سایت ملیون ایران

ایران در چنبره دو فاجعه

ایران امروز – ناصر اعتمادی

فاجعه اول

پرزیدنت جیمی کارتر انسان فرهیخته‌ای بود که رویای توسعه دموکراسی و حقوق بشر در جهان را در سر داشت و با همین هدف در سال ۱۳۵۶ که قدرت را به دست گرفت رژیم ایران که متحد آمریکا بود و روابط نزدیکی با آن داشت را برای توقف سرکوب و تحقق آزادی‌های سیاسی زیر فشار گذاشت، غافل از آن که دیکتاتوری مطلقه شاه کار را به جائی رسانده بود که عقب نشینی آن در برابر خواسته‌های طبقه متوسط و تن دادن به قوانین اساسی انقلاب مشروطیت جامعه آماده انفجار، ایران را به درهم شکستن رژیم پادشاهی و روی کار آمدن تنها آلترناتیو آن زمان یعنی اسلامیست‌ها می‌کشاند. در واقعیت امر از یک ربع قرن قبل از روی کار آمدن جمهوری اسلامی ماشین سرکوب دیکتاتوری وارد مسیر یک طرفه‌ای شده بود که سال به سال دور زدن و تغییر مسیر آن دشوارتر می‌شد. شاید سه یا چهار سال قبل از آغاز اعتراضات عمومی با بازکردن تدریجی فضای سیاسی هنوز می‌شد از روی کار آمدن اسلامیست‌ها اجتناب کرد. اما در دوره کارتر دیگر دیر شده بود.

شاه خواهان توسعه سریع صنعتی و اقتصادی ایران بود و مدام می‌گفت و واقعا هم می‌خواست که ایران به ژاپن خاورمیانه تبدیل شود و البته ثروت‌های طبیعی و انسانی جامعه ایران نیز پتانسیل تبدیل شدن کشور به ژاپن خاورمیانه را داشت.

شاه قانون اساسی مشروطیت را لگد مال کرد

اما مشکل بزرگ آن بود که شاه همه دستاوردهای قانون اساسی مشروطیت را زیر پا گذاشته بود و فکر می‌کرد اهداف مورد نظرش را با دیکتاتوری مطلقه می‌تواند به پیش ببرد.

او نه احزاب سیاسی مستقل را بر می‌تافت و نه مجلس و نمایندگان مستقل و نه رسانه‌های مستقل. همه چیز باید فقط در خدمت اوامر شاهانه و تبلیغ سیاست‌های داهیانه شاهنشاه آریامهر قرار می‌گرفتند. اگر شاه احزاب سیاسی وفادار به قانون اساسی مشروطه که طبیعتا وفادار به نظام سلطنتی مشروطه بودند را آزاد می‌گذاشت و به آزادی رسانه‌ها تن می‌داد و نمایندگان مجلس واقعا برگزیده ملت می‌بودند. و طبعا مجلس حق نصب و عزل نخست وزیر و وزرا را داشت به احتمال قوی ایران هرگز به ورطه نظام اسلامی سقوط نمی‌‌کرد و تبدیل ایران به ژاپن خاورمیانه هم که آرزوی خود شاه بود تحقق می‌یافت.

اما گویی شاه نمی‌‌دانست که ژاپن به خاطر روی آوردن به دموکراسی و محدود شدن امپراطور به مقام تشریفاتی بود که ژاپن شد.

شاه ورود مذهب در سیاست را تشویق می‌کرد!

شاه همه احزاب سیاسی باورمند به قانون اساسی انقلاب مشروطه را ممنوع و رهبران آنان را یا به زندان انداخت و یا خانه نشین کرد. اما در عرض سه دهه تعداد مساجد، تکایا و حوزه‌های به اصطلاح علمیه روز به روز با سرعتی باور نکردنی افزایش یافتند. چرا که شاه معتقد بود بهترین راه محدود کردن کمونیسم رشد مساجد و افزایش نفوذ روحانیون شیعه بود.

داریوش همایون یکی از وزرای شاه در چند مصاحبه و گفتگو، افزایش گسترده تعداد مساجد و نهادهای مذهبی در دوره محمد رضا شاه را یکی از خطاهای بزرگ حکومت پهلوی معرفی می‌کرد.

یک ربع قرن پس از روی کار آمدن جمهوری اسلامی، در یک گفتگوی منتشر شده در بنیاد داریوش همایون، وقتی از او درباره مساجد دوران پهلوی پرسیده شد، گفت:

    ”بیشتر از ۵۵ هزار مسجد بود. من خودم وقتی وارد دولت شدم، در اولین جلسه هیئت دولت مطرح بود که چه خبر است، چرا آن قدر مسجد درست می‌شود؟ علاوه بر آن، امام زاده، تکیه‌ها، مدارس مذهبی و … همه این‌ها بودند.”

او در روایت دیگری حتی مقایسه حدود ۲۰۰ مسجد در آغاز سلطنت محمد رضا شاه با حدود ۵۵ هزار مسجد در پایان آن را مطرح کرده است. بنابراین با استناد به آنچه داریوش همایون گفته تعداد مساجد در دوره شاه نه صددرصد بلکه بیست و هفت هزار و چهار صد درصد رشد کرده بود. تلاش شاه در استفاده سیاسی از مذهب، یک بازی خطرناک با آتش بود که نهایتا شعله‌های آن همه چیز را سوزاند.

همایون صرفا نمی‌‌گفت”مسجد زیاد شد”، بلکه رشد شبکه مذهبی را یک خطای سیاسی می‌دانست: حکومت از یک سو احزاب و نیروهای سیاسی رقیب را محدود کرد و از سوی دیگر، به نهادهای مذهبی امکان رشد و سازمان یابی داده بود. در نتیجه روحانیت و شعبه‌هایی مثل مسجد، هیئت، تکیه و حسینیه به یک شبکه اجتماعی بسیار گسترده تبدیل شدند. که همچون یک حزب سیاسی قدرتمند عمل می‌کردند.

حتی در مصاحبه‌ای دیگر، همایون توضیح می‌دهد که این شبکه‌ها چگونه در سال‌های انقلاب قابلیت بسیج پیدا کردند.

خود شاه هم در سال ۱۳۵۲ صراحتا از افزایش تعداد مساجد به عنوان یک سیاست حکومت دفاع کرد و گفت حکومت هم مساجد قدیمی را بازسازی می‌کند و هم بر تعداد آنها می‌افزاید.

