بهروز اسدی
خلیج فارس پیش از آنکه مسیر نفتکش‌ها باشد، یک زیست‌بوم زنده، سرچشمه زندگی میلیون‌ها انسان و خانه هزاران گونه جانوری و گیاهی است
موجودات قربانیان خاموش جنگ‌اند؛ قربانیانی که نامشان در فهرست تلفات انسانی ثبت نمی‌شود،
خلیج فارس باید دریای زندگی بماند، نه گورستان حیات و میراثی سوخته برای فرزندان فردا
فاجعه‌ای انسانی و زیست‌محیطی که پیامدهای آن نسل‌ها ادامه خواهد یافت
به یاد زنده‌یاد دکتر هرمز اسدی ، متخصص و پژوهشگر حیات وحش و محیط زیست ایران
جنگ تنها انسان‌ها را نمی‌کشد و شهرها را ویران نمی‌کند؛ جنگ می‌تواند دریاها را مسموم، زیستگاه‌ها را نابود و آینده نسل‌هایی را تباه کند که هیچ نقشی در آغاز آن نداشته‌اند. امروز خلیج فارس و تنگه هرمز، این میراث طبیعی و تاریخی مردم ایران و منطقه، در معرض پیامدهای ویرانگر جنگی قرار گرفته‌اند که ابعاد آن بسیار فراتر از نفت، انرژی، تجارت و رقابت‌های نظامی است. در حالی که نگاه بسیاری از دولت‌ها و قدرت‌های جهانی به تنگه هرمز بر انتقال نفت، امنیت انرژی و کنترل این آبراه متمرکز شده، حقیقتی بنیادی در حاشیه مانده است: خلیج فارس پیش از آنکه مسیر نفتکش‌ها باشد، یک زیست‌بوم زنده، سرچشمه زندگی میلیون‌ها انسان و خانه هزاران گونه جانوری و گیاهی است.
مردم ایران، که در تعیین سیاست‌های جنگی و تصمیم‌های حاکمیت نقشی آزادانه و مؤثر نداشته‌اند، بار دیگر با پیامدهای تصمیم‌هایی روبه‌رو هستند که بر زندگی، امنیت، معیشت و آینده آنان سایه انداخته است. مردمی که سال‌ها فشار اقتصادی، محدودیت‌های سیاسی، سرکوب و بحران‌های اجتماعی را تحمل کرده‌اند، اکنون با خطرات جنگ، ناامنی، تخریب زیرساخت‌ها و ویرانی محیط زیست نیز مواجه‌اند. مردم ایران را نباید با جمهوری اسلامی یکی دانست. مسئولیت تصمیم‌های جنگی حکومت را نمی‌توان بر دوش مردمی گذاشت که خود از پیامدهای آن آسیب می‌بینند. آنان حق دارند بدون ترس از سرکوب داخلی و حملات خارجی، در صلح، آزادی و امنیت زندگی کنند و از منابع طبیعی سرزمین خود بهره‌مند شوند.
خلیج فارس یکی از حساس‌ترین پهنه‌های دریایی جهان است. عمق نسبتاً کم، شوری بالا، گرمای شدید و تبادل محدود آب با اقیانوس، این دریا را در برابر آلودگی‌های گسترده آسیب‌پذیر کرده است. تنگه هرمز، که خلیج فارس را به دریای عمان و آب‌های آزاد پیوند می‌دهد، تنها گذرگاه کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها نیست؛ بخشی از یک مجموعه طبیعی پیچیده است که حیات آن به تعادل میان آب، خاک، هوا و موجودات زنده وابسته است. در این آب‌ها دلفین‌ها، لاک‌پشت‌های دریایی، ماهیان، مرجان‌ها و گونه‌های بی‌شمار دیگری زندگی می‌کنند. جنگل‌های حرا در سواحل قشم و هرمزگان نیز از ارزشمندترین زیستگاه‌های طبیعی ایران به شمار می‌روند و نقش مهمی در زادآوری آبزیان، حفاظت از سواحل و حفظ تنوع زیستی دارند.
