen gelernte und ungelernte Anteile der Gefühle untrennbar verflochten sind, mit ihrer Theorie der Symbole als Mittel der Orientierung, Verständigung und Kontrolle, mit ihrer Untersuchung von Engagement und Distanzierung und mit ihrer Theorie der Zivilisation als Wandel von Fremdzwängen in Selbstzwänge. Daraus ergibt sich ein Verständnis von demokratischer Politik als der demokratischen Herstellung und dem Betrieb der allgemeinen inner- und zwischenstaatlichen Reproduktionsbedingungen der Gesellschaft, das die Gefühle der Menschen als Nachrichten über den Zustand ihres Lebens ernst nimmt. Der Beitrag schließt mit den Aufgaben, die sich daraus für die demokratische Opposition Irans ergeben: die Not und die Angst der Menschen wahrzunehmen, ihnen wirklichkeitsgerechte Deutungen anzubieten, den Teufelskreis von Gefahr und Phantasie zu durchbrechen und die Selbstorganisationen zu stärken, in denen Menschen Selbstkontrolle lernen.

Einleitung: Warum die Wörter wichtig sind

Wer über Bewusstsein spricht, gebraucht Wörter, die schon vieles vorentscheiden. Sagt man, Bewusstsein sei eine Vorstellung von der Realität, so denkt man an ein Bild im Kopf. Sagt man, es sei eine Erfahrungswelt, so denkt man an das, was ein Mensch im Lauf seines Lebens gelernt hat. Sagt man, es sei ein gewusstes Gefühl, so denkt man an jemanden, der seine Gefühle von innen betrachtet und über sie Bescheid weiß. Jede dieser Formeln enthält etwas Richtiges. Aber jede lenkt den Blick in eine bestimmte Richtung, und manche führen in die Irre.

Die Frage ist nicht bloß akademisch. Wer die demokratische Opposition in Iran dabei unterstützen will, die Menschen zu erreichen, muss verstehen, wie Menschen ihrer Lage innewerden, wie sie sie deuten und wie sie sich in ihr orientieren. Die Hirnforschung hat in den letzten Jahrzehnten viel darüber geklärt, wie ein Organismus seines Lebens innewird. Sie sagt aber wenig darüber, wie Menschen in den Figurationen, die sie miteinander bilden, lernen zu fühlen, zu sprechen und zu denken. Dafür bedarf es einer Denkweise, die den Menschen nicht als einzelnes Gehirn betrachtet, sondern als Teil von Beziehungen, die sich über Generationen wandeln. Dieser Beitrag versucht, beides zusammenzuführen. Er stellt zuerst dar, was Antonio Damasio unter Bewusstsein versteht, und prüft daran sechs mögliche Bestimmungen. Dann verbindet er diese Auffassung mit der prozesssoziologischen Denkweise, die hier zugrunde gelegt ist. Am Ende fragt er, was daraus für das Verständnis von Politik und für die Aufgaben der demokratischen Opposition folgt. Die Antwort, die sich dabei abzeichnet, gibt dem Beitrag seinen Titel: Politik beginnt beim Fühlen.

Teil I: Das Innewerden des Lebens

1. Ein bescheidener Anfang

Damasio fasst seine Auffassung in einem Gespräch ganz einfach zusammen. Bewusstsein sei „die Entdeckung unserer eigenen Existenz und die Entdeckung einer Welt, die um uns herum existiert“ (Damasio, im Gespräch mit Elise Loehnen, Pulling the Thread, 2026). Die meisten bisherigen Bestimmungen seien viel umständlicher gewesen, weil sie zu eng an den möglichen biologischen Vorgang gebunden waren. Er selbst wolle zuerst sagen, worum es geht: um Erleben.

Entscheidend ist, wo dieses Erleben beginnt. Viele Forscher hielten Bewusstsein für die höchste und komplizierteste Leistung des Gehirns, gleichsam die Krönung der Evolution. Damasio hält das für genau verkehrt. Etwas, das für Lebewesen so wichtig ist, werde kaum erst am Ende der Evolution und in den höchsten Teilen des Nervensystems entstanden sein. Bewusstsein beginne vielmehr „sehr bescheiden“ (ebd.): in einem einfachen Körper mit einfacher Lebensregulierung und mit dem Mittel dieser Regulierung, den homöostatischen Gefühlen.

Jeder Organismus muss seine inneren Zustände, Temperatur, Wasser, Nährstoffe und Sauerstoff, in den Grenzen halten, in denen er leben kann. Diese Lebensregulierung nennt Damasio Homöostase. Auch Pflanzen regulieren ihr Leben, und zwar sehr kunstvoll. Sie wachsen, treiben Blätter und bilden Blüten. Aber sie wissen nicht, dass sie es tun, weil sie kein Nervensystem haben. Erst bei Lebewesen mit einem Nervensystem, schon bei einem Fisch oder einem Kaninchen, entsteht eine Einrichtung, die den eigenen Organismus abbilden und steuern kann. Und erst mit ihr öffnet sich der Weg ins Bewusstsein. Dieser Weg führt nach Damasio nicht über hohe kognitive Leistungen, sondern über das Fühlen.

2. Gefühle als Wächter des Lebens

Im Alltag gebraucht man die Wörter „Emotion“ und „Gefühl“ meist gleichbedeutend. Damasio unterscheidet beides seit Langem. Emotionen sind für ihn Handlungsprogramme, die im Körper ablaufen und von außen beobachtet werden können: ein beschleunigter Herzschlag, ein verzerrtes Gesicht, eine Fluchtbewegung. Gefühle dagegen sind das Erleben der Zustände des eigenen Körpers. Sie kann nur der Organismus wahrnehmen, in dem sie entstehen.

Gefühle sind vor allem ein Mittel der Lebensregulierung. Hunger und Durst sagen dem Organismus, dass er etwas tun muss, sonst wird es ihm zunehmend schlechter gehen. Schmerz sagt ihm, dass in seinem Körper bereits etwas schiefgeht. Wohlbefinden sagt ihm, dass alles in Ordnung ist und er weitermachen kann. Damasio nennt die Gefühle deshalb „Wächter“ (Damasio, im Gespräch mit Elise Loehnen, Pulling the Thread, 2026). Sie geben Auskunft darüber, wie es ist, lebendig zu sein, wie das eigene Leben verläuft und was man dafür tun muss. Darin liegt für ihn der Kern des Bewusstseins.

Wie dicht dieses Wächtersystem ist, beschreibt er sehr anschaulich. Im ganzen Körper, in der Haut, in den Gliedern und in den Eingeweiden, verlaufen feinste Nervenfasern. Überall im Fleisch gibt es gleichsam Abgesandte des Nervensystems, die den Zustand des Körpers erkunden. Ihre Nachrichten steigen über das Rückenmark zum Hirnstamm auf. Zusätzlich gibt es einen zweiten, feineren Weg, den Vagusnerv, der ebenfalls den ganzen Körper durchzieht. Beide Ströme treffen in kleinen Kernen im hinteren Teil des oberen Hirnstamms zusammen. Dort, so Damasio, beginnt Bewusstsein. Von dort gehen die Nachrichten weiter zum Hypothalamus, zum Thalamus und zur Großhirnrinde, mit denen diese Kerne zusammenwirken.

Wie grundlegend diese Ebene ist, zeigt der Schlaganfall im Hirnstamm. Wird gerade der Bereich zerstört, in dem die Nachrichten aus dem Körper zusammenlaufen, dann gehen in der Großhirnrinde gleichsam die Lichter aus. Der Mensch fällt ins Koma, obwohl seine Augen, seine Ohren und seine Großhirnrinde unversehrt sein können. Bewusstlos wird man nicht, weil man nicht mehr sieht oder hört, sondern weil die Steuerung des eigenen Lebens ausfällt.

Damasio hebt dabei eine Eigentümlichkeit hervor. Homöostatische Gefühle werden von dem Subjekt gefühlt, das sie selbst mit hervorbringen. Er nennt das „den ultimativen physiologischen Taschenspielertrick“ (Damasio, Natural Intelligence and the Logic of Consciousness, 2026, vorgelesen im Podcast Pulling the Thread). Niemand kann die Gefühle eines anderen beobachten. Wir können sie uns aber vorstellen, weil wir Vergleichbares in uns selbst erleben.