همایون به صراحت می‌گوید: شاه با مسجد بازی و تقویت روحانیت اشتباه کرد و عملا شبکه‌ای ساخت که بعدا علیه خودش به کار رفت.

وقتی در سال ۴۲ خمینی در مخالفت با اصلاحات شاه دست به اعتراض زد و از کشور تبعید شد، شاه تا اندازه‌ای متوجه خطرروحانیت شیعه شد، اما باز هم این حادثه سبب نشد که او از سیاست گسترش مساجد و شبکه‌های روحانی دست بردارد و احزاب سیاسی معتقد به قانون اساسی را آزاد بگذارد تا آنان بتوانند با حضور سیاسی خود از تسخیر فضای سیاسی جامعه توسط طرفداران خمینی جلوگیری کنند. بدین ترتیب در نبود حضور فعال آلترناتیوهای سیاسی سکولار بتدریج فضای سیاسی جامعه توسط اسلام سیاسی تسخیر شد. بیست سال پیش از سقوط نظام پادشاهی و روی کار آمدن جمهوری اسلامی یکی از زندانیان سیاسی سرشناس چپ (بیژن جزنی) در دست نوشته‌های زندان می‌نویسد که در نبود حضور فعال احزاب سیاسی، به احتمال زیاد این آیت اله خمینی است که هژمونی خواهد گرفت. بیژن جزنی به همراه هشت تن از زندانیان سیاسی چند سال بعد در حالی که دوران محکومیت خود ر در زندان می‌گذراندند به دست ساواک کشته شدند.

شاه از نصیحت متنفر بود

قوام السلطنه یکی از زیرک ترین چهره‌های سیاسی تاریخ ایران که برای پایان دادن به اشغال آذربایجان توسط روسیه شوروی توانست استالین را به پایان دادن به ادامه اشغال آذربایجان متقاعد کند (این خود داستان جالبی است که در این مقاله نمی‌‌گنجد) در مورد زیر پا گذاشتن قانون اساسی مشروطه سلطنتی توسط شاه در ۲۶ اسفند سال ۱۳۲۸ به شاه چنین می‌نویسد:

    پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی
    با کمال تأسف فدوی مجبور است به عرض حضور مبارک برساند که جریان فعلی امور مملکت و تزلزلی که اخیراً به علت عدم اعتنا به عواقب امور در قانون اساسی پدیدار گشته، خطرات عظیمی را فراهم ساخته است که نه تنها بر ارکان کشور، بلکه بر اساس سلطنت ملی نیز لطمه کلی وارد نموده است.
    فدوی به واسطه عارضه کسالت و لزوم معالجه در اروپا بودم که اطلاع حاصل کردم تصمیم به انعقاد مجلس مؤسسان گرفته شده است. حاجت به توضیح نیست که در حاضر نمودن اشخاص به نام مؤسسان و تحصیل آرایی از ایشان به هیچ وجه رعایت لازمه حقوق ملت ایران و پایه اساس حکومت ملی منظور نشده و جز متزلزل ساختن قانون اساسی کشور که ضامن بقای حکومت ملی و مشروطیت است و فردفرد وزرای دولت ذمه‌دار و مسئول حفظ و نگهداری آن بوده و هستند، و به خصوص مراعات کامل آن از نظر جغرافیایی و سیاسی برای ملت ایران از اهم امور است، نتیجه دیگری حاصل نگردیده و حیرت بر حیرت افزوده شده است که در افتتاح مجلسین اعلیحضرت همایونی تأکید فرموده‌اند در پاره‌ای از اصول قانون اساسی تجدیدنظر شود و مخصوصاً اصل ۴۹ قانون اساسی را تغییر دهند.
    بنده از نظر پنجاه سال تجربه و سابقه خدمتگزاری صریحاً به عرض می‌رسانم که برای مملکت هیچ خطری بزرگ‌تر و لطمه‌ای عظیم‌تر از این نیست که تنها وثیقه بقای ایران یعنی قانون اساسی وسیله بازیچه و دست‌خوش تغییر و تبدیل گردد…

قوام سپس استدلال می‌کند که اصل ۴۹ در واقع ضامن حقوق ملت است و تغییر آن، به‌خصوص در جهت افزایش قدرت قوهٔ مجریه و شاه، می‌تواند اساس مشروطیت را از میان ببرد. او به اصل ۴۴ و مسئولیت‌ناپذیری شاه نیز استناد می‌کند و می‌نویسد که اگر شاه مستقیماً در امور اجرایی دخالت کند، مقام سلطنت از جایگاه تشریفاتی و فرامسئولیتی خود خارج و در برابر مردم مسئول خواهد شد.

او در این نامه چنین به شاه هشدار می‌دهد:

    «تغییر اصل ۴۹ قانون اساسی که عملاً انشاء قانون‌گذاری را موقوف و به دست قوه مجریه می‌سپارد کار ساده و آسانی نیست… زیرا این فکر در حکم بازگشت حکومت مطلقه در ایران است…»

و در پایان با صراحت می‌گوید:

    «در صورتی که به عرایض صادقانه فدوی ترتیب اثر ندهند و باز مجد و مصر بر چنین اقدام باشند، دیری نخواهد گذشت که ملاحظه خواهند فرمود این عمل موقتی و زودگذر، و نتایج آن بسیار وخیم و بی‌شبهه به خشم و غضب ملی و مقاومت شدید عامه منتهی خواهد گردید و آن روز است که سرنیزه و حبس و زجر مدافعین حقوق ملت علاج پریشانی‌ها و پشیمانی‌ها نخواهند نمود.»

اما پاسخ شاه به نامه قوام تهدید و تحقیر بود.

این پاسخ به امضای ابراهیم حکیمی وزیر دربار صادر شده و در آن به‌شدت از قوام انتقاد شده است. متن با این عبارت آغاز می‌شود:

«عریضه سرگشاده‌ای که به پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی تقدیم داشته بودید و مطالعه مندرجات آن در پیشگاه ذات شاهانه با تعجب و تأسف تلقی گردید.»

سپس قوام متهم می‌شود که در دوران نخست‌وزیری خود موجب فساد، رشوه، آشفتگی کشور و مشکلات بعدی شده و اکنون با عنوان «دلسوز ملت» از وضعیت کشور انتقاد می‌کند. نامه همچنین قوام را درباره آذربایجان، اصلاح قانون اساسی مورد حمله قرار می‌دهد. اما قوام در نامه دوم به تفصیل و قاطع از خود دفاع می‌کند.