جنگ در چنین منطقه‌ای می‌تواند زنجیره‌ای از آسیب‌های زیست‌محیطی ایجاد کند. حمله به نفتکش‌ها و تأسیسات نفتی، انفجار مخازن سوخت، تخریب بنادر، غرق‌شدن کشتی‌ها و ورود مواد منفجره و شیمیایی به دریا، همگی خطر آلودگی آب و رسوبات را افزایش می‌دهند. نفت و ترکیبات سمی آن می‌توانند به دستگاه تنفسی آبزیان، تخم‌ها و لاروهای ماهیان و زیستگاه‌های ساحلی آسیب برسانند. پرندگان دریایی ممکن است بر اثر آغشته‌شدن به نفت توان پرواز و تنظیم دمای بدن را از دست بدهند. آلودگی صوتی ناشی از انفجارها و فعالیت‌های نظامی نیز می‌تواند ارتباط، جهت‌یابی و رفتار طبیعی پستانداران دریایی را مختل کند. جنگل‌های حرا و زیستگاه‌های مرجانی نیز در برابر آلودگی نفتی، مواد شیمیایی و تخریب فیزیکی آسیب‌پذیرند. یک نفتکش آسیب‌دیده را می‌توان تعمیر یا جایگزین کرد، اما بازسازی یک زیست‌بوم نابودشده ممکن است دهه‌ها طول بکشد و برخی خسارت‌ها هرگز به‌طور کامل جبران نشوند.
پیامدهای جنگ تنها به موجودات دریایی محدود نمی‌ماند. آتش‌سوزی پالایشگاه‌ها، مخازن سوخت و تأسیسات صنعتی می‌تواند دود، ذرات معلق و ترکیبات خطرناک را وارد جو کند و سلامت ساکنان مناطق ساحلی را تهدید نماید. تخریب زیرساخت‌های صنعتی نیز ممکن است موجب ورود مواد آلاینده به خاک و منابع آب شود. در منطقه‌ای که تأمین آب آشامیدنی بسیاری از شهرها به تأسیسات آب‌شیرین‌کن وابسته است، آلودگی شدید آب دریا می‌تواند به بحرانی انسانی تبدیل شود. در چنین شرایطی، آب، هوا، خاک، سلامت عمومی و امنیت غذایی هم‌زمان در معرض تهدید قرار می‌گیرند. آثار این آلودگی‌ها ممکن است مدت‌ها پس از پایان درگیری باقی بماند و زندگی نسل‌های آینده را تحت تأثیر قرار دهد.
در کنار این فاجعه طبیعی، نباید زندگی انسان‌هایی را فراموش کرد که معیشت آنان مستقیماً به دریا وابسته است. برای ماهیگیران قشم، هرمز، بندرعباس، بندرلنگه، جاسک و دیگر مناطق ساحلی، دریا تنها یک پهنه آبی یا مسیر تجاری نیست؛ محل کار، منبع درآمد، میراث خانوادگی و بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی آنان است. جنگ با ایجاد ناامنی دریایی، محدودیت رفت‌وآمد، افزایش هزینه سوخت، اختلال در فعالیت بنادر و بازارها و خطر آلودگی آبزیان، زندگی این خانواده‌ها را تهدید می‌کند. پشت هر قایقی که دیگر نمی‌تواند به دریا برود، خانواده‌ای قرار دارد که ممکن است درآمد روزانه خود را از دست بدهد. پشت هر بازار ماهی که فعالیتش مختل می‌شود، کارگران، فروشندگان، رانندگان و کودکانی هستند که آینده‌شان به اقتصاد همان دریا وابسته است. نابودی محیط زیست در چنین شرایطی به فاجعه‌ای اجتماعی تبدیل می‌شود؛ زیرا کاهش منابع غذایی، از دست رفتن فرصت‌های شغلی، افزایش فقر و تهدید سلامت عمومی، حلقه‌های به‌هم‌پیوسته یک بحران‌اند. جنگ هم‌زمان به جان انسان، نان انسان و محیط زندگی انسان آسیب می‌رساند.
