ایران امروز – مهرداد خوانساری
درسهای آفریقای جنوبی برای ایران:
گشودن راهی به سوی آشتی ملی و صفآرایی سیاسی نوین
مقدمه
تصمیم نلسون ماندلا برای پیگیری مذاکرات و آشتی ملی با رژیم آپارتاید، بهجای پافشاری بر خواستهها و راهبردهای رادیکالتر کنگره ملی آفریقا (ANC)، یکی از آموزندهترین نمونههای رهبری سیاسی در دوران گذار از حکومت اقتدارگرا به شمار میرود.
نکته اساسی این است که ماندلا از هدف کنگره ملی آفریقا، یعنی پایان دادن به نظام آپارتاید و استقرار حاکمیت اکثریت، دست نکشید؛ بلکه ارزیابی خود را درباره چگونگی دستیابی به این هدف تغییر داد.
او به این نتیجه رسیده بود که نه ادامه مبارزه مسلحانه و نه توان سرکوب رژیم آپارتاید، هیچیک نمیتوانند راهحلی پایدار برای بحران آفریقای جنوبی فراهم کنند. از این رو، گذار از طریق مذاکره، مشروط بر آنکه به تغییر واقعی ساختار سیاسی منجر شود، میتوانست مسیر دیگری را برای پیشبرد این هدف بگشاید.
رویکرد او به معنای آشتی بیقیدوشرط با رژیم حاکم نبود، بلکه تلاشی برای مذاکره بر سر برچیدن آن نظام، همراه با پرهیز از خشونت و ناامنی داخلی و یا گرفتار شدن کشور در یک جنگ داخلی طولانیمدت بود.
آغاز روند: ابتکار ماندلا در زندان
ماندلا از أواسط دهه ۸۰ میلادی، هنگامی که هنوز در جزیره روبن زندانی بود، بررسی امکان مذاکره با دولت وقت آفریقای جنوبی (پیتر ویلم بوتا) را آغاز کرد؛ اقدامی که در ابتدا بدون برخورداری از مأموریت رسمی از سوی رهبری کنگره ملی آفریقا صورت گرفت. او با درک این واقعیت که نظام آپارتاید نمیتواند تا ابد دوام بیاورد، به این باور رسیده بود که انتقال قدرت از طریق مذاکره، سرانجام اجتنابناپذیر خواهد شد. با این حال، بر این نکته تأکید داشت که مذاکرات هرگز نباید به معنای مشروعیت بخشیدن به آپارتاید یا عدول از اصل بنیادین حق رأی همگانی باشد.
چرا ماندلا مسیر خود را تغییر داد؟
ماندلا به این نتیجه رسیده بود که هیچیک از دو طرف قادر به کسب پیروزی قاطع نیستند: مقاومت کنگره ملی آفریقا و فشارهای بینالمللی، حفظ نظام آپارتاید را روزبهروز دشوارتر کرده بود، اما دولت با اتکا به نیروهای امنیتی همچنان از برتری چشمگیری برخوردار بود. ادامه درگیریها میتوانست به خشونتی طولانیمدت و رنج و تلفات گسترده منجر شود.
او همچنین دریافته بود که دستیابی به یک توافق دموکراتیک مستلزم توجه به نگرانیهای هر دو جامعه است. در حالی که بر ضرورت استقرار حاکمیت اکثریت در آفریقای جنوبی متحد تأکید داشت، اهمیت ارائه تضمینهای قانون اساسی برای جلوگیری از سلطه و محرومیت اقلیت سفیدپوست را نیز درک میکرد؛ اقلیتی که همچنان کنترل بخش عمده اقتصاد، نیروهای مسلح و نهادهای کشور را در اختیار داشت. ایجاد توازن میان این دو ملاحظه، از محورهای اصلی یادداشت سال ۱۹۸۹ او خطاب به رئیسجمهور بوتا بود – سندی که در آنزمان حاکی از مهمترین نشانههای تغییر رویکرد سیاسی ماندلا و حرکت او به سوی مذاکره برای پایان دادن به آپارتاید بهشمار میرود.
تغییر در محیط بینالمللی
پایان جنگ سرد، شرایط بینالمللی را دگرگون کرد. تضعیف بلوک شوروی، ادعای رژیم آپارتاید مبنی بر اینکه کنگره ملی آفریقا ابزاری در خدمت گسترش نفوذ شوروی است، را تضعیف کرد. همزمان، تحریمهای بینالمللی، فشارهای اقتصادی و انزوای دیپلماتیک، ادامه نظام آپارتاید را پرهزینهتر از همیشه ساخت و زمینه ساز تحولی شد که توجه دیگری برای دستیابی به یک توافق سیاسی از طریق مذاکره در اذهان همه بازیکنان سیاسی به وجود آید.
مقوله «آشتی ملی» از مسیر تحول سیاسی
ماندلا آشتی ملی را به معنای بخشش در برابر اصلاحات ظاهری نمیدانست. اهداف او همچنان برچیدن آپارتاید، تضمین حق رأی همگانی، استقرار حاکمیت اکثریت و تدوین قانون اساسی دموکراتیک بود. مذاکره وسیلهای برای تحقق این اهداف بود، نه جایگزینی برای آنها.