3. Zwei Welten in einem Organismus

Von hier aus wird verständlich, was Damasio meint, wenn er von einem „feeling mind“ und einem „factual cognitive mind“ spricht (Damasio, im Gespräch mit Elise Loehnen, Pulling the Thread, 2026), einem fühlenden und einem sachlich-kognitiven Seelischen. Er beschreibt damit nicht zwei getrennte Substanzen, sondern zwei Bereiche desselben lebenden Organismus, die verschiedenen Aufgaben dienen und in der Evolution zu verschiedenen Zeiten entstanden sind.

Das fühlende Seelische ist das ältere. Es speist sich aus den Nachrichten aus dem Innern des Körpers, die über Rückenmark und Vagusnerv zum Hirnstamm gelangen. Es dient der Überwachung und Erhaltung des Lebens. Seine Sprache ist die der homöostatischen Gefühle. Über diesen Bereich haben wir nur mittelbar Kontrolle. Niemand kann seinem Herzen befehlen, langsamer zu schlagen. Und doch sind wir uns gerade durch ihn unseres Lebens bewusst, auch wenn wir die Vorgänge, die es aufrechterhalten, nicht bemerken.

Das sachlich-kognitive Seelische ist jünger. Es speist sich aus den fünf Sinnen und wird vor allem in der Großhirnrinde gebildet. Es liefert die außerordentlich genauen Bilder der Welt um uns: das Gesicht des Gesprächspartners in allen Einzelheiten, jede Färbung seiner Stimme, Formen, Gerüche, Berührungen. Auf ihm beruhen Sprache, Mathematik, Wissenschaft und die sachliche Beschreibung der Welt.

Das Verhältnis beider Bereiche ist nicht gleichrangig. Mit dem kognitiven Bereich lässt sich nichts anfangen, solange der Bereich, der das Leben steuert, nicht meldet, dass alles in Ordnung ist. Und mehr noch: Der kognitive Bereich ist für sich genommen, so Damasio, „weder bewusst noch nicht bewusst“ (ebd.). Die Wörter, die wir sprechen, sind ebenso wenig bewusst wie die Wörter, die ein Computer erzeugt. Bewusst ist unser Körper, und Bewusstsein handelt vom Leben in diesem Körper in diesem Augenblick. Unser Erkennen wird bewusst „durch Gesellschaft“, wie Damasio sagt: weil es sich in einem Organismus vollzieht, der fühlt und ein Empfinden seiner selbst hat (Damasio, im Gespräch mit Elise Loehnen, Pulling the Thread, 2026).

Dabei bewerten die Gefühle zugleich, was im Erkennen geschieht. Was die Sinne melden, erhält gleichsam einen Rang danach, was es für das Leben bedeutet. Zwischen beiden Bereichen findet ein ständiger Dialog statt. Damasio zeigt das an den erhabenen Gefühlen, die uns beim Hören großer Musik oder beim Betrachten einer Landschaft ergreifen, die wir zugleich in allen Einzelheiten kennen. Sie entstehen aus unserer Biologie im Zusammenspiel mit unserem Wissen von der Welt.

Von hier aus erklärt sich auch Damasios Urteil über die künstliche Intelligenz. Sie gehört ganz dem kognitiven Bereich an. Sie hat keinen Körper, kein Leben und keine Sorge um ihr Fortbestehen. Sie ist ein Erzeugnis der natürlichen Intelligenz, und ihre Unabhängigkeit ist nur relativ.

4. Sechs Bestimmungen geprüft

Mit dieser Auffassung lassen sich sechs mögliche Bestimmungen des Bewusstseins prüfen.

Die erste lautet, Bewusstsein sei eine affektiv besetzte Vorstellung von der Realität. Daran ist richtig, dass in Damasios Bild Gefühle und Vorstellungen zusammengehören und die Gefühle das Vorgestellte bewerten. Aber die Formel kehrt die Reihenfolge um. Sie geht von einer Vorstellung aus, die nachträglich mit Affekt ausgestattet wird. Bei Damasio steht das Fühlen am Anfang. Außerdem ist eine Vorstellung für sich genommen noch kein Bewusstsein. Auch eine Maschine erzeugt Abbildungen der Realität.

Die zweite Bestimmung, Bewusstsein sei eine affektiv besetzte symbolische Repräsentation der Realität, entfernt sich noch weiter. Symbole, vor allem die Sprache, gehören zum kognitiven Bereich. Ein Fisch oder ein Kaninchen hat nach Damasio Bewusstsein, aber keine Symbole. Symbolische Repräsentationen sind deshalb keine Bedingung des Bewusstseins. Sie sind, wie im zweiten Teil zu zeigen ist, etwas anderes: das Wissen und die Deutungsmuster, mit denen sich Menschen in ihrer Welt orientieren.

Die dritte Bestimmung, Bewusstsein sei eine erlebte Welt, kommt Damasio näher. Er selbst sagt, es gehe um Erleben, um die Entdeckung der eigenen Existenz und einer Welt um uns. Aber die Formel lässt die erste Hälfte weg. Bevor die Welt erlebt wird, erlebt der Organismus sich selbst, den Zustand seines eigenen Lebens.

Die vierte Bestimmung, Bewusstsein sei eine Erfahrungswelt, ist im Deutschen mehrdeutig. Erfahrung meint gewöhnlich das, was sich im Lauf eines Lebens angesammelt hat. Damasio unterscheidet aber in seinen früheren Büchern ein Kernbewusstsein, das jeweils im gegenwärtigen Augenblick entsteht, von einem erweiterten Bewusstsein, das auf Gedächtnis und Lebensgeschichte beruht. Eine Erfahrungswelt in diesem Sinn setzt das Kernbewusstsein bereits voraus. Sie ist eine späte, für Menschen sehr wichtige Ausprägung, aber nicht der Ursprung des Bewusstseins.

Die fünfte Bestimmung, Bewusstsein sei ein bewusstes Gefühl der Realität, dreht sich im Kreis. Sie erklärt Bewusstsein durch das Wort „bewusst“. Zudem ist ein Gefühl in Damasios Sprache schon erlebt, sonst wäre es kein Gefühl, sondern ein unbemerkter Körpervorgang.

Die sechste Bestimmung, Bewusstsein sei ein gewusstes Gefühl der Realität, trifft am ehesten den Gedanken, der Damasio seit Langem beschäftigt. Schon sein Buch von 1999 trägt den Titel „The Feeling of What Happens“, das Gefühl dessen, was geschieht, und ein späteres heißt „Feeling and Knowing“, Fühlen und Wissen. Aber auch diese Formel verschiebt den Akzent. „Gewusst“ klingt, als stehe ein Beobachter im Innern, der seine Gefühle zur Kenntnis nimmt. Einen solchen inneren Zuschauer gibt es bei Damasio nicht. Das Fühlen ist selbst die erste Form des Wissens.

Keine der sechs Formeln trifft Damasios Auffassung also ganz. Am nächsten kommen ihr die dritte und die sechste, wenn man sie verbindet und berichtigt. Bewusstsein ist danach das fühlende Innewerden des eigenen Lebenszustands, mit dem zugleich die Welt erlebt wird, in der dieses Leben sich erhalten muss.

Teil II: Vom Organismus zu den Figurationen

5. Gelerntes und Ungelerntes in den Gefühlen der Menschen

Damasio spricht vom Organismus, und er wählt seine Beispiele bewusst so, dass sie für Menschen ebenso gelten wie für Fische und Kaninchen. Darin liegt seine Stärke. Darin liegt aber auch eine Grenze. Denn was Menschen von allen anderen Lebewesen unterscheidet, kommt bei einer solchen Betrachtung kaum in den Blick.

Die hier zugrunde gelegte Denkweise hat diesen Unterschied genau bestimmt. Bei keinem anderen Lebewesen hat das Gelernte ein solches Übergewicht über das Ungelernte erlangt wie beim Menschen. Seine biologische Ausstattung selbst ist darauf angelegt, zu lernen: eine Sprache, bestimmte Weisen zu fühlen, sich zu benehmen und zu denken. Das gilt auch für die Gefühle. Sie haben eine körperliche, eine verhaltensmäßige und eine erlebte Seite. Bei erwachsenen Menschen ist aber keine Emotion ein ganz und gar ungelerntes, angeborenes Reaktionsmuster. Das Ungelernte ist stets vom Gelernten durchdrungen.