(نامه دوم قوام به محمد رضا شاه در پانوشت مقاله است)

پس از کودتای ۲۸ مرداد، چهره‌های سیاسی دیگری نیز بودند که به شاه در مورد زیر پا گذاشتن قانون اساسی مشروطیت هشدار دادند اما او به هیچ یک از آنان اعتنا نکرد و در واقع پاسخ همه چهره‌های سیاسی مداقع قانون اساسی مشروطیت زندان و تهدید بود. مهندس مهدی بازرگان بنیان گذار جریان نهضت آزادی در سال ۴۲ از زندان در مدافعات خود چنین می‌گوید: ” ما آخرین کسانی هستیم که از راه قانون اساسی به مبارزه سیاسی برخاسته ایم.”

در سالهای بعد برخی از اعضای جبهه ملی از جمله شاپور بختیار، داریوش فروهر و کریم سنجابی همه در همین زمینه به شاه هشدار دادند. نامه سرگشاده علی اصغر حاج سید جوادی نویسنده متمایل به جبهه ملی نیز که در سال ۱۳۵۵ به شاه نوشت چنین است:

    ”من با تمام هوش و حواس خود صدای ترک خوردن و شکاف برداشتن سقف‌هائی که بر سر قدرت سیاسی کشور گسترده شده است، می‌شنوم.” (نامه علی اصغر حاج سید جوادی به شاه در تاریخ ۲۰ دی ماه ۱۳۵۵)

او در واقع همان مواردی که قوام السلطنه نزدیک به سی سال پیش به شاه گوشزد کرده بود را خطاب به اعلیحضرت یاد آور می‌شود، خلاصه متن نامه طولانی علی اصغر حاج سید جوادی در زیر نویس آمده است.

به باور من اگر شاه به همان نامه علی‌اصغر حاج سید جوادی پاسخ مثبت می‌داد و شاپور بختیار از رهبران جبهه ملی را به جای سال ۵۷ که کار از کار گذشته بود در سال ۵۵ یعنی پیش از آغاز جنب و جوش‌هائی که به قیام عمومی منجر شد به نخست وزیری بر می‌گزید و او اختیار پیدا می‌کرد تا با انتخابات آزاد یک مجلس مستقل و قانونی را تشکیل دهد و با بازکردن تدریجی فضای سیاسی و بازگشت به قانون اساسی مشروطیت، حکومت به مردم سپرده می‌شد و همزمان حکومت جدید قوانینی برای ممنوعیت دخالت مذهب در سیاست تصویب می‌کرد، هنوز ممکن بود جامعه ایران به چاه اسلام سیاسی فرو نیفتد.

آخرین تیشه شاه به رژیم نظام پادشاهی

اما شاه بر خلاف هشدارهای همه ناصحان و سیاستمداران و روشنفکران سکولار تصمیم گرفت آخرین قدم برای کامل کردن دیکتاتوری مطلقه را بردارد و با انحلال دو حزب فرمایشی مردم که اسداله علم رهبر واقعی آن بود و ایران نوین که هویدا عملا رهبر آن بود به شیوه نظام‌های توتالیتر یک حزب واحد دولتی ایجاد کند. به قول خودش “حزب فراگیر رستاخیز” یعنی کار به جائی رسید که دیگر شاه رقابت دو حزب فرمایشی و مطیع خود را هم تحمل نکرد و اعلام نمود:

من با تشکیل حزب فراگیر رستاخیز می‌خواهم همه مردم عضو همین حزب باشند و هر کس هم که نمی‌‌خواهد به عضویت این حزب درآید درهای کشور باز است و می‌تواند جلای وطن کند. (نقل به معنی) او با این حرکت عجیب دیگر احترام ظاهری به قانون اساسی مشروطیت را برنتافت و راه را بر پیوستن گسترده مردم نا امید از إصلاحات به جنبش اسلامیستی هموار کرد و خمینی از مدتها پیش در کمین نشسته به مثابه ناجی مردم از چنگال دیکتاتوری شاه رهبری قیام را به دست گرفت و از اواخر سال ۵۶ دیگر کاملا معلوم بود که رهبری بلامنازع قیام مردم به دست اسلامیستها افتاده است.

وقتی به این مسیر گام به گام نابودی همه قوانین مشروطه و نهایتا تصمیم شاه به تشکیل یک حزب شاهنشاهی که هر کس عضو نشود باید از کشور بیرون برود فکر می‌کنم به خود می‌گویم تیشه‌هائی که شاه به ریشه سلطنت مشروطه زد از دست هیچ یک از دشمنان مشروطه سلطنتی ساخته نبود.

قاعده تاریخ نیز همین را می‌گوید: دلایل اصلی سقوط هر نظام سیاسی، خود آن نظام است.

دست آخر، وقتی شاه به این نتیجه رسید که دیگر کاری از دستش ساخته نیست از علی امینی نخست وزیر دوره اصلاحات ارضی مشورت خواست و می‌گویند او هم به شاه گفت حیف که شما نصایح همه را نادیده گرفتی و شاه در جواب گفت حالا وقت این حرفها نیست فعلا باید کاری کرد که همه چیز از دست نرود. این را هم اضافه کنم که با این همه اگر شاه بیمار نبود و برای معالجه مجبور به ترک ایران نبود، شاید فرماندهان نظامی البته از طریق سرکوب خونین قیام مردم می‌توانستند از به قدرت رسیدن خمینی جلوگیری کنند اما با رفتن شاه از ایران، همه چیز به دست اسلامیستها به رهبری خمینی افتاد. و این یکی از بزرگترین فجایع ژئو پولتیک قرن بیستم بود.

با این فاجعه که مسبب اصلی آن دیکتاتوری شاه بود، این فقط مردم ایران نبودند که در چاه سیاه نظامی تروریستی و ضد مردمی فرو افتادند، بلکه زمینه رشد انواع تروریسم مذهبی در همه جهان اسلام و فراتر از آن در همه کشورهائی ک بخشی از جمعیت شان مسلمان‌اند به وجود آمد.

مدیریت بسیار ضعیف پرزیدنت جیمی کارتر در مساله گروگان گیری ۴۴۴ روزه کارکنان سفارت آمریکا نیز در ایجاد نطفه انواع تروریسم اسلامی مزید بر علت شد. علاوه بر این روی کار آمدن جمهوری اسلامی جبهه دیکتاتوری‌ها و رژیم‌های توتالیتر را در جهان به زیان کشورهای دموکراتیک تقویت کرد و اینک نزدیک به نیم قرن است که وجود حکومت اسلامی موجب بدبختی و فلاکت ملت ایران و ناامنی و بی‌ثباتی منطقه خاورمیانه و فراتر از آن شده است.