برای شناخت ابعاد این فاجعه نمی‌توان از مسئولیت حکومت‌ها و نیروهای درگیر چشم پوشید. جمهوری اسلامی در طول حیات خود از فضای تقابل خارجی، تهدید امنیتی و وضعیت بحرانی برای توجیه سیاست‌های امنیتی و محدودکردن آزادی‌های سیاسی بهره گرفته است. از این منظر، تداوم تنش و جنگ می‌تواند به ابزاری برای حفظ ساختار قدرت تبدیل شود، در حالی که هزینه‌های انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی آن بر مردم تحمیل می‌شود. نقش جمهوری اسلامی در گسترش درگیری‌های منطقه‌ای، تهدید امنیت کشتیرانی و اقدامات نظامی در تنگه هرمز باید به‌طور مستقل بررسی شود و مسئولیت هر اقدام بر اساس شواهد روشن گردد. هیچ حکومتی حق ندارد برای حفظ قدرت سیاسی خود، امنیت مردم، منابع طبیعی و آینده یک سرزمین را به خطر اندازد.
با این حال، مسئولیت جمهوری اسلامی به معنای نادیده‌گرفتن مسئولیت دیگر طرف‌های جنگ نیست. حملات خارجی به خاک ایران، زیرساخت‌های غیرنظامی، مناطق مسکونی و تأسیسات صنعتی نیز باید بر اساس حقوق بین‌الملل بررسی شوند. هیچ دولت یا قدرت نظامی نمی‌تواند به بهانه مقابله با حکومت دیگر، جان غیرنظامیان و محیط زیست آنان را نادیده بگیرد. مردم ایران نباید میان دو خطر، یعنی سرکوب داخلی و ویرانی ناشی از جنگ خارجی، گرفتار شوند. مخالفت با استبداد داخلی، توجیه‌کننده جنگ خارجی نیست؛ همان‌گونه که مخالفت با جنگ خارجی نباید به معنای چشم‌پوشی از مسئولیت جمهوری اسلامی در قبال مردم ایران باشد. دفاع از مردم مستلزم دفاع هم‌زمان از حق آزادی، امنیت، صلح و برخورداری از محیط زیستی سالم است.
تجربه جنگ‌های گذشته در نقاط مختلف جهان، از جمله جنگ اوکراین، نشان داده است که تخریب طبیعت با پایان عملیات نظامی پایان نمی‌یابد. آلودگی رودخانه‌ها، تخریب سدها، آتش‌سوزی جنگل‌ها، مرگ جانوران و ورود مواد سمی به خاک می‌تواند سال‌ها و حتی دهه‌ها باقی بماند. در خلیج فارس نیز چنین خطراتی وجود دارد و ویژگی‌های طبیعی این دریا می‌تواند پیامدهای آلودگی را پیچیده‌تر کند. طبیعت نه آغازگر جنگ است و نه در تصمیم‌های سیاسی و نظامی نقشی دارد، اما ممکن است برای نسل‌ها هزینه آن را بپردازد. جانوران نمی‌توانند در برابر بمباران اعتراض کنند، درختان نمی‌توانند از آتش بگریزند و موجودات دریایی نمی‌توانند از دولت‌ها بخواهند که آب محل زندگی‌شان را مسموم نکنند. این موجودات قربانیان خاموش جنگ‌اند؛ قربانیانی که نامشان در فهرست تلفات انسانی ثبت نمی‌شود، اما نابودی آن‌ها بر آینده انسان نیز اثر می‌گذارد.