Damit wird Damasios Bild nicht widerlegt, aber erweitert. Der Hunger ist ein homöostatisches Gefühl; Hunger zu fühlen, muss niemand lernen. Aber wann ein Mensch isst, was er isst, mit wem und auf welche Weise, das hat er gelernt. Und auch, wie er seinen Hunger erlebt: ob er ihn als selbstverständliche Not empfindet oder als Schande, die man vor den Nachbarn verbirgt. Ein Arbeiter in Chuzestan, dessen Lohn seit Monaten ausbleibt, fühlt nicht nur Hunger. Er fühlt auch die Scham, seine Familie nicht ernähren zu können, und den Zorn auf jene, die ihn so weit gebracht haben. Diese Gefühle sind ebenso wirklich wie der Hunger. Aber sie haben sich erst in den Beziehungen gebildet, in denen er aufgewachsen ist und lebt.

Hinzu kommt, dass menschliche Gefühle nicht nur Nachrichten an den eigenen Organismus sind, sondern auch Nachrichten an andere. Das menschliche Gesicht ist ein Organ der Verständigung. Ein Lächeln, ein erschrockener Blick, ein zorniges Zusammenziehen der Brauen sagen den anderen, wie es um einen steht. Menschen sind aufeinander angewiesen, und ihre Gefühle sind von Anfang an auf diese gegenseitigen Abhängigkeiten bezogen.

Damasio selbst hat in einem früheren Buch den Gedanken der Homöostase über den einzelnen Organismus hinaus erweitert. Er hat die Kultur als Versuch gedeutet, das Leben der Menschen auch über die Grenzen ihres Körpers hinaus zu regulieren, und von einer soziokulturellen Homöostase gesprochen. Menschen müssen nicht nur ihr körperliches, sondern auch ihr soziales Leben erhalten: ihre Zugehörigkeit, ihren Rang und ihren Selbstwert in den Augen der anderen. Auch darüber geben Gefühle Auskunft, als Stolz und Scham, als Peinlichkeit, Kränkung und Genugtuung. Sie sind Wächter des sozialen Lebens, so wie Hunger und Schmerz Wächter des körperlichen Lebens sind. Damasio selbst hat solche sozialen Emotionen untersucht. Die prozesssoziologische Denkweise kann zeigen, wie diese Gefühle in den Figurationen, die die Menschen miteinander bilden, gelernt werden und sich mit ihnen wandeln.

6. Symbole als Mittel der Orientierung

Damasios sachlich-kognitives Seelisches liefert Bilder der Welt. Bei Menschen sind diese Bilder aber zum großen Teil Symbole: gelernte Lautmuster, Wörter und Zeichen, die für etwas anderes stehen. Die hier zugrunde gelegte Denkweise hat in einer eigenen Theorie der Symbole gezeigt, was dies bedeutet.

Erstens überwinden die Symbole die alte Trennung von Leib und Seele. Ein Wort ist zugleich ein körperlicher Vorgang, nämlich eine Schallwelle und ein Muster von Nervenvorgängen, und ein Träger von Bedeutung. Denken ist in dieser Sicht kein Werk einer körperlosen Substanz, sondern ein stummes Hantieren mit Symbolen. Damit trifft sich diese Denkweise mit Damasio, der ebenfalls darauf besteht, dass nichts Seelisches außerhalb des lebenden Körpers geschieht.

Zweitens sind Sprache, Wissen und Denken drei Seiten desselben Vorgangs. Menschen orientieren sich in ihrer Welt mithilfe von Symbolen, sie verständigen sich mit ihnen, und sie kontrollieren mit ihnen sich selbst und einander. Symbole sind deshalb Mittel der Orientierung, der Kommunikation und der Kontrolle. Die Deutungsmuster der Realität, die in der politischen Sprache Bewusstsein heißen, gehören hierher: das Wissen davon, wer Freund und wer Feind ist, was gerecht und was ungerecht ist, woher das eigene Unglück kommt und wo die Rettung liegt.

Drittens werden Symbole nicht von jedem Einzelnen neu erfunden. Sie werden von Generation zu Generation weitergegeben und dabei verändert. Ein Kind wächst in eine Sprache hinein, die vor ihm da war, und mit ihr in ein Wissen, das andere angesammelt haben. Dieses Wissen kann mehr oder weniger wirklichkeitsgerecht sein. Es kann der Realität weitgehend entsprechen, oder es kann von Wünschen und Ängsten durchsetzt sein, von Phantasien, die mit der Wirklichkeit wenig zu tun haben. Die Frage, wie weit ein Wissen mit der Wirklichkeit übereinstimmt und wie hoch sein Phantasiegehalt ist, gehört zu den wichtigsten Fragen jeder Politik.

Verbindet man diese Einsichten mit Damasios Auffassung, so zeigt sich ein Zusammenhang, der für das Verständnis politischer Leidenschaften entscheidend ist. Symbole gehören zum sachlich-kognitiven Bereich. Aber sie werden bewusst und wirksam, weil sie sich in fühlenden Organismen vollziehen, deren Gefühle sie unablässig danach bewerten, was sie für das eigene Leben bedeuten. Deshalb können Menschen sich durch Symbole affektiv aneinander binden. Eine Fahne, ein Name, ein Lied, ein Ruf wie „Frau, Leben, Freiheit“ kann Menschen tiefer verbinden als jedes Argument. Ein Mensch besteht gleichsam aus den Valenzfigurationen, die ihn mit anderen binden, aus seinen gefühlsmäßigen Bindungen an Menschen, Orte und Symbole. Viele dieser Bindungen sind symbolisch vermittelt. Wer ein Deutungsmuster infrage stellt, rührt deshalb nicht nur an Gedanken, sondern an diese Bindungen und damit an das Gefühl, wie es um das eigene Leben steht.

7. Engagement und Distanzierung

Wenn Gefühle Wächter des Lebens sind, dann melden sie sich am stärksten, wenn das Leben bedroht ist. Das ist biologisch sinnvoll. Aber es hat eine Folge, die die hier zugrunde gelegte Denkweise unter dem Gesichtspunkt von Engagement und Distanzierung untersucht hat.

Je größer die Gefahr ist, in der Menschen leben, desto stärker sind sie affektiv engagiert. Je stärker sie affektiv engagiert sind, desto schwerer fällt es ihnen, sich ein wirklichkeitsgerechtes Bild ihrer Lage zu machen. Ihr Wissen wird von Ängsten und Wünschen durchsetzt, ihr Phantasiegehalt steigt. Je phantasiehaltiger aber ihr Wissen ist, desto weniger angemessen handeln sie, und desto weniger können sie die Gefahr unter Kontrolle bringen. So bleibt die Gefahr groß, und mit ihr die Angst. Es entsteht ein Teufelskreis, aus dem Menschen schwer herausfinden.

Die hier zugrunde gelegte Denkweise hat diesen Kreis an einer Erzählung Edgar Allan Poes veranschaulicht, „Ein Sturz in den Malstrom“ (1841). Zwei Brüder geraten mit ihrem Fischerboot in einen gewaltigen Meeresstrudel. Der eine klammert sich in Todesangst an das Boot und wird mit ihm in die Tiefe gerissen. Der andere beobachtet mitten in seiner Angst, dass zylindrische Gegenstände langsamer hinabgezogen werden als andere. Er bindet sich an ein Fass, springt ins Wasser und überlebt. Er hatte nicht aufgehört, sich zu fürchten. Aber es gelang ihm, sich mitten im Engagement so weit zu distanzieren, dass er die Lage wirklichkeitsgerecht erkennen konnte.

Wer sich distanziert, hat deshalb nicht aufgehört zu fühlen. Die Gefühle bleiben Wächter, und wer sie unterdrückt, verliert eine wichtige Nachricht über seine Lage. Er lässt sie nur nicht allein sein Denken und Handeln bestimmen. Distanzierung setzt Selbstkontrolle voraus, und Selbstkontrolle muss gelernt werden.