در این مدت مردم ایران بارها علیه این رژیم ستمگر و عمیقا فاسد به پا خاسته‌اند و هربار جنبش اعتراضی مردم ایران با سرکوب وحشیانه و خونین مواجهه شده است. از قتل عام وحشیانه آخرین خیزش مردم علیه رژیم که دهها هزار ایرانی را رژیم برای بقای خود قربانی کرد، جهانیان باخبر هستند.

جنبش ملی و دموکراتیک ایران

در طول دوران سیاه حاکمیت اسلامی تنها جنبشی که توانسته است رژیم را مجبور به عقب نشینی کند، جنبش بزرگ ضد حجاب اسلامی و برابری طلب “زن، زندگی آزادی” است اینک در ایران شعار معروف رژیم (یا روسری یا توسری) امری شکست خورده است و دامنه بی‌حجابی زنان در شهرهای بزرگ ایران چنان گسترده شده که رژیم قادر به سرکوب آن نیست و ناچار به تحمل آن شده است. و این یعنی آن که جنبش “زن زندگی آزادی” توانسته است یکی از ستون‌های ایدئولوژیک جمهوری اسلامی را در هم بشکند.

این رژیم اگر قرار است در آینده سرنگون شود، چنین اتفاقی فقط از درون ایران ممکن خواهد شد. باید امیدوار بود که روزی در آینده‌ای نه چندان دور دهها میلیون ایرانی مستاصل از مشکلات وخیم اقتصادی که فقر و گرسنگی آنان را به خیابانها خواهد کشاند، همراه با میلیونها زن و مرد ایرانی طبقه متوسط که مترصد دفاع از دموکراسی هستند، دیکتاتوری اسلامی را ریشه کن کنند. به این مساله در پایان بخش “فاجعه دوم” این جزوه مفصلا خواهم پرداخت.

فاجعه ژئوپولتیک دوم

پیش از حمله نظامی چهل روزه آمریکا-اسرائیل به ایران رژیم اسلامی چه در داخل و چه در عرصه بین‌المللی در موضع تدافعی قرار داشت. با وجود آن که سرکوب خونین اعتراضات وسیع مردم، روحیه عمومی را تضعیف کرده بود، اما زمینه‌های سربلند کردن جنبش دست کم در آینده نزدیک چند ماهه قابل انکار نبود و در همه جای کشور مردم با صراحت از جنایت هولناک رژیم حرف می‌زدند.

در عرصه بین المللی نیز رژیم از حمله احتمالی مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران بیمناک بود و می‌ترسید که چنین حمله‌ای شیرازه امور را از دستش خارج کند. در واقع ترس از حمله آمریکا و اسرائیل آنهم برای رژیمی که اکثریت قاطع ملت از آن خشمگین و ناراضی بودند، مثل شمشیری بود بر بالای سر رژیم و در نتیجه سران حکومت برای جلوگیری از فرود آن، تا اندازه‌ای دست به عصا راه می‌رفتند.

رژیم حاضر بود برای جلوگیری از حمله نظامی، در مساله هسته‌ای تا اندازه‌ای عقب نشینی کند، و حتی اعدام‌ها نیز به این گستاخی و صراحت که هر روز چند نفر را حتی در ملاء عام اعدام کنند نبود.

اما پس از جنگ چهل روزه سران باقیمانده جمهوری اسلامی با خوشحالی متوجه شد ند که آمریکا و اسرائیل با حداکثر آتش بمباران‌های هوائی و خسارات بزرگی که به بار آوردند نتوانسته‌اند موجب به زانو درآمدن رژیم بشوند. رژیم پس از حملات نه فقط جان سالم به در برد، بلکه برای همیشه از ترس حمله نظامی آمریکا و اسرائیل خلاص شد. در واقع از آغاز هم روشن بود که برای دو قدرت مهاجم که با کشتن خامنه‌ای و دهها تن از فرماندهان و سران جمهوری اسلامی آغاز کردند، پیروزی در گرو سرنگونی رژیم بود، اما برای جمهوری اسلامی پیروزی فقط بقای رژیم بود. و البته هر عقل سلیمی می‌توانست پیش بینی کند که جمهوری اسلامی با حملات هوائی هر چقدر هم که شدید و گسترده باشد سرنگون نخواهد شد.

نگارنده در همان نخستین روز آغاز جنگ، به عواقب این فاجعه چه برای مردم ایران و چه برای منطقه و جهان اشاره کردم و تاکید نمودم که این حرکت هم به زیان جنبش دموکراسی خواهانه داخل ایران است و هم تروریسم اسلامی را تقویت می‌کند.(متن دو مقاله نگارنده در محکومیت حمله نظامی به ایران در پانویس آمده است)

اینک بویژه به دلایلی که در زیر خواهد آمد رژیم احساس پیروزی کامل بر آمریکا و اسرائیل می‌کند و اگر در گذشته شعار “آمریکا هیچ غلطی نمی‌‌تواند بکند” شعاری بود که شاید خیلی از سران رژیم به آن باور نداشتند، امروز این شعار به یک واقعیت تبدیل شده و همین مساله رژیم را چه در داخل و چه در خارج در موضع تهاجمی قرار داده است. حالا رژیم هم هر روز چند تن از جوانان بیگناه ایران را اعدام می‌کند تا همه آحاد ملت احساس کنند که طناب دار به گردنشان نزدیک است و بهتر است به خفقان گردن نهند.

رژیم حالا پس از جان به سلامت بردن در جنگ با آمریکا و اسرائیل در سیاست خارجی رادیکال تر شده است. دیگر مساله عقب نشینی در مساله هسته‌ای، تحویل یا رقیق کردن اورانیوم‌های تا ۶۰ درصد غنی شده که روسیه هم برای گرفتن امتیاز از آمریکا حاضر به پادرمیانی در این باره بود برای رژیم اصلا قابل قبول نیست و من شخصا براین باورم که رژیم به کمک کره شمالی و شاید هم به تنهائی درصدد تولید سلاح هسته‌ای است و چه بسا با تولید بمب اتمی جهان را غافلگیر کند.