محیط زیست چیزی جدا از بشریت نیست. انسان بدون آب سالم، هوای پاک، خاک حاصلخیز، منابع غذایی پایدار و تعادل طبیعی نمی‌تواند زندگی کند. بنابراین تخریب گسترده و آگاهانه طبیعت را از منظر اخلاقی می‌توان تعرضی به حقوق و منافع مشترک بشریت دانست. در حقوق بین‌الملل نیز حفاظت از محیط زیست در زمان جنگ دارای جایگاه مشخصی است و برخی حملات که موجب خسارت گسترده، بلندمدت و شدید به محیط زیست می‌شوند، در صورت احراز شرایط قانونی، می‌توانند جنایت جنگی محسوب شوند. مفهوم «بوم‌کشی» یا «اکوساید» نیز برای توصیف تخریب شدید محیط زیست مطرح شده است. هرچند این مفهوم هنوز به‌عنوان جرمی مستقل و عمومی در اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی به رسمیت شناخته نشده، ضرورت پاسخگویی در برابر نابودی گسترده طبیعت را برجسته می‌کند. در معنای انسانی و اخلاقی، ویران‌کردن شرایط ادامه زندگی نسل‌ها، جنایتی علیه آینده بشریت است؛ حتی اگر اثبات عنوان کیفری مشخص آن نیازمند بررسی‌های حقوقی و علمی باشد.
در این میان، یاد زنده‌یاد دکتر هرمز اسدی ، متخصص و پژوهشگر حیات وحش ایران، معنایی ویژه پیدا می‌کند. زندگی و فعالیت علمی پژوهشگرانی که عمر خود را صرف شناخت و حفاظت از جانوران و زیستگاه‌های طبیعی کرده‌اند، یادآور این حقیقت است که ارزش طبیعت تنها به منابعی که انسان می‌تواند از آن استخراج کند محدود نمی‌شود. هر موجود زنده بخشی از شبکه پیچیده حیات است و نابودی آن می‌تواند بر تعادل زیست‌بوم اثر بگذارد. دفاع از دلفین‌ها، ماهیان، لاک‌پشت‌های دریایی، مرجان‌ها و جنگل‌های حرا، تنها دفاع از زیبایی طبیعت نیست؛ دفاع از شرایطی است که زندگی انسان نیز به آن وابسته است. هیچ قدرت سیاسی مالک مطلق طبیعت نیست و هیچ حکومتی حق ندارد میراث طبیعی یک سرزمین را قربانی منافع کوتاه‌مدت خود کند. خلیج فارس و تنگه هرمز سرمایه طبیعی مردم ایران و میراث مشترک زیستی منطقه‌اند و حفاظت از آن‌ها مسئولیتی در برابر انسان‌های امروز و نسل‌های آینده است.
جامعه جهانی نیز نباید تنها زمانی نگران تنگه هرمز شود که قیمت نفت افزایش می‌یابد، بازارهای انرژی دچار بحران می‌شوند یا عبور کشتی‌های تجاری مختل می‌گردد. اگر آب‌های خلیج فارس آلوده شوند، اگر جنگل‌های حرا و زیستگاه‌های مرجانی آسیب ببینند، اگر صیادان کار خود را از دست بدهند و اگر منابع آب و غذا تهدید شوند، فاجعه‌ای رخ داده است که نمی‌توان آن را تنها با دلار، بشکه نفت و میزان خسارت تأسیسات صنعتی اندازه گرفت. ضروری است همه طرف‌های درگیر از اقداماتی که جان غیرنظامیان و محیط زیست را در معرض آسیب غیرقانونی قرار می‌دهند خودداری کنند. همچنین باید امکان نظارت مستقل علمی، ثبت خسارت‌های زیست‌محیطی، نمونه‌برداری از آب و رسوبات، بررسی مرگ‌ومیر آبزیان، حفاظت از مناطق حساس طبیعی، پاک‌سازی آلودگی‌ها و جبران خسارت جوامع ساحلی فراهم شود. مسئولیت حکومت‌ها در برابر مردم و طبیعت نباید پشت شعارهای امنیتی، منافع نفتی یا رقابت‌های نظامی پنهان بماند.