Für Iran ist dieser Zusammenhang bedrückend aktuell. Die Menschen haben in den letzten Jahren Massaker, Hinrichtungen, Krieg und Bombardierungen erlebt. Viele leben in Armut und ständiger Angst. In einer solchen Lage ist der Phantasiegehalt politischer Deutungen hoch. Die Hoffnung auf einen Retter, der alles wenden wird, die Erwartung, fremde Mächte würden die Freiheit bringen, der Wunsch nach Rache an ganzen Gruppen: Das sind keine bloßen Irrtümer, die sich durch Belehrung beseitigen ließen. Es sind Deutungen, die der Angst und der Ohnmacht von Menschen entspringen, die sich in großer Gefahr befinden. Sie halten den Teufelskreis aufrecht, weil sie zu Handlungen führen, die die Gefahr nicht verringern, sondern vergrößern.

8. Zivilisation als gelernte Selbstkontrolle

Wie Menschen Selbstkontrolle lernen, hat die hier zugrunde gelegte Denkweise in ihrer Theorie der Zivilisation untersucht. Wenn die Ketten gegenseitiger Abhängigkeiten zwischen Menschen länger und dichter werden und wenn die körperliche Gewalt in einem Gemeinwesen stabil monopolisiert ist, müssen die Menschen ihr Verhalten immer weiter vorausschauend aufeinander abstimmen. Die Fremdzwänge, die sie auf sich selbst und aufeinander ausüben, verwandeln sich allmählich in Selbstzwänge: in ein Gewissen und in Gewohnheiten, die auch dann wirken, wenn niemand zusieht. Auf dieser Grundlage wird die Kontrolle der eigenen Triebe und Affekte gleichmäßiger und allseitiger. Diese Selbstkontrolle wird zur zweiten Natur, zu einem Teil des sozialen Habitus, der als Prädisposition Wahrnehmung, Urteil und Handeln lenkt, bevor bewusst entschieden wird. Erst sie macht Menschen fähig, selbstbestimmt zu handeln.

In Damasios Begriffen kann man sagen: Was Menschen fühlen und wie sie auf ihre Gefühle antworten, wird in diesem Prozess selbst verändert. Die Wächter des Lebens bleiben, aber die Menschen lernen, ihre Nachrichten zu deuten, aufzuschieben und mit den Erwartungen anderer abzustimmen. Ein Mensch, der hungrig ist, greift nicht nach dem Brot seines Nachbarn. Ein Mensch, der gekränkt ist, schlägt nicht sofort zu. Diese Fähigkeit ist kein Besitz, der einmal erworben wird und dann bleibt. Sie hängt an den Figurationen, in denen sie gelernt wurde. Wo die Gefahren wachsen, das Gewaltmonopol zerfällt und die Ketten gegenseitiger Abhängigkeiten reißen, kann sie wieder verloren gehen. Dann kommt es zu Schüben der De-Zivilisierung.

Diese Überlegung lässt sich mit dem Begriff der Machtschwäche verbinden. Machtschwach sind Menschen, die geringe Chancen haben, die Zwänge zu kontrollieren, denen sie ausgesetzt sind. Es sind vier Arten von Zwängen. Da sind zuerst die Zwänge der äußeren Natur: die Dürre, die in vielen Teilen Irans die Felder austrocknet, die Hitze, das versalzene Wasser, die Erdbeben. Dann die Zwänge der eigenen Natur: dass Menschen Wasser, Nahrung und Wärme brauchen, dass sie krank werden und altern. Damasios homöostatische Gefühle sind die Nachrichten, mit denen sich gerade diese Zwänge im Bewusstsein melden. Dann die Fremdzwänge, die die Menschen auf sich selbst und aufeinander ausüben: die Erwartungen, die verbindlich sind wie ein Gesetz, die moralisch geboten sind oder die bloß erlaubt sind, und die Gewalt, mit der manche sie durchsetzen. Die Angst vor Strafe und die Furcht vor dem Urteil der anderen melden diese Zwänge. Und schließlich die Selbstzwänge, die die Menschen verinnerlicht haben: das Gewissen, die Scham und die Gewohnheiten des Fühlens und Denkens, etwa die verinnerlichte Scheu, einem Vorgesetzten oder einem Geistlichen zu widersprechen, auch wenn niemand zusieht. Machtschwach ist, wer über alle diese Zwänge zusammen wenig Kontrolle hat. Wer in Chuzestan ohne Wasser, ohne Lohn, unter einem Regime der Angst und mit verinnerlichten Gefühlen der Ohnmacht lebt, ist in diesem umfassenden Sinn machtschwach.

Es gehört zu den Folgen langer Despotie, dass sich bei vielen Menschen ein sozialer Habitus herausgebildet hat, der Ordnung nur als Werk eines Herrschers erwarten kann. Diese Erwartung wirkt fort, auch wenn sich die Lebensbedingungen verändert haben und dieselben Menschen in ihrem Alltag oft längst gelernt haben, sich selbst zu organisieren. Dass der soziale Habitus so den veränderten Verhältnissen hinterherhinkt, beschreibt das Nachhinken des sozialen Habitus. Warum dieses Nachhinken gerade in Zeiten großer Angst das politische Handeln bestimmt und Folgen hervorbringt, die niemand beabsichtigt, erklärt der Nachhinkeffekt des sozialen Habitus. Die Sehnsucht nach einem Retter ist eine seiner Gestalten.

Teil III: Politik und die Aufgaben der demokratischen Opposition

9. Demokratische Politik als Sorge um die Lebensbedingungen

Damasios Auffassung legt einen Vergleich nahe, der für das Verständnis von Politik hilfreich ist, wenn man seine Grenzen beachtet. So wie ein Organismus sein Leben in den Grenzen halten muss, in denen er bestehen kann, muss eine Gesellschaft die Bedingungen herstellen und erhalten, unter denen ihre Mitglieder leben können. Demokratische Politik ist die demokratische Herstellung und der Betrieb der allgemeinen inner- und zwischenstaatlichen Reproduktionsbedingungen der Gesellschaft. Dazu gehören Wasser und Nahrung, Wohnung und Wärme, Gesundheit und Bildung, Arbeit und ein Einkommen, von dem man leben kann, Sicherheit vor Gewalt im Innern und Frieden nach außen.

Die Grenze des Vergleichs liegt darin, dass eine Gesellschaft kein Organismus ist. Sie hat kein Gehirn und kein Zentrum, das sie steuert. Sie ist nichts anderes als die Figurationen, die die Menschen miteinander bilden, mit ihren sich wandelnden Machtbalancen. Die Lebensbedingungen regulieren sich nicht von selbst wie der Herzschlag. Sie müssen von Menschen hergestellt und betrieben werden, und die Frage ist, wer darüber entscheidet und in wessen Interesse. Demokratisch ist eine Politik, die diese Machtbalancen zugunsten der Machtschwächeren verschiebt.

Gerade hier zeigt sich, warum dieses Politikverständnis demokratisch sein muss. Ein Organismus kann nur überleben, wenn die Nachrichten aus allen seinen Teilen dorthin gelangen, wo sie verarbeitet werden. Ein Körper, in dem die Wächter schweigen müssen, weiß nicht mehr, wie es um ihn steht. Ähnlich verhält es sich mit einer Gesellschaft, in der die Not, die Angst und die Kränkung der Menschen nicht zur Sprache kommen dürfen. Eine Despotie unterdrückt nicht nur Meinungen. Sie unterbricht die Wege, auf denen die Nachrichten über den Zustand des Lebens der vielen zu denen gelangen könnten, die auf Zeit und unter der Kontrolle der vielen über die Lebensbedingungen entscheiden. Gewerkschaften, Berufsverbände, freie Presse, Parteien und gewählte Parlamente sind solche Wege. Durch sie werden die Gefühle der Menschen zu Forderungen, die Forderungen zu Verhandlungen und die Verhandlungen zu Entscheidungen, die man überprüfen und korrigieren kann.

10. Was daraus für die demokratische Opposition folgt

Aus diesen Überlegungen ergeben sich Aufgaben für die demokratische Opposition Irans. Sie lassen sich nicht in Parolen fassen, wohl aber in einige Grundsätze.

Die erste Aufgabe ist, die Gefühle der Menschen als Nachrichten über den Zustand ihres Lebens ernst zu nehmen. Der Hunger der Arbeiter, die Angst der Familien vor dem nächsten Bombenangriff, die Erschöpfung der Pflegekräfte, die Kränkung derer, die sich seit Jahrzehnten gedemütigt fühlen: Das sind keine Störungen der Politik, sondern ihr Ausgangspunkt. Eine Opposition, die diese Gefühle übergeht oder als Irrtum abtut, verliert die Menschen. Eine Opposition, die sie nur aufpeitscht, vergrößert die Angst.