مساله سلاح هسته‌ای

هیچ کس به درستی نمی‌‌داند رژیم چقدر اورانیوم غنی شده دارد، هیچ کس نمی‌‌داند چند دستگاه سانتریفوژهای پیشرفته در زیر کوههای ایران مشغول غنی سازی هستند و هیچ کس نمی‌‌تواند ادعا کند که فاصله رژیم به تولید سلاح اتمی چقدر است. آژانس هسته‌ای از ماه ژوئن سال ۲۰۲۵ اجازه بازرسی سایت‌های هسته‌ای را نداشته و رژیم در ژوئیه ۲۰۲۵ همکاری با آژانس را معلق کرد.

جمهوری اسلامی اگر بمب اتمی نمی‌‌خواست می‌توانست با تحویل اورانیوم‌های ۶۰ درصد غنی شده و قبول شروع دوباره بازدیدهای آژانس بخش مهمی از مشکلات اقتصادی خود را حل کند. اما به باور من ادامه مشکلات اقتصادی و خطر اعتراض گرسنگان را می‌پذیرد تا بتواند هر طور شده خود را به تولید سلاح هسته‌ای برساند.و طبعا می‌داند که تجهیز به سلاح هسته‌ای او را در عرصه سیاست خارجی و حتی ایجاد روابط اقتصادی با غرب و با همسایگان عرب خلیج فارس در موضع قدرت قرار می‌دهد. در میان سران جمهوری اسلامی حالا کسانی هستند که به صراحت از تولید بمب اتمی به عنوان وسیله‌ای که بقای رژیم را تضمین می‌کند دفاع می‌کنند (برای نمونه سردار سپاه محسن رضائی که نماینده شخص مجتبی خامنه‌ای در شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی است.)

از این پس دیگر مساله عقب‌نشینی در موضع هسته‌ای، برای رژیم اصلا قابل قبول نیست.

تنگه هرمز قوی ترین سلاح جمهوری اسلامی

اما مهمتر از سلاح هسته‌ای تنگه هرمز است. سلاحی که حمله نظامی آمریکا – اسرائیل به رژیم ارزانی داشت. جمهوری اسلامی حالا به واسطه آن گلوی اقتصاد اروپا، کشورهای عربی خلیج فارس و خود حکومت آمریکا را می‌فشارد و روز به روز هم بیشتر معلوم می‌شود که برای بازگشائی تنگه هرمز از آمریکا کارچندانی ساخته نیست. و هم اکنون حکومت اسلامی برای عبورسالم کشتی‌ها از کشورهای مختلفی باج گرفته و می‌گیرد.

پیش از جنگ آمریکا و اسرائیل ظاهرا از ابعاد و اهمیت سلاح تنگه هرمز بی‌خبر بودند و جمهوری اسلامی هم به خود جرات نمی‌‌داد از این تنگه به عنوان یک سلاح استفاده کند.

امروز همه تحلیل گران و ناظران بین المللی از شکست آمریکا و اسرائیل در جنگ حرف می‌زنند و تقریبا همه می‌دانند که این جنگ ابهت و نفوذ سیاسی بزرگترین قدرت نظامی جهان را در هم شکسته است. کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز که برخی از آنان از آغاز جنگ راضی بودند، حالا متوجه شده‌اند که با وجود خرید صدها میلیارد دلار اسلحه آمریکائی و حضور پایگاههای نظامی آمریکا در کشورشان آمریکا قدرت دفاع از آنان را ندارد و اگر بخواهند ثبات سیاسی و اقتصادی خود را که در این جنگ لطمه خورده حفظ کنند باید با جمهوری اسلامی از در دوستی و آشتی در آیند!

حالا بیشتر این کشورها به این نتیجه رسیده‌اند که وجود پایگاههای نظامی آمریکا به جای امنیت و ثبات سیاسی و اقتصادی، موجب ناامنی و بی‌ثباتی شده است. به این ترتیب دولتهای عربی خلیج فارس در آینده احتمالا علاقه چندانی به ادامه حضور پایگاههای آمریکائی در کشورشان نخواهند داشت و برای ثبات خود به اتحادهای منطقه‌ای و نوعی موازنه میان چین و آمریکا در مناسبات خود روی می‌آوردند. چین و روسیه هم که پشتیبان جمهوری اسلامی بودند و در جنگ به آن اطلاعات و سلاح می‌رساندند متوجه شده‌اند که آمریکا در این جنگ عملا شکست خورده است. پیروز این جنگ پس از جمهوری اسلامی همه قدرتهای توتالیتر و دیکتاتوری‌های بین المللی بویژه چین و روسیه هستند.

تضعیف اروپا

پیش از جنگ اتحادیه اروپا دچار مشکلات اقتصادی، افزایش بدهکاریهای دولتی، رشد نارضایتی‌های عمومی و افزایش تمایل به جریانات راست افراطی بود.

جنگ آمریکا و اسرائیل همه دشواریهای اقتصادی و اجتماعی اروپا را برای سالیان طولانی تشدید کرده است. و به موازات آن اروپا را در برابر قدرت اقتصادی و نفوذ جهانی چین تضعیف کرده است. این وضعیت باعث رشد روز افزون گرانی و بیکاری در اروپا شده که خود یکی از علل تقویت جریانات راست افراطی در کشورهای اروپائی است.

جمهوری اسلامی که پیش از جنگ تا اندازه‌ای قدرت تقویت نیروهای نیابتی خود را در یمن، عراق و لبنان را از دست داده بود، حالا مجددا به حمایت از آنان برخاسته و این نیروهای وابسته به جمهوری اسلامی نیز روحیه ی تازه‌ای پیدا کرده‌اند.

پس نتیجه می‌گیریم که:

– این جنگ جمهوری اسلامی و انواع جریانات تروریستی اسلامی را تقویت کرد.
– ایران ویران تر و رژیم اسلامی در درنده خوئی علیه مردم ایران گستاخ تر شد.
– سلاح بی‌نظیری به نام آبراه تنگه هرمز به دست جمهوری اسلامی افتاد که می‌تواند هر زمان که خواست علیه هر قدرت خارجی چه آمریکا و چه اسرائیل و اروپا و چه کشورهای عربی از آن استفاده کند.

نفوذ و اقتدار نظامی آمریکا در انظار متحدان و دشمنانش در هم شکسته شد.

– نظام‌های توتالیتر بویژه چین و روسیه با این جنگ احمقانه و جنایتکارانه علیه ایران نفوذ بیشتری در جهان پیدا کردند.
– اقتصاد اروپا و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در کوتاه مدت و دراز مدت از این جنگ زیان دیده و خواهند دید.
– اثرات مخرف آن در وضعیت ژئوپولتیکی جهانی به این زودیها از میان نخواهد رفت و تشعشات آن تا دهها سال ادامه خواهد داشت.