اطمینانبخشی به جامعه سفیدپوست، بدون عدول از اصول دموکراتیک
ماندلا بهخوبی میدانست که گذار مسالمتآمیز مستلزم توجه به نگرانیهای سفیدپوستان آفریقای جنوبی نسبت به آیندهشان است. او تلاش میکرد میان پایان دادن به سلطه سیاسی سفیدپوستان و کنار گذاشتن آنان از آینده کشور تمایز قائل شود و بدین ترتیب، زمینه شکلگیری هویتی مشترک و ملی را فراهم آورد.
ماندلا چگونه کنگره ملی آفریقا را به پذیرش مذاکره متقاعد کرد؟
ابتکار ماندلا در ابتدا با حمایت همگانی در درون کنگره ملی آفریقا روبهرو نبود. او پس از آغاز تماسهای محرمانه و مقدماتی با کوبی کوتسی، وزیر دادگستری دولت بوتا، در سال ۱۹۸۵، به این نتیجه رسید که هیچ توافقی بدون جلب حمایت کل جنبش، بهویژه الیور تامبو و رهبری مستقر در تبعید، امکانپذیر نخواهد بود.
کنگره ملی آفریقا بهتدریج موضع مستقل خود را در قبال مذاکرات تدوین کرد؛ موضعی که در اعلامیه «هراره» در سال ۱۹۸۹ بازتاب یافت و بر ضرورت مذاکراتی تأکید داشت که به استقرار واقعی یک حکومت دموکراتیک منجر شود.
ماندلا نخست در تاریخ ۵ ژوئیه ۱۹۸۹، حدود شش هفته پیش از استعفای بوتا و بیش از دو ماه پیش از آغاز دوران ریاستجمهوری «اف دبلیو دکلرک»، موفق صحبت باو ی شده بودو به این ترتیب، ابتکار مذاکره مستقیم ماندلا با مسئولین همده آفریقای جنوبی در اصل پیش از روی کار آمدن دکلرک آغاز شده بود.که متعاقبا به دستور دکلرک در فوریه ۱۹۹۰، ممنوعیت فعالیت کنگره ملی آفریقا را لغو و شخص ماندلا نیز از زندان آزاد شد، روند مذاکرات شتاب گرفت و سپس در ماه مه ۱۹۹۰، با توجه به چارچوب و پیشرفت مذاکرات، کنگره ملی آفریقا نهایتا با تعلیق مبارزه مسلحانه موافقت خود را بیآنکه از اهداف بنیادین سیاسی خود دست بکشد، اعلام نمود.
استراتژی ماندلا برای پیشبرد مذاکرات
ماندلا اساسا میان مصالحههایی که برای تحقق یک گذار مسالمتآمیز ضروری بودند و امتیازاتی که میتوانست اصول مبارزه را زیر پا بگذارد، تفاوت قائل بود.
روند مذاکرات نیز خالی از بحران و عقبگرد نبود. بویژه پس از حادٍثه «کشتار بوئپاتونگ» که به دست گروهی از هواداران سازمان «اینکاتا» (و بهویژه رهبر آن، مانگوسوتو بوتلزی ، از مخالفان سیاسی و رقبای جدی ماندلا و کنگره ملی آفریقا) بودند) و با تبانی و همکاری نیروهای پلیس رژیم آپارتاید صورت گرفت، نشان داد که روند آشتی ملی نمیتواند بدون تضمین توقف خشونتهای سازمان یافته و پاسخگویی نهادهای مسئول پیش برود. این باعث شد که در ژوئن ۱۹۹۲، به علت طرح اتهاماتی درباره همدستی دولت در خشونتهای سیاسی، ماندلا مذاکرات رسمی را به حالت تعلیق درآورد. به این ترتیب، آمادگی او برای مذاکره به معنای پذیرش خشونت یا اجازه دادن به حفظ نظام پیشین در پوشش مذاکرات نبود.
آشتی ملی در نهایت چه معنایی داشت؟
مذاکرات میان نلسون ماندلا و اف. دبلیو. دکلرک پس از کشتار بوئپاتونگ (۱۷ ژوئن ۱۹۹۲)، حدود سه ماه متوقف ماند. پس از توافق ماندلا و دکلرک در ۲۶ سپتامبر ۱۹۹۲ برای ازسرگیری روند سیاسی، مذاکرات ابتدا در قالب گفتوگوهای دوجانبه میان کنگره ملی آفریقا و حکومت حزب ملی ادامه یافت و سپس، با برگزاری کنفرانس مذاکرات چندجانبه در اول آوریل ۱۹۹۳، به فرایندی فراگیر با مشارکت ۲۶ حزب و گروه سیاسی گسترش پیدا کرد. این مذاکرات سرانجام در اول ژوئن ۱۹۹۳ به توافق بر سر برگزاری نخستین انتخابات آزاد و غیرنژادی آفریقای جنوبی در تاریخ ۲۷ آوریل ۱۹۹۴ انجامید؛ انتخاباتی که نقطه پایانی بر نظام آپارتاید و آغازگر انتقال قدرت سیاسی در این کشور شد.