Die zweite Aufgabe ist, Orientierungsmittel anzubieten, die wirklichkeitsgerecht sind und zugleich die Menschen affektiv erreichen. Wirklichkeitsgerecht sind sie, wenn sie die Ursachen der Not dort zeigen, wo sie liegen: in der Verfügung einer kleinen Schicht über den Reichtum des Landes, in der Zerstörung der Wasserreserven, in einer Außenpolitik, die das Land in Feindschaften und Kriege verwickelt hat, und in den Kriegen, die andere Staaten gegen Iran führen. Affektiv erreichen sie die Menschen, wenn sie Symbole finden, die verbinden, ohne andere auszuschließen. „Frau, Leben, Freiheit“ ist ein solches Symbol, weil es das Leben bejaht, ohne einen Feind zu benennen.

Die dritte Aufgabe ist, den Teufelskreis von Gefahr und Phantasie zu durchbrechen. Das gelingt nicht durch Appelle an die Vernunft allein. Es gelingt, wenn die Gefahr, die die Menschen fühlen, tatsächlich verringert wird. Eine Opposition, die allen Gruppen der Gesellschaft Sicherheit verspricht, auch den Anhängern des alten Regimes, die keine Verbrechen begangen haben, auch den religiösen und ethnischen Minderheiten, auch den politisch Andersdenkenden, verringert die Angst vor dem Danach. Wer dagegen Todeslisten verbreitet und Rache verspricht, erhöht die Gefahr und mit ihr den Phantasiegehalt aller Deutungen.

Die vierte Aufgabe ist, die Selbstorganisationen zu stärken, in denen Menschen Selbstkontrolle lernen. In Gewerkschaften, Berufsverbänden und Bürgerinitiativen lernen sie, ihre Gefühle in Forderungen zu verwandeln, sich an gemeinsame Regeln zu halten, Mehrheitsentscheidungen mitzutragen und Verantwortung für andere zu übernehmen. Dort bildet sich jene Fähigkeit zur Distanzierung mitten im Engagement heraus, ohne die keine Demokratie Bestand hat. So werden sie zu den Wegen, die im neunten Abschnitt beschrieben wurden.

Die fünfte Aufgabe ist, die Lebensbedingungen in den Mittelpunkt zu stellen, nicht eine Person. Die Menschen in Iran brauchen Wasser, Brot, Arbeit, Gesundheit, Bildung, Sicherheit und Frieden. Eine Opposition, die zeigt, wie sie diese Bedingungen demokratisch herstellen und betreiben will, bietet eine wirklichkeitsgerechtere Orientierung als jede Retterfigur. Die Sehnsucht nach einem Retter ist verständlich, weil sie der Ohnmacht entspringt. Aber sie ist eine Phantasie der Angst, und sie verlängert die Machtschwäche, statt sie zu überwinden.

Die sechste Aufgabe richtet sich an die Opposition selbst. Auch ihre Mitglieder leben in Angst, viele in Trauer und Wut. Auch ihr Wissen ist von Phantasien durchsetzt, wenn die Gefahr groß ist. Sie muss deshalb selbst lernen, sich mitten im Engagement zu distanzieren: die eigenen Gefühle ernst zu nehmen, ohne sich von ihnen allein leiten zu lassen, und die Kritik anderer als Nachricht zu verstehen, nicht als Angriff.

Schluss: Vom Leben her denken

Damasios Auffassung kehrt eine lange Gewohnheit des Denkens um. Nicht der Verstand thront über dem Körper und macht ihn sich bewusst. Der lebende Körper wird seiner selbst inne, und in diesem Innewerden wird auch das Erkennen bewusst. Die prozesssoziologische Denkweise fügt dem hinzu, dass Menschen dieses Innewerden, ihre Gefühle, ihre Symbole und ihre Selbstkontrolle in den Figurationen lernen, die sie miteinander bilden, und dass sie es unter dem Druck großer Gefahren auch wieder verlernen können.

Daraus folgt eine Bescheidenheit, die politisch lehrreich ist. Wer verstehen will, wie Menschen denken und handeln, muss zuerst fragen, wie es um ihr Leben steht und wie sie es fühlen. Und wer ihnen helfen will, sich aus Not und Angst zu befreien, muss ihnen nicht in erster Linie einen Retter zeigen, sondern Wege, auf denen sie ihre eigenen Lebensbedingungen gemeinsam herstellen und betreiben können.

Quellenhinweise

Damasio, Antonio: The Feeling of What Happens. Body and Emotion in the Making of Consciousness, New York: Harcourt Brace 1999; dt.: Ich fühle, also bin ich. Die Entschlüsselung des Bewusstseins, München: List 2000.

Damasio, Antonio: Self Comes to Mind. Constructing the Conscious Brain, New York: Pantheon 2010; dt.: Selbst ist der Mensch. Körper, Geist und die Entstehung des menschlichen Bewusstseins, München: Siedler 2011.

Damasio, Antonio: The Strange Order of Things. Life, Feeling, and the Making of Cultures, New York: Pantheon 2018; dt.: Im Anfang war das Gefühl. Der biologische Ursprung menschlicher Kultur, München: Siedler 2017.

Damasio, Antonio: Feeling and Knowing. Making Minds Conscious, New York: Pantheon 2021; dt.: Wie wir denken, wie wir fühlen. Die Ursprünge unseres Bewusstseins, München: Hanser 2021.

Damasio, Antonio: Natural Intelligence and the Logic of Consciousness, London: Robinson (Little, Brown) 2026.

Loehnen, Elise: Gespräch mit Antonio Damasio, Podcast „Pulling the Thread with Elise Loehnen“, 2026.

Elias, Norbert: Über den Prozeß der Zivilisation. Soziogenetische und psychogenetische Untersuchungen, 2 Bde., Frankfurt am Main: Suhrkamp 1976 (zuerst 1939).

Elias, Norbert: Was ist Soziologie?, München: Juventa 1970.

Elias, Norbert: Studien über die Deutschen. Machtkämpfe und Habitusentwicklung im 19. und 20. Jahrhundert, Frankfurt am Main: Suhrkamp 1989.

Elias, Norbert: Engagement und Distanzierung. Arbeiten zur Wissenssoziologie I, Frankfurt am Main: Suhrkamp 1983.

Elias, Norbert: On Human Beings and Their Emotions. A Process-Sociological Essay, in: Theory, Culture & Society 4 (1987), H. 2–3, S. 339–361.

Elias, Norbert: The Symbol Theory, London: Sage 1991; dt.: Symboltheorie, Frankfurt am Main: Suhrkamp 2001.

Gholamasad, Dawud: Selbstbild und Weltsicht islamistischer Selbstmordattentäter. Tödliche Implikationen eines theozentrischen Menschenbildes unter selbstwertbedrohenden Bedingungen, Berlin: Klaus Schwarz 2006 (Islamkundliche Untersuchungen 270).

Gholamasad, Dawud: Was die Gefühle wissen und was sie verkennen, Hannover 2026.

Gholamasad, Dawud: Führung, Organisation und Legitimität der demokratischen Opposition im Licht der Hirnforschung, Hannover 2026.

Gholamasad, Dawud: Ordnung von unten. Die Selbstorganisationen der Menschen in Iran als Antwort auf die Suche nach einem Gesicht, Hannover 2026.

Die Beiträge des Verfassers sind zugänglich unter gholamasad.jimdofree.com.

Hannover, 11.11.2026

https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

متن انگلیسی نوشته: 

Politics Begins with Feeling –

What Brain Research Teaches about Hardship, Fear and Hope, and What the Democratic Opposition Must Learn from It

Dawud Gholamasad

Abstract

Politics begins where people become aware, through feeling, of the situation they are in. Anyone who wants to reach them must understand how this awareness comes about. So what is consciousness? An affectively charged image of reality, a lived world, a world of experience, or a known feeling? This essay first tests six such definitions against the view of the neuroscientist Antonio Damasio. For him, consciousness does not begin in thinking but humbly: in the feeling through which a living organism becomes aware of the state of its own life. Hunger, thirst, pain, well-being and discomfort are sentinels of life. Damasio therefore distinguishes a feeling domain of the psyche, which monitors life and gives rise to consciousness, from a factual cognitive domain, which maps the world around us and becomes conscious only in the company of feelings. The essay connects this view with the process-sociological way of thinking: with its insight that in human beings the learned and unlearned components of emotions are inseparably intertwined; with its theory of symbols as means of orientation, communication and control; with its study of involvement and detachment; and with its theory of civilisation as the transformation of external constraints into self-constraints. This yields an understanding of democratic politics as the democratic production and operation of the general intra- and inter-state conditions of the reproduction of society, an understanding that takes people’s feelings seriously as messages about the state of their lives. The essay concludes with the tasks that follow for Iran’s democratic opposition: to perceive people’s hardship and fear, to offer them reality-congruent interpretations, to break the vicious circle of danger and fantasy, and to strengthen the self-organisations in which people learn self-control.