یکی دیگر از عواقب این جنگ آن است که گفتمان‌ها و سلاح‌های ایدئولوژیک دشمنان دموکراسی و حقوق بشر در همه جهان تیزتر و برنده تر شده است.

تغییر جایگاه ژئوپولتیک تنگه‌ها در همه جهان

فقط تنگه هرمز نیست که موقعیت ژئوپولتیک آن عوض شده، اگر جمهوری اسلامی موفق شود از عبور و مرور کشتی‌ها در تنگه هرمز عوارض بگیرد و یا هر زمان که اراده کرد این تنگه آبی را مسدود کند، کشورهائی که تنگه‌ها از کنار آنان می‌گذرند نیز وسوسه خواهند شد.

به هرحال از این پس اهمیت ژئوپولتیک تنگه‌هایی مثل تنگه ماگالا میان شبه جزیره مالایا و جزیره سوماترا، تنگه باب المندب بین یمن و جیبوتی و اریتره و چند تنگه دریائی دیگر احتمالا افزایش می‌یابد و این آبراهها به وسیله‌ای برای درآمد‌های اقتصادی و اهداف سیاسی کشورهای مجاور آنها تبدیل می‌شوند که طبعا بر ناامنی اقتصادی و سیاسی جهانی می‌افزایند.

همه این تنگه‌ها که پیش از جنگ محل امن تردد کشتی‌های تجاری و مسافربری بودند، حالا می‌توانند منشاء تنش‌های سیاسی، و به خطر انداختن صلح جهانی شوند که شاید این خود به تنهائی یکی از مهمترین فجایع ژئوپولتیک حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران باشد.

تاریخ درباره اقدام آمریکا در جنگ با جمهوری اسلامی به عنوان یکی از احمقانه ترین اشتباهات این کشور که مستقیما به سود دشمنان دموکراسی و به زیان متحدان آمریکا تمام شد یاد خواهد کرد.

در مورد ایرانیان که برای رهائی از چنگال رژیم اسلامی به این جنگ امید بسته بودند، این فاجعه به آنان درس بزرگی داد و آن این که نجات ما از چنگال حکومت اسلامی در گرو مبارزه هوشمندانه و متحدانه خود ما است و نه هیچ قدرت خارجی.

قدرت مقابله مردم با رژیم در جنبش بی‌خشونت است؟

در مقابله با جمهوری اسلامی هرگونه جنبش اعتراضی خشونت آمیز، صددرصد شکست می‌خورد چه از داخل و چه از خارج، چه خشونت کردها و بلوچ‌های زیر ستم رژیم اسلامی باشد و چه اعتراضات شهرهای بزرگ.

قدرت مردم ایران در جنبش بی‌خشونت نهفته است جنبشی که هم در رفتار و کردار و هم در فرهنگ و ادبیات سیاسی و شعارهای برگرفته از چنین فرهنگی، خواسته‌های اقتصادی و سیاسی خود را بیان کند و به تظاهرات و اعتراضات بدون خشونت متوسل شود.

جنبش قهرآمیز، حتی نه قهر فیزیکی که قهر و خشونت در شعار، مردم را از پیوستن به جنبش‌ها می‌ترساند، این گونه جنبش‌های قهری نمی‌‌توانند وسعت لازم پیدا کنند و مردم را با خود همراه کنند. چرا که اکثریت عظیم مردم وقتی اعتراضات به شعارها و رفتارهای خشونت آمیز در می‌غلتند، کنار می‌ایستند و از همراهی با آن پرهیز می‌کنند. رژیم‌های سرکوبگر از این گونه جنبش‌ها واهمه‌ای ندارند، چرا که این جنبش‌ها در زمین خود رژیم بازی می‌کنند و برای خونریزی رژیم توجیه می‌تراشند.

خمینی این حقیقت را می‌دانست و پیروانش را از شعارها و رفتارهای تند و خشونت آمیز برحذر می‌داشت، و برخلاف ماهیت و نیات واقعی خود، اصرار داشت که مردم بگویند ارتش برادر ماست. به سربازان و افسران اسلحه به دست گل اهدا کنند و از هرگونه گفتار و کردار خشونت آمیز علیه ارتش اجتناب کنند. اگر اعتراضات سالهای ۵۶ و ۵۷ در آغاز با شعارهای تند و خشونت‌های فیزیکی همراه می‌شد در همان آغاز منزوی می‌شدند و سرکوب آنان آسان بود.

جنبش‌های بی‌خشونت مردم را به پیوستن به خود ترغیب می‌کنند، چرا که مردم از پیوستن به این گونه جنبش‌ها کمتر احساس ترس می‌کنند.

قدرتی که جنبش‌های بی‌خشونت ایجاد می‌کنند در وسعت آنها و در ایجاد تردید در بدنه نیروهای مسلح نهفته است. توجیه کشتار مردمی که از هر گونه خشونت پرهیز می‌کنند و با ادبیات و فرهنگ عدم خشونت رژیم حاکم و نیروهای مسلح را به چالش می‌کشند، بسیار دشوارتر از مساله سرکوب جنبش‌هائی است که دست به خشونت می‌زنند.

در جنبش بی‌خشونت رهبران جنبش باید از آغاز به فعالان یادآور شوند که خشونت، دشمن پیروزی و هموار کننده سرکوب است. که خشونت چه در کردار و رفتار و چه در گفتار خدمت به سرکوب و انزوای جنبش است. و این که جنبش بی‌خشونت برای تغییر است و به هیچ وجه قصد انتقام در کارش نیست.

جنبش عدم خشوت آنگاه که وسعت پیدا کند پتانسیل آن را پیدا خواهد کرد که مردم را به اعتصابات و نافرمانی‌های مدنی فرا خواند و همزمان رژیم را به تن دادن به مطالبات عمومی فرا خواند. رهبران چنین جنبشی باید مدام بر مخالفت خود با هرگونه خشونت و انتقام تاکید کنند و از نظامیان و کارگزاران رژیم دعوت کنند که به صفوف مردم بپیوندند. این گونه جنبش‌ها بسیاری از نظامیان و کارگزاران را دست کم در سرکوب مردم مردد می‌کند و می‌تواند موجب افزایش شکاف و نهایتا فروپاشی دیکتاتوری گردد.

