۲۱ آبان زادروز نیما یوشیج، پدر شعر نو فارسی، است؛ شاعری که در متلاطم‌ترین دوران سیاسی فرهنگی ایران، راهی تازه در ادبیات گشود و تاریخ شعر معاصر فارسی را به پیش و پس از خود، تقسیم کرد.

علی نوری اسفندیاری ۲۱ آبان ۱۲۷۶، در دورهٔ سلطنت مظفرالدین‌شاه قاجار و در آستانهٔ انقلاب مشروطه، در ییلاق یوش مازندران زاده شد. پدرش، ابراهیم‌خان اعظام‌السلطنه، از خانواده‌های قدیمی مازندران بود و به کشاورزی و دامداری اشتغال داشت. او بعدها خود را نیما یوشیج نامید. کودکی‌اش در طبیعت کوهستانی گذشت و پس از مهاجرت خانواده به تهران، در مدرسهٔ سن‌لوئی تحصیل کرد و زبان فرانسه آموخت. همین سال‌های کوتاه کودکی در طبیعت یوش و دورهٔ تحصیل، بخش مهمی از جهان ذهنی و شعری او را شکل داد؛ جهانی که تا پایان عمر، بخشی از آن در کوه‌ها، روستاها و زبان مازندران باقی ماند. 

نخستین آثار او در سال‌هایی منتشر شدند که ایران تحولات سیاسی و فرهنگی بزرگی را پشت سر می‌گذاشت. انقلاب مشروطه نه‌فقط ساختار سیاسی، بلکه زبان ادبیات را نیز تغییر داده بود. شاعرانی چون عارف قزوینی، میرزاده عشقی و ملک‌الشعرای بهار شعر را به مسائل روز جامعه پیوند می‌دادند و واژگانی مانند آزادی، قانون و عدالت در کنار مضمون‌های سنتی شعر فارسی قرار می‌گرفتند.

من ندانم با که گویم شرح درد/ قصهٔ رنگ‌ پریده، خون سرد

نیما که مدتی کارمند بایگانی وزارت مالیه بود، در سال ۱۳۰۰ منظومهٔ «قصهٔ رنگ‌ پریده» را منتشر کرد؛ اثری که هنوز از قالب سنتی مثنوی پیروی می‌کرد، اما نشانه‌هایی از نگاه متفاوت او به انسان و جامعه داشت. همان سال‌ها محمدعلی جمالزاده نیز با انتشار «یکی بود، یکی نبود» راهی تازه در داستان‌نویسی فارسی گشود.

در شب تیره، دیوانه‌ای کاو
دل به رنگی گریزان سپرده

در درهٔ سرد و خلوت نشسته
همچو ساقهٔ گیاهی فسرده

می‌کند داستانی غم‌آور

انتشار منظومهٔ «افسانه» در سال ۱۳۰۱ در نشریهٔ «قرن بیستم» میرزاده عشقی، نقطهٔ عطف کار نیما بود. او این اثر را به استادش نظام وفا تقدیم کرد. «افسانه» با ساختار گفت‌وگومحور، زبان عاطفی و نگاه تازه به طبیعت و عشق، از بسیاری از قراردادهای رایج شعر کلاسیک فاصله گرفت.

شعر نیما در دورهٔ پهلوی اول و دوم

در دورهٔ رضاشاه، همزمان با گسترش آموزش نوین، مطبوعات و ترجمهٔ ادبیات اروپایی، بحث نوسازی زبان و ساختار ادبیات فارسی شدت گرفت. نیما در این سال‌ها آثاری چون «حکایت و خانوادهٔ سرباز»، «مرقد آقا» و «ققنوس» را نوشت یا منتشر کرد.

ققنوس، مرغِ خوشخوان، آوازهٔ جهان،
آواره مانده از وزشِ بادهای سرد
بر شاخِ خیزران،
بنشسته است فرد
بر گردِ او به هر سرِ شاخی، پرندگان

«ققنوس» از آثار تعیین‌کننده در شکل‌گیری شعر نیمایی بود. نیما طول مصراع‌ها را تابع نیاز شعر قرار داد و برای وزن و قافیه، کارکردی تازه تعریف کرد، بی‌آنکه ظرفیت‌های موسیقایی و تصویری شعر فارسی را کنار بگذارد.

همکاری او با مجلهٔ «موسیقی» در اواخر دههٔ ۱۳۱۰ نیز اهمیت داشت. نیما در کنار چهره‌هایی چون صادق هدایت، عبدالحسین نوشین و محمدضیا هشترودی فعالیت می‌کرد و مقاله‌های «ارزش احساسات در زندگانی هنرپیشگان» را می‌نوشت که بعدها به‌شکل کتاب منتشر شدند.

پس از کناره‌گیری رضاشاه پهلوی و آغاز سلطنت محمدرضاشاه در شهریور ۱۳۲۰، فضای مطبوعاتی و ادبی ایران بازتر شد. فعالیت جریان‌های سیاسی مختلف، ادبیات اجتماعی و نشریات روشنفکری گسترش یافتند و شعر نو نیز مخاطبان بیشتری پیدا کرد. نیما در سال ۱۳۲۵ در نخستین کنگرهٔ نویسندگان ایران شرکت کرد؛ همان سالی که «توکایی در قفس» را نوشت.