Introduction: Why Words Matter

Whoever speaks about consciousness uses words that already prejudge a great deal. If one says consciousness is an image of reality, one thinks of a picture in the head. If one says it is a world of experience, one thinks of what a person has learned in the course of a life. If one says it is a known feeling, one thinks of someone who observes their own feelings from within and knows about them. Each of these formulas contains something true. But each steers our attention in a particular direction, and some lead us astray.

The question is not merely academic. Anyone who wants to help Iran’s democratic opposition reach people must understand how people become aware of their situation, how they interpret it and how they find their way in it. In recent decades brain research has clarified a great deal about how an organism becomes aware of its life. But it says little about how human beings, within the figurations that they form with one another, learn to feel, to speak and to think. For that, one needs a way of thinking that does not regard the human being as an isolated brain but as part of relationships that change over generations. This essay attempts to bring the two together. It first sets out what Antonio Damasio means by consciousness and tests six possible definitions against it. It then connects this view with the process-sociological way of thinking on which this essay is based. Finally, it asks what follows for our understanding of politics and for the tasks of the democratic opposition. The answer that emerges gives the essay its title: politics begins with feeling.

Part I: Becoming Aware of Life

1. A Humble Beginning

In a conversation Damasio sums up his view very simply. Consciousness, he says, is “the discovery of our own existence, and the discovery of a world that exists around us” (Damasio, in conversation with Elise Loehnen, Pulling the Thread, 2026). Most earlier definitions, he says, were far more cumbersome because they were tied too closely to the possible biological process. He wants first to say what it is about: experience.

What matters is where this experience begins. Many researchers regarded consciousness as the highest and most complex achievement of the brain, the crowning glory of evolution, as it were. Damasio considers this exactly wrong. Something so important for living beings is unlikely to have arisen only at the end of evolution and in the highest parts of the nervous system. Consciousness, rather, begins in a “very humble” way (ibid.): in a simple body with simple life regulation and with the instrument of that regulation, homeostatic feelings.

Every organism must keep its internal states – temperature, water, nutrients and oxygen – within the limits in which it can live. Damasio calls this regulation of life homeostasis. Plants, too, regulate their lives, and very skilfully. They grow, put out leaves and form flowers. But they do not know that they are doing so, because they have no nervous system. Only in living beings with a nervous system, even in a fish or a rabbit, does a system arise that can map and steer the organism itself. And only with it does the path to consciousness open. According to Damasio, this path does not lead through high cognitive achievements but through feeling.

2. Feelings as Sentinels of Life

In everyday speech the words “emotion” and “feeling” are mostly used interchangeably. Damasio has long distinguished between them. For him, emotions are action programmes that run their course in the body and can be observed from outside: a racing heartbeat, a contorted face, a sudden movement to flee. Feelings, by contrast, are the experience of the states of one’s own body. Only the organism in which they arise can perceive them.

Feelings are above all an instrument of life regulation. Hunger and thirst tell the organism that it must do something, or it will fare progressively worse. Pain tells it that something is already going wrong in its body. Well-being tells it that all is well and it can carry on. Damasio therefore calls feelings “sentinels” (Damasio, in conversation with Elise Loehnen, Pulling the Thread, 2026). They tell us what it is like to be alive, how our life is going and what we need to do about it. For him, this is the core of consciousness.

He describes vividly how dense this system of sentinels is. Throughout the body, in the skin, the limbs and the viscera, run the finest nerve fibres. Everywhere in the flesh there are, as it were, emissaries of the nervous system probing the state of the body. Their messages ascend through the spinal cord to the brainstem. In addition there is a second, more refined route, the vagus nerve, which likewise runs throughout the body. Both streams meet in small nuclei at the back of the upper brainstem. There, according to Damasio, consciousness begins. From there the messages travel on to the hypothalamus, the thalamus and the cerebral cortex, with which these nuclei work together.

How fundamental this level is, is shown by a brainstem stroke. If precisely the area where the messages from the body converge is destroyed, the lights in the cerebral cortex go out, as it were. The person falls into a coma, although their eyes, ears and cerebral cortex may be intact. One does not lose consciousness because one can no longer see or hear, but because the control of one’s own life fails.

Damasio highlights a peculiarity here. Homeostatic feelings are felt by the very subject that they themselves help to create. He calls this “the ultimate physiological sleight of hand” (Damasio, Natural Intelligence and the Logic of Consciousness, 2026, read aloud on the podcast Pulling the Thread). No one can observe the feelings of another. But we can imagine them, because we experience something comparable within ourselves.

3. Two Worlds in One Organism

From here it becomes clear what Damasio means when he speaks of a “feeling mind” and a “factual cognitive mind” (Damasio, in conversation with Elise Loehnen, Pulling the Thread, 2026). He does not mean two separate substances, but two domains of one and the same living organism, which serve different tasks and arose at different times in evolution.

The feeling mind is the older of the two. It draws on the messages from the interior of the body that reach the brainstem through the spinal cord and the vagus nerve. It serves to monitor and maintain life. Its language is that of homeostatic feelings. Over this domain we have only indirect control. No one can order their heart to beat more slowly. And yet it is precisely through it that we are conscious of our life, even if we do not notice the processes that sustain it.

The factual cognitive mind is the younger. It draws on the five senses and is formed above all in the cerebral cortex. It delivers the extraordinarily precise images of the world around us: the face of the person we are talking to in every detail, every inflection of their voice, shapes, smells, touches. Language, mathematics, science and the factual description of the world rest upon it.

The relation between the two domains is not one of equals. Nothing can be done with the cognitive domain unless the domain that steers life reports that all is well. And more than that: taken by itself, the cognitive domain, according to Damasio, is “neither conscious nor not conscious” (ibid.). The words we speak are no more conscious than the words a computer produces. What is conscious is our body, and consciousness is about the life in this body at this moment. Our cognition becomes conscious “by company”, as Damasio puts it: because it takes place in an organism that feels and has a sense of itself (Damasio, in conversation with Elise Loehnen, Pulling the Thread, 2026).

At the same time, feelings evaluate what happens in cognition. What the senses report receives, as it were, a ranking according to what it means for life. A constant dialogue takes place between the two domains. Damasio shows this in the case of sublime feelings, which seize us when we hear great music or look at a landscape that we at the same time perceive in every detail. They arise from our biology in interplay with our knowledge of the world.

This also explains Damasio’s judgement on artificial intelligence. It belongs entirely to the cognitive domain. It has no body, no life and no concern for its own survival. It is a product of natural intelligence, and its independence is only relative.

4. Six Definitions Tested

Against this view, six possible definitions of consciousness can now be tested.

The first is that consciousness is an affectively charged image of reality. What is right about this is that in Damasio’s picture feelings and images belong together and feelings evaluate what is imagined. But the formula reverses the order. It starts from an image that is subsequently endowed with affect. For Damasio, feeling comes first. Moreover, an image taken by itself is not yet consciousness. A machine, too, produces images of reality.

The second definition, that consciousness is an affectively charged symbolic representation of reality, strays even further. Symbols, above all language, belong to the cognitive domain. According to Damasio, a fish or a rabbit has consciousness but no symbols. Symbolic representations are therefore not a condition of consciousness. They are, as the second part will show, something else: the knowledge and patterns of interpretation with which people orient themselves in their world.

The third definition, that consciousness is a lived world, comes closer to Damasio. He himself says it is about experience, about the discovery of one’s own existence and of a world around us. But the formula leaves out the first half. Before the world is experienced, the organism experiences itself, the state of its own life.