باید به جهانیان هشدار داد که خلیج فارس و تنگه هرمز تنها یک منطقه راهبردی یا گذرگاه انرژی نیستند. این آب‌ها بخشی از تاریخ، فرهنگ، معیشت و زندگی مردم ایران و دیگر جوامع ساحلی‌اند. هرگونه تخریب گسترده آن‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای سیاسی داشته باشد. آلودگی دریا گذرنامه نمی‌شناسد و نابودی زیستگاه‌ها به مرزهای کشورها محدود نمی‌شود. حفاظت از این منطقه نه امتیازی سیاسی، بلکه ضرورتی انسانی و مسئولیتی بین‌المللی است.
مردم ایران حق دارند در صلح، آزادی، امنیت و محیط زیستی سالم زندگی کنند. آنان نباید بهای سیاست‌های جنگی جمهوری اسلامی یا عملیات نظامی قدرت‌های خارجی را با جان، معیشت و آینده خود بپردازند. ما جنگ را محکوم می‌کنیم، استبداد را محکوم می‌کنیم و هرگونه خشونت ویرانگر علیه مردم و طبیعت را، چه از درون مرزها و چه از بیرون آن‌ها، محکوم می‌کنیم. مخالفت با جنگ و مخالفت با استبداد دو موضع متضاد نیستند؛ هر دو از ضرورت دفاع از کرامت انسان، حق زندگی و آینده جامعه سرچشمه می‌گیرند.
جنگ ممکن است روزی پایان یابد. کشتی‌ها دوباره از تنگه هرمز عبور کنند، بنادر فعالیت خود را از سر بگیرند، بازارهای جهانی آرام شوند و دولت‌ها از بازسازی زیرساخت‌ها سخن بگویند. اما دریای آلوده، زیستگاه نابودشده، منابع غذایی آسیب‌دیده و معیشت ازدست‌رفته با امضای یک توافق سیاسی به‌آسانی بازنمی‌گردند. نسل‌های آینده ممکن است وارث پیامدهایی شوند که در ایجاد آن‌ها هیچ نقشی نداشته‌اند. این بزرگ‌ترین بی‌عدالتی جنگ در برابر طبیعت و بشریت است.
همه چیز نفت، ثروت، انرژی و قدرت نظامی نیست. محیط زیست بنیان زندگی، سرچشمه سلامت و میراث نسل‌های آینده است. هیچ حکومت و هیچ قدرت نظامی حق ندارد این میراث را قربانی بقای سیاسی، جاه‌طلبی یا منافع اقتصادی خود کند. اگر جنگ، آب و خاک و هوا را مسموم سازد، اگر دریا را از حیات تهی کند و اگر نسل‌های آینده را از حق برخورداری از محیطی سالم محروم سازد، فاجعه دیگر تنها نظامی یا اقتصادی نیست؛ فاجعه‌ای انسانی و زیست‌محیطی است که وجدان بشریت را به پرسش می‌کشد.
خلیج فارس باید دریای زندگی بماند، نه گورستان حیات و میراثی سوخته برای فرزندان فردا. تنگه هرمز تنها گذرگاه نفتکش‌ها نیست؛ گذرگاه زندگی است. دفاع از آن، دفاع از مردم ایران، طبیعت و آینده بشریت است.
به یاد زنده‌یاد دکتر هرمز اسدی و همه کسانی که حفاظت از طبیعت را بخشی جدایی‌ناپذیر از دفاع از انسان، آزادی و زندگی می‌دانند
بهروز اسدی
فعال حقوق بشر
سخنگوی زن زندگی ازادی در المان