تاریخ نیم قرن گذشته شاهد پیروزی‌های بزرگ این گونه جنبش‌های بی‌خشونت در همه جهان است. در اروپا نمونه بارز آن لهستان است.در آفریقا( نمونه بارز آن آفریقای جنوبی) و در آمریکای جنوبی (نمونه بارز آن شیلی است) است. در این ۵۰ سال حتی یک مثال هم وجود ندارد که اعتراضات خشونت آمیز به دموکراسی منجر شده باشد. جنبش‌های خشونت آمیز حتی اگر در موارد استثنائی به پیروزی رسیده باشند در نهایت دیکتاتوری تازه نفس و جدیدی را جانشین دیکتاتوری قبلی کرده‌اند. مبارزه خشونت آمیز علیه دیکتاتوری‌ها، چه داخلی باشد و چه از طریق جنگ خارجی و یا در آمیختن این دو با هم نهایتا به یک دیکتاتوری دیگر می‌انجامد و مردم این کشورها را به فلاکت می‌کشاند. نمونه‌های بارز آن را هم می‌توان در لیبی، افغانستان و سودان مشاهده کرد.

پانویس‌ها:

نامه دوم قوام به محمد رضا شاه

در جواب‌ عریضه‌ سرگشاده‌ که‌ چندی‌ قبل‌ به‌ حضور همایونی‌ عرض‌ کرده‌ بودم‌، نامه‌ای‌ به‌ امضای‌ جناب‌ آقای‌ حکیم‌الملک‌ به‌ اینجانب‌ رسید که‌ تاریخ‌ آن‌ ۱۹ فروردین‌ [۱۳۲۹] بود و در روزهای‌ آخر فروردین‌ که‌ به‌ دستور طبیب‌ در جنوب‌ فرانسه‌ بودم‌ به‌ اینجانب‌ ابلاغ‌ گردید. در آن‌ موقع‌ به‌ شهادت‌ جمعی‌ از آقایان‌ قریب‌ بیست‌ روز بیمار و بستری ‌بودم‌ و بعد هم‌ بر حسب‌ وقتی‌ که‌ از جراح‌ متخصص‌ لندن‌ گرفته‌ بودم‌ بایستی‌ روز ۲۷ ماه ‌مه‌ (۱۶ اردیبهشت‌) برای‌ عمل‌ جراحی‌ به‌ لندن‌ می‌رفتم‌. این‌ بود که‌ پس‌ از رفع‌ کسالت ‌برای‌ ویزای‌ گذرنامه‌ به‌ پاریس‌ آمدم‌ و روز ۱۶ اردیبهشت‌ وارد لندن‌ شدم‌. بدیهی‌ است ‌درجریان‌ عمل‌ جراحی‌ امکان‌ خواندن‌ و نوشتن‌ و فرصت‌ ایراد جواب‌ غیرمقدور بود. اکنون‌ که‌ از بیمارستان‌ بیرون‌ آمده‌، با حال‌ ضعف‌ و نقاهت‌ تحت‌ نظر طبیب‌ و جراح‌در لندن‌ اقامت‌ دارم‌ و فرصت‌ محدودی‌ برای‌ مطالعه‌ جراید طهران‌ حاصل‌ است‌، با کمال‌ تعجب‌ ضمن‌ شایعات‌ جراید در روزنامه‌ اطلاعات‌ ملاحظه‌ شد که‌ اینجانب‌ نامه‌ای‌ به ‌علیاحضرت‌ ملکه‌ مادر به‌ طهران‌ فرستاده‌ و تقاضا کرده‌ام‌ اجازه‌ داده‌ شود به‌ طهران ‌مراجعت‌ نمایم‌ و نیز بوسیله‌ مقربین‌ بارگاه‌ همایونی‌ خواسته‌ام‌ تقاضای‌ عفو و اغماض‌ کرده‌ باشم‌. این‌ نوع‌ انتشارات‌ سبب‌ شد که‌ با حال‌ کسالت‌ اولاً شایعات‌ مزبور را تکذیب‌ کنم‌ زیرا در خود گناه‌ و خطایی‌ نمی‌بینم‌ که‌ مورد عفو و اغماض‌ ملوکانه‌ واقع‌ گردم‌ و بنابراین‌ هر وقت‌ طبیب‌ اجازه‌ دهد به‌ وطن‌ عزیز مراجعت‌ خواهم‌ کرد. ثانیاً چنانچه‌ نامه‌ جناب‌ آقای‌ ابراهیم‌ حکیمی‌ را بی‌جواب ‌می‌گذاشتم‌ مثل‌ این‌ بود که‌ مندرجات‌ آن‌ را تصدیق‌ کرده‌ باشم‌ و از مدلول‌ جواب‌ واضح‌ بود که‌ آنچه‌ را شرح‌ داده‌اند برحسب‌ ابتکار شخص‌ ایشان‌ نبوده‌ چه‌ عمری‌ است‌ با ایشان ‌رفاقت‌ و خصوصیت‌ داشته‌ام‌ و در تمام‌ این‌ مدت‌ کلمه‌ای‌ برخلاف‌ نزاکت‌ و احترام‌ از ایشان‌ نسبت‌ به‌ خود نشنیده‌ام‌. پس‌ مسلم‌ است‌ که‌ آنچه‌ را ایشان‌ امضا نموده‌اند ابلاغ‌ فرمایشات‌ همایونی‌ بوده‌ و بنابراین‌ روی‌ سخن‌ و عرض‌ جواب‌ به‌ پیشگاه‌ ملوکانه‌ است‌ نه‌ به‌ جناب‌ آقای‌ ابراهیم‌ حکیمی‌. و چون‌ در خاتمه‌ نامه‌ ابلاغ‌ نموده‌اند که‌ حسب‌الامر در آتیه‌ از عرض‌ عرایض‌ به‌ حضور همایونی‌ خودداری‌ شود، ناچار جواب‌ تقریرات را بوسیله‌ رجال‌ خیرخواه‌ و جراید به‌ عرض‌ می‌رسانم‌ تا بر خلاف‌ اراده مبارکه‌ عمل‌ و اقدامی‌ نکرده‌ باشم‌.

آنچه‌ را در عریضه‌ سرگشاده‌ به‌ عرض‌ رسانده‌ام‌ تنها عقیده‌ فدوی‌ نبوده‌ بلکه‌ نظر علمای‌ اعلام‌ و متفکرین‌ عالیمقام و وطن‌پرستان‌ ایرانی‌ بوده‌ است‌ که‌ جز خیر و سعادت‌ مملکت‌ و صلاح‌ شخص‌ شخیص‌ سلطنت‌ نظری‌ نداشته‌اند و جای‌ بسی‌ تأسف‌ است‌ که‌ عرایض‌ خیرخواهانه‌ به‌ جای‌ حسن‌ قبول‌ تولید ملال‌ و کدورت‌ نموده‌ تا حدی‌ که‌ قسمت‌ اعظم‌ مشکلات‌ موجود را نتیجه دوران‌ زمامداری‌ فدوی‌ دانسته‌اند.