The fourth definition, that consciousness is a world of experience, is ambiguous. “Experience”, like the German “Erfahrung”, usually means what has accumulated over the course of a life. In his earlier books, however, Damasio distinguishes a core consciousness, which arises anew in each present moment, from an extended consciousness, which rests on memory and life history. A world of experience in this sense already presupposes core consciousness. It is a late manifestation, very important for human beings, but not the origin of consciousness.

The fifth definition, that consciousness is a conscious feeling of reality, goes round in a circle. It explains consciousness by the word “conscious”. Moreover, in Damasio’s language a feeling is already experienced; otherwise it would not be a feeling but an unnoticed bodily process.

The sixth definition, that consciousness is a known feeling of reality, comes closest to the idea that has long occupied Damasio. As early as 1999 his book bore the title “The Feeling of What Happens”, and a later one is called “Feeling and Knowing”. But this formula, too, shifts the emphasis. “Known” sounds as if there were an observer inside who takes note of the feelings. There is no such inner spectator in Damasio. Feeling is itself the first form of knowing.

None of the six formulas, then, captures Damasio’s view entirely. The third and the sixth come closest if they are combined and corrected. Consciousness, accordingly, is the feeling awareness of the state of one’s own life, through which the world in which this life must sustain itself is experienced at the same time.

Part II: From the Organism to the Figurations

5. The Learned and the Unlearned in Human Emotions

Damasio speaks of the organism, and he deliberately chooses his examples so that they apply to human beings as much as to fish and rabbits. Therein lies his strength. But therein also lies a limitation. For what distinguishes human beings from all other living beings hardly comes into view in such an approach.

The way of thinking adopted here has defined this difference precisely. In no other living being has the learned gained such a predominance over the unlearned as in the human being. Human biological endowment itself is geared to learning: a language, particular ways of feeling, of behaving and of thinking. This also applies to emotions. They have a somatic, a behavioural and a feeling component. But in adult human beings no emotion is an entirely unlearned, innate pattern of reaction. The unlearned is always permeated by the learned.

This does not refute Damasio’s picture, but it extends it. Hunger is a homeostatic feeling; no one has to learn to feel hunger. But when people eat, what they eat, with whom and in what manner – that they have learned. So, too, is the way they experience their hunger: whether as an ordinary hardship or as a disgrace to be hidden from the neighbours. A worker in Khuzestan whose wages have not been paid for months feels not only hunger. He also feels the shame of being unable to feed his family, and anger at those who have brought him to this point. These feelings are just as real as hunger. But they have formed only within the relationships in which he grew up and lives.

In addition, human feelings are not only messages to one’s own organism but also messages to others. The human face is an organ of communication. A smile, a startled look, an angry knitting of the brows tell others how things stand with us. People depend on one another, and their feelings are from the outset related to these mutual dependencies.

In an earlier book Damasio himself extended the idea of homeostasis beyond the individual organism. He interpreted culture as an attempt to regulate human life beyond the boundaries of the body as well, and spoke of sociocultural homeostasis. Human beings must sustain not only their bodily but also their social life: their belonging, their rank and their self-worth in the eyes of others. Feelings report on this too, as pride and shame, as embarrassment, injured pride and satisfaction. They are sentinels of social life, just as hunger and pain are sentinels of bodily life. Damasio himself has studied such social emotions. The process-sociological way of thinking can show how these feelings are learned within the figurations that people form with one another, and how they change with them.

6. Symbols as Means of Orientation

Damasio’s factual cognitive mind delivers images of the world. In human beings, however, these images are to a large extent symbols: learned sound patterns, words and signs that stand for something else. The way of thinking adopted here has shown in a theory of symbols of its own what this means.

First, symbols overcome the old separation of body and soul. A word is at once a bodily process, namely a sound wave and a pattern of nerve processes, and a carrier of meaning. In this view, thinking is not the work of a disembodied substance but a silent handling of symbols. In this, the way of thinking adopted here converges with Damasio, who likewise insists that nothing in the life of the psyche takes place outside the living body.

Second, language, knowledge and thinking are three aspects of the same process. People orient themselves in their world with the help of symbols, they communicate with them, and with them they control themselves and one another. Symbols are therefore means of orientation, communication and control. The patterns of interpreting reality that in political language are called consciousness belong here: the knowledge of who is friend and who is foe, what is just and what is unjust, where one’s misfortune comes from and where salvation lies.

Third, symbols are not invented anew by each individual. They are passed on from generation to generation and changed in the process. A child grows into a language that existed before it, and with it into a body of knowledge that others have accumulated. This knowledge may be more or less congruent with reality. It may largely correspond to reality, or it may be permeated by wishes and fears, by fantasies that have little to do with reality. The question of how far a body of knowledge is congruent with reality and how high its fantasy content is is among the most important questions in any politics.

If one connects these insights with Damasio’s view, a connection emerges that is crucial for understanding political passions. Symbols belong to the cognitive domain. But they become conscious and effective because they take place in feeling organisms whose feelings constantly evaluate them according to what they mean for their own lives. That is why people can bind themselves affectively to one another through symbols. A flag, a name, a song, a call such as “Woman, Life, Freedom” can unite people more deeply than any argument. Human beings consist, as it were, of the valency figurations that bind them to others: of their emotional ties to people, places and symbols. Many of these ties are mediated by symbols. Whoever calls a pattern of interpretation into question therefore touches not only thoughts but these ties, and with them the feeling of how one’s own life is going.

7. Involvement and Detachment

If feelings are sentinels of life, they make themselves felt most strongly when life is threatened. This makes biological sense. But it has a consequence that the way of thinking adopted here has studied under the heading of involvement and detachment.

The greater the danger in which people live, the more strongly they are affectively involved. The more strongly they are affectively involved, the harder it is for them to form a reality-congruent picture of their situation. Their knowledge becomes permeated by fears and wishes; its fantasy content rises. But the more fantasy-laden their knowledge, the less appropriately they act, and the less they are able to bring the danger under control. So the danger remains great, and with it the fear. A vicious circle arises from which people find it hard to escape.

The way of thinking adopted here has illustrated this circle with a story by Edgar Allan Poe, “A Descent into the Maelström” (1841). Two brothers are caught with their fishing boat in a huge whirlpool. One clings to the boat in mortal fear and is dragged down with it into the depths. The other observes, in the midst of his fear, that cylindrical objects are drawn down more slowly than others. He lashes himself to a barrel, jumps into the water and survives. He had not stopped being afraid. But he succeeded in detaching himself, in the midst of his involvement, far enough to recognise his situation in a reality-congruent way.

Detaching oneself does not mean ceasing to feel. Feelings remain sentinels, and those who suppress them lose an important message about their situation. They simply do not let their feelings alone determine their thinking and acting. Detachment presupposes self-control, and self-control must be learned.

For Iran this connection is distressingly topical. In recent years people have experienced massacres, executions, war and bombing. Many live in poverty and constant fear. In such a situation the fantasy content of political interpretations is high. The hope for a saviour who will turn everything around, the expectation that foreign powers will bring freedom, the desire for revenge on whole groups: these are not mere errors that could be dispelled by instruction. They are interpretations that spring from the fear and powerlessness of people who find themselves in great danger. They keep the vicious circle going because they lead to actions that do not reduce the danger but increase it.

8. Civilisation as Learned Self-Control

The way of thinking adopted here has examined, in its theory of civilisation, how people learn self-control. When the chains of interdependence between people grow longer and denser, and when physical violence within a community is stably monopolised, people must attune their behaviour to one another with ever greater foresight. The external constraints that they exert on themselves and on one another are gradually transformed into self-constraints: into a conscience and into habits that operate even when no one is watching. On this basis the control of one’s own drives and affects becomes more even and more all-round. This self-control becomes second nature, part of the social habitus, which as a predisposition guides perception, judgement and action before any conscious decision is made. Only this self-control makes people capable of acting autonomously.

In Damasio’s terms one can say: what people feel and how they respond to their feelings is itself changed in this process. The sentinels of life remain, but people learn to interpret their messages, to postpone acting on them and to coordinate them with the expectations of others. A hungry person does not reach for their neighbour’s bread. A person who has been slighted does not strike out at once. This ability is not a possession that is acquired once and for all. It depends on the figurations in which it was learned. Where dangers grow, the monopoly of violence collapses and the chains of interdependence are torn apart, it can be lost again. Then de-civilising spurts set in.