پس از انتخابات آوریل ۱۹۹۴، ماندلا روند آشتی ملی را از طریق تشکیل دولت وحدت ملی، با مشارکت مخالفان سیاسی پیشین، دنبال کرد. او همچنین از تشکیل کمیسیون حقیقت و آشتی به ریاست اسقف اعظم «دزموند توتو» حمایت کرد.
هدف این کمیسیون روشن کردن حقیقت درباره نقض حقوق بشر در دوران آپارتاید بود. این کمیسیون در موارد واجد شرایط، در برابر افشای کامل حقیقت، عفو مشروط اعطا میکرد.
این روند همچنان بحثبرانگیز باقی ماند؛ بهویژه در میان قربانیانی که معتقد بودند عدالت در برابر ثبات سیاسی قربانی شده است. اگر چه آشتی ملی نتوانست نابرابریهای عمیق اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی آفریقای جنوبی را برطرف کند. اما تجربه این کشور، هم امکانات و هم محدودیتهای یک گذار سیاسی مبتنی بر مذاکره را نشان داد که علیرغم همه کمبودها، امنیت اجتماعی و همزیستی مسالمت آمیز میان سفید پوستان و سیاهپوستان در آنکشور برخلاف خیلی از پیش بینی هائی که میشد، در ۳۲ سال گذشته رعایت گردیده است.
چه درسهایی میتوان از این تجربه برای ایران گرفت؟
تجربه آفریقای جنوبی میتواند درسهای مهمی برای مباحث مربوط به شکلگیری یک صفآرایی سیاسی نوین و آشتی ملی در ایران داشته باشد. البته باید تفاوتهای دو کشور را نیز در نظر گرفت. تجربه آفریقای جنوبی باید بهعنوان منبعی برای مقایسه و بهرهگیری از درسهای تاریخی مورد توجه قرار گیرد، نه الگویی آماده که بتوان آن را عیناً در ایران به اجرا گذاشت.
در واقع، آشتی ملی نباید به معنای توافقی برای حفظ نظم سیاسی موجود تلقی شود، بلکه باید آن را توافقی بر سر اصول، تضمینها و سازوکارهایی دانست که از طریق آنها بتوان، در یک روند تدریجی و گامبهگام، نظمی سیاسی اساساً متفاوت را به شکلی مسالمتآمیز برقرار کرد.
در مورد ایران، این رویکرد سه پرسش اساسی را مطرح میکند:
۱. آیا میتوان عناصر واقعبین و عملگرای درون ساختار حاکم را متقاعد کرد که منافع بلندمدت آنان، بیش از دفاع از وضع موجودی که روزبهروز ناپایدارتر میشود، در مشارکت در یک روند منظم و مسالمتآمیز انتقال قدرت تأمین خواهد شد؟
۲. آیا نیروهای مخالف دموکراسیخواه میتوانند بدون آنکه ناگزیر به چشمپوشی از هویتهای سیاسی متفاوت و چشماندازهای نهایی خود برای آینده ایران شوند، بر سر چارچوبی مشترک، فراگیر و مورد توافق به تفاهم برسند؟
۳. آیا جامعه مدنی و نیروهای مستقل در داخل کشور میتوانند به مشارکتکنندگانی واقعی در شکل دادن به روند گذار تبدیل شوند، بهجای آنکه صرفاً توافقی را که نخبگان سیاسی به آن دست یافتهاند، تأیید کنند؟
۴. و نکته پایانی: دستاورد ماندلا صرفاً این نبود که توانست مخالفان خود را به مذاکره متقاعد کند؛ بلکه او توانست نیروهای حامی خود را نیز قانع سازد که مذاکره با مخالفان پیشین به معنای دست کشیدن از مبارزهای نیست که بسیاری در راه آن فداکاری کردهاند.
بیشک، این دشوارترین چالش سیاسی پیش روی هر نیرویی است که در اندیشه پیگیری روندی مشابه در ایران باشد. با این همه، برای تحقق تحولات بنیادینی که کشور به آن نیاز دارد، راهی کمهزینهتر، واقعبینانهتر و پایدارتر از یک گذار مسالمتآمیز وجود ندارد.
بازسازی اقتصاد کشور، تأمین رفاه عمومی، پایان دادن به انزوای بینالمللی و صیانت از منافع ملی و آینده نسلهای بعدی ایرانیان، همگی مستلزم فراهم آوردن فضایی عاری از خشونت، ناامنی و بیثباتی است. از این رو، انتخاب مسیر گفتوگو، تفاهم و توافق سیاسی نه نشانه سازش بر سر آینده کشور، بلکه ضرورتی برای نجات آن و تضمین آیندهای بهتر برای نسلهای بعدی است.