اعلیحضرت‌ همایونی‌ اگر اندکی‌ صرف‌ وقت‌ فرموده‌ به‌ تاریخ‌ قرن‌ اخیر ایران‌ مراجعه‌ فرمایند توجه‌ خواهند فرمود که‌ دوران‌ زمامداری‌ فدوی‌ از جهاتی‌ مشکل‌ترین‌ و هولناک‌ترین‌ ازمنه‌ تاریخ‌ ایران‌ بوده‌ و اگر فدوی‌ به‌ وظیفه‌ وطن‌پرستی‌ جرئت‌ نموده‌ قبول‌ مسئولیت‌ کرده‌ام‌ و مصدر خدمت‌ بوده‌ و یا مرتکب‌ خیانت‌ گردیده‌ام‌ تاریخ‌ ایران‌ و بلکه‌ تاریخ‌ دنیا قضاوت‌ آن‌ را کرده‌ و خواهد کرد و جای‌ تعجب‌ و تأسف‌ است‌ که‌ اعلیحضرت‌ که‌ حامی‌ و نگهبان ‌مقام‌ و احترام‌ خدمتگذاران‌ کشور هستند به‌ جای‌ تشویق‌ و تقدیر می‌فرمایند بقیه‌ زندگانی ‌پلید خود را باید در گوشه زندان‌ سپری‌ نمایم‌ در صورتی‌ که‌ اگر جسارتی‌ کرده‌ام‌ از این‌ نظر بوده‌ است‌ که‌ چون‌ مملکت‌ را مشروطه‌ و اعلیحضرت‌ را متجدد و شاهنشاه‌ دمکرات ‌می‌دانستم‌ لازم‌ دیدم‌ نظریات‌ عموم‌ را در کمال‌ سادگی‌ و صراحت‌ برای‌ خیر مملکت‌ و صلاح‌ شخص‌ اعلیحضرت‌ به‌ عرض‌ برسانم‌. لکن‌ از جوابی‌ که‌ امر به‌ صدور فرموده‌اند جا دارد تصور شود که‌ اوضاع‌ امروز با هفتصد سال‌ قبل‌ فرقی‌ نکرده‌ است‌ چنان‌که شیخ‌ سعدی‌ می‌گوید «از تلون‌ طبع‌ پادشاهان‌ بر حذر باید که‌ وقتی‌ به‌ سلامی‌ برنجند و دیگر وقت‌ به‌ دشنامی‌ خلعت‌ دهند.»

می‌فرمایند اگر فدوی‌ فراموش‌ کرده‌ یا تظاهر به‌ فراموشی‌ می‌نمایم‌ عواقب‌ سوء سیاست‌ و خیانت‌ورزی‌ فدوی‌ به‌ این‌ کیفیت‌ تجلی‌ می‌نمود که‌ اگر تفضل‌ خداوند و غیرت‌ ملّی افراد آذربایجان‌ همراهی‌ نمی‌کرد و فداکاری‌های‌ ارتش‌ دلیر این‌ کشور تحت ‌فرماندهی‌ مستقیم‌ اعلیحضرت‌ نبود حال‌ نام‌ آذربایجان‌ از تاریخ‌ کشور زدوده‌ شده‌ بود.

اگر چه‌ عرض‌ هنر پیش‌ یار بی‌ادبی ‌ست‌
زبان‌ خموش‌ ولیکن‌ دهان‌ پر از عربی ‌ست‌
پری‌ نهفته‌ رخ‌ و دیو در کرشمه‌ حسن‌
بسوخت‌ عقل‌ ز حیرت‌ که‌ این‌ چه‌ بلعجبی ‌ست
هزار عقل‌ و ادب‌ داشتم‌ من‌‌ای خواجه‌
کنون‌ که‌ مست‌ و خرابم‌ صلاح‌ با بی‌ادبی ‌ست‌

افسوس‌ و هزار افسوس‌ که‌ نتیجه‌ جانبازی‌ها و فداکاری‌های‌ فدوی‌ را با کمال‌ بی‌رحمی ‌و بی‌انصافی‌ تلقی‌ فرموده‌اند. پس‌ ناچارم‌ بر خلاف‌ مسلک‌ و رویه خود که‌ هیچوقت‌ دعوی‌ حسن ‌خدمت‌ نکرده‌ام‌ و هر خدمتی‌ را وظیفه‌ ملّی و وطن‌پرستی‌ خود دانسته‌ام‌، در این‌ مورد با کمال‌ جسارت‌ و با رقت‌ قلب‌ و سوز دل ‌به‌ عرض‌ برسانم‌ که‌ به‌ خدای ‌لایزال‌ قسم‌ روزی‌ که‌ تقدیرنامه ‌اعلیحضرت‌ به‌ خط‌ مبارک‌ به‌ افتخار فدوی‌ رسید که‌ ضمن‌ تحسین‌ و ستایش‌ فرموده‌ بودند سهم‌ مهم‌ اصلاح‌ امور آذربایجان ‌به‌ وسیله‌ فدوی‌ انجام‌ یافته‌ است ‌متحیر بودم‌ که‌ چگونه‌ افتخار ضبط‌ و قبول‌ آن‌ را حائز شوم‌ زیرا غیر از خود برای‌ احدی‌ در انجام‌ امور آذربایجان‌ سهم ‌و حقی‌ قایل‌ نبودم‌ و فقط‌ نتیجه‌ تدبیر و سیاست‌ این‌ فدوی‌ بود که‌ بحمدالله‌ مشکل‌ آذربایجان‌ حل‌ شد و اهالی‌ رشید و غیرتمند آذربایجان‌ با سیاست‌ فدوی‌ یاری‌ و همکاری‌ نمودند و بعد که‌ بحمدالله‌ اعلیحضرت‌ با جاه‌ و جلال‌ تشریف‌فرمای‌ آذربایجان‌ شدند و برخلاف‌ انتظار اعلیحضرت‌ در بعضی‌ نقاط‌ استفاده‌جویی‌ و غارتگری‌ شروع‌ شد، با تلگراف‌ رمز عرض‌ کردم‌ اگر نتیجه