در دههٔ ۱۳۳۰ و فضای سیاسی پس از ملی شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد، ادبیات اجتماعی ایران وارد مرحله‌ای تازه شد. نیما نیز از فضای سیاسی مصون نماند و به‌اصطلاح پایش به شهربانی هم باز شد. «دو نامه»، مجموعهٔ اشعارش به کوشش ابوالقاسم جنتی عطایی، «مرغ آمین»، «ارزش احساسات» و «مانلی و خانهٔ سریویلی» نیز در همین سال‌ها منتشر شدند.

نسل تازه‌ای از شاعران، از اخوان ثالث و شاملو تا فروغ فرخزاد، سیاوش کسرایی و هوشنگ ابتهاج، هر یک به شیوه‌ای متفاوت از دستاوردهای او بهره گرفتند. همین تفاوت مسیرها نشان می‌دهد که نوآوری نیما صرفاً ساختن قالبی تازه نبود. او امکانات تازه‌ای برای بیان در شعر فارسی گشود.

عالیه، شراگیم و همسایگی با جلال و سیمین

نیما سال ۱۳۰۵ با عالیه جهانگیر ازدواج کرد. به روایت نزدیکان نیما، عالیه از مهم‌ترین حامیان او بود و حمایت عاطفی و اقتصادی‌اش امکان بیشتری برای نوشتن و فعالیت ادبی در اختیار نیما گذاشت.

عالیه آموزگار بود و به دلیل کار او، خانواده مدتی در شهرهای مختلف شمال ایران زندگی کردند. حاصل این ازدواج پسری به نام شراگیم بود.

خانهٔ نیما و عالیه در محلهٔ دزاشیب شمیران در سال‌های پایانی زندگی شاعر، محل رفت‌وآمد اهل ادبیات بود. جلال آل‌احمد و سیمین دانشور نیز در همسایگی آنان زندگی می‌کردند.

جلال در نوشتهٔ مشهور «پیرمرد چشم ما بود»، از آشنایی و معاشرت خود با نیما یاد کرده است. این همسایگی بخشی از فضای روشنفکری تهران در دههٔ ۱۳۳۰ را نشان می‌دهد؛ دوره‌ای که نویسندگان و شاعرانی با گرایش‌های ادبی و سیاسی متفاوت با یکدیگر در ارتباط بودند.

نیما با صادق هدایت و جمعی دیگر از نویسندگان و هنرمندان معاصر نیز معاشرت داشت و شاعرانی چون شاملو، کسرایی و ابتهاج در محافل ادبی با او دیدار می‌کردند.

زبان طبری و حضور مازندران در آثار نیما

مازندران برای نیما فقط زادگاه یا خاطرهٔ کودکی نبود. طبیعت کوهستانی یوش، جنگل‌ها، روستاها، زندگی کشاورزان و دامداران و زبان مردم منطقه در شعر و نثر او حضور پررنگی دارند. این توجه به زندگی روستایی را در داستان‌هایی مانند «مرقد آقا» نیز می‌توان دید.

نیما علاوه بر فارسی، به زبان مادری خود هم شعر می‌سرود. مجموعهٔ «روجا» شامل ۴۵۶ دوبیتی طبری او است که پس از مرگش منتشر شد. برخلاف نوآوری‌های ساختاری او در شعر فارسی، این دوبیتی‌ها تا حد زیادی به سنت‌های کهن شعر و آواز مازندران، به‌ویژه قالب امیری، نزدیک‌اند.

او به گردآوری و شناخت ادبیات بومی مازندران نیز علاقه داشت و در نامه‌هایش، از تلاش برای یافتن آثار شاعران قدیمی منطقه سخن گفته است. واژه‌ها و تعبیرهای طبری در شعر فارسی او از جمله در «کار شب‌پا» نیز نشان می‌دهند که زبان مادری چگونه به جهان واژگانی و تصویری نیما راه یافته بود.

گرچه می گویند:«می‌گریند روی ساحل نزدیک
سوگواران در میان سوگواران».
قاصد روزان ابری، داروگ! کی می‌رسد باران؟

نیما خود می‌گفت دشمن زیاد دارد. سنت‌گرایانی بودند که شعرش را «عامل فساد» ادبیات کلاسیک می‌دانستند و آثارش را نامفهوم می‌خواندند. در کنار این مخالفت‌ها، رابطهٔ او با پرویز ناتل خانلری نیز پیچیده بود.

خانلری، شاعر، ادیب و سیاستمدار دورهٔ پهلوی، از بستگان نیما و حدود ۱۸ سال از او کوچک‌تر بود. با وجود این نسبت خانوادگی، روابط آن‌ها صمیمانه نماند. ملک‌الشعرای بهار هم از «شعر نیمایی» دلخوشی نداشت.

نیما یوشیج ۱۶ دی ۱۳۳۸ بر اثر عوارض ذات‌الریه در ۶۲ سالگی درگذشت. او ابتدا در امامزاده عبدالله تهران به رسم امانت دفن شد تا اینکه سال ۱۳۷۲ طبق وصیتش، در منزل خود در یوش آرمید.   

او یک بار دربارهٔ خود نوشته بود: «زیادی می‌نویسم، کم انتشار می‌دهم و این وضع مرا از دور تنبل جلوه می‌دهد.» این طور بود که بخش مهمی از آثار او پس از مرگش، با کوشش سیروس طاهباز، گردآوری، تصحیح و منتشر شدند.