This consideration can be linked with the concept of lack of power. People lack power when they have little chance of controlling the constraints to which they are exposed. There are four kinds of constraint. First there are the constraints of external nature: the drought that dries out the fields in many parts of Iran, the heat, the salinised water, the earthquakes. Then the constraints of one’s own nature: that people need water, food and warmth, that they fall ill and grow old. Damasio’s homeostatic feelings are precisely the messages by which these constraints announce themselves in consciousness. Then the external constraints that people exert on themselves and on one another: the expectations that are binding like a law, that are morally required or that are merely permitted, and the violence with which some enforce them. Fear of punishment and fear of the judgement of others signal these constraints. And finally the self-constraints that people have internalised: conscience, shame and the habits of feeling and thinking, such as the internalised reluctance to contradict a superior or a cleric, even when no one is watching. To lack power is to have little control over all these constraints taken together. Whoever lives in Khuzestan without water, without wages, under a regime of fear and with internalised feelings of powerlessness lacks power in this comprehensive sense.

One of the consequences of long despotism is that many people have developed a social habitus that can expect order only as the work of a ruler. This expectation persists even when living conditions have changed and the same people have often long since learned in their everyday lives to organise themselves. In this way the social habitus lags behind the changed conditions; this is what the lagging behind of the social habitus describes. Why this lagging behind shapes political action precisely in times of great fear, and produces consequences that no one intends, is explained by the drag effect of the social habitus. The longing for a saviour is one of the forms the drag effect of the social habitus takes.

Part III: Politics and the Tasks of the Democratic Opposition

9. Democratic Politics as Care for the Conditions of Life

Damasio’s view suggests a comparison that is helpful for understanding politics, provided one respects its limits. Just as an organism must keep its life within the limits in which it can survive, a society must produce and maintain the conditions under which its members can live. Democratic politics is the democratic production and operation of the general intra- and inter-state conditions of the reproduction of society. These include water and food, housing and warmth, health and education, work and an income one can live on, security from violence within society and peace with other states.

The limit of the comparison lies in the fact that a society is not an organism. It has no brain and no centre that steers it. It is nothing other than the figurations that people form with one another, with their changing balances of power. The conditions of life do not regulate themselves like a heartbeat. They have to be produced and operated by people, and the question is who decides about them and in whose interest. A politics is democratic when it shifts these balances of power in favour of the less powerful.

It is precisely here that we can see why this understanding of politics must be democratic. An organism can survive only if the messages from all its parts reach the place where they are processed. A body in which the sentinels are forced into silence no longer knows how it is faring. The same holds for a society in which people’s hardship, fear and sense of injury are not allowed to be voiced. A despotism does not merely suppress opinions. It cuts the routes by which messages about the state of life of the many could reach those who, for a limited time and under the control of the many, decide about the conditions of life. Trade unions, professional associations, a free press, parties and elected parliaments are such routes. Through them people’s feelings become demands, demands become negotiations, and negotiations become decisions that can be reviewed and corrected.

10. What Follows for the Democratic Opposition

These considerations give rise to tasks for Iran’s democratic opposition. They cannot be summed up in slogans, but they can be set out as a few principles.

The first task is to take people’s feelings seriously as messages about the state of their lives. The hunger of workers, families’ fear of the next air raid, the exhaustion of nurses, the wounded pride of those who have felt humiliated for decades: these are not disturbances of politics but its starting point. An opposition that ignores these feelings or dismisses them as mistaken loses people. An opposition that merely whips them up increases the fear.

The second task is to offer means of orientation that are reality-congruent and at the same time reach people affectively. They are reality-congruent when they show the causes of hardship where they lie: in a small stratum’s control over the country’s wealth, in the destruction of water reserves, in a foreign policy that has entangled the country in hostilities and wars, and in the wars that other states wage against Iran. They reach people affectively when they find symbols that unite without excluding others. “Woman, Life, Freedom” is such a symbol, because it affirms life without naming an enemy.

The third task is to break the vicious circle of danger and fantasy. This cannot be done by appeals to reason alone. It can be done when the danger people feel is actually reduced. An opposition that promises security to all groups in society, including supporters of the old regime who have committed no crimes, religious and ethnic minorities, and political dissenters, reduces the fear of what comes after. Whoever, by contrast, spreads death lists and promises revenge increases the danger and with it the fantasy content of all interpretations.

The fourth task is to strengthen the self-organisations in which people learn self-control. In trade unions, professional associations and citizens’ initiatives they learn to turn their feelings into demands, to abide by common rules, to support majority decisions and to take responsibility for others. It is there that the capacity for detachment in the midst of involvement develops, without which no democracy can endure. In this way they become the routes described in Section 9.

The fifth task is to place the conditions of life at the centre, not a person. The people of Iran need water, bread, work, health, education, security and peace. An opposition that shows how it intends to produce and operate these conditions democratically offers a more reality-congruent orientation than any saviour figure. The longing for a saviour is understandable, because it springs from powerlessness. But it is a fantasy of fear, and it prolongs the lack of power instead of overcoming it.

The sixth task is directed at the opposition itself. Its members, too, live in fear, many in grief and anger. Its knowledge, too, is permeated by fantasies when the danger is great. It must therefore itself learn to detach itself in the midst of involvement: to take its own feelings seriously without being guided by them alone, and to understand the criticism of others as a message, not as an attack.

Conclusion: Thinking from Life

Damasio’s view reverses a long habit of thought. It is not the intellect that sits enthroned above the body and makes it conscious. The living body becomes aware of itself, and in this awareness cognition, too, becomes conscious. The process-sociological way of thinking adds that people learn this awareness, their feelings, their symbols and their self-control within the figurations that they form with one another, and that under the pressure of great dangers they can also unlearn them.

From this follows a humility that is politically instructive. Anyone who wants to understand how people think and act must first ask how their lives are faring and how they feel them. And anyone who wants to help them free themselves from hardship and fear must show them, not a saviour, but above all ways in which they can jointly produce and operate the conditions of their own lives.

Sources

Damasio, Antonio: The Feeling of What Happens. Body and Emotion in the Making of Consciousness, New York: Harcourt Brace 1999.

Damasio, Antonio: Self Comes to Mind. Constructing the Conscious Brain, New York: Pantheon 2010.

Damasio, Antonio: The Strange Order of Things. Life, Feeling, and the Making of Cultures, New York: Pantheon 2018.

Damasio, Antonio: Feeling and Knowing. Making Minds Conscious, New York: Pantheon 2021.

Damasio, Antonio: Natural Intelligence and the Logic of Consciousness, London: Robinson (Little, Brown) 2026.

Loehnen, Elise: Interview with Antonio Damasio, podcast “Pulling the Thread with Elise Loehnen”, 2026.

Elias, Norbert: The Civilizing Process. Sociogenetic and Psychogenetic Investigations, revised edition, Oxford: Blackwell 2000 (German original 1939).

Elias, Norbert: What is Sociology?, London: Hutchinson 1978 (German original 1970).

Elias, Norbert: The Germans. Power Struggles and the Development of Habitus in the Nineteenth and Twentieth Centuries, Cambridge: Polity 1996 (German original 1989).

Elias, Norbert: Involvement and Detachment, Oxford: Blackwell 1987 (German original 1983).

Elias, Norbert: On Human Beings and Their Emotions. A Process-Sociological Essay, in: Theory, Culture & Society 4 (1987), no. 2–3, pp. 339–361.

Elias, Norbert: The Symbol Theory, London: Sage 1991.

Gholamasad, Dawud: Selbstbild und Weltsicht islamistischer Selbstmordattentäter. Tödliche Implikationen eines theozentrischen Menschenbildes unter selbstwertbedrohenden Bedingungen [Self-Image and Worldview of Islamist Suicide Bombers], Berlin: Klaus Schwarz 2006 (Islamkundliche Untersuchungen 270).

Gholamasad, Dawud: What Feelings Know and What They Misjudge, Hanover 2026.

Gholamasad, Dawud: Leadership, Organisation and Legitimacy of the Democratic Opposition in the Light of Brain Research, Hanover 2026.

Gholamasad, Dawud: Order from Below. How the People of Iran Organise Themselves: An Answer to the Search for a Face, Hanover 2026.

The author’s essays are available at gholamasad.jimdofree.com.

Hanover, 11 November 2026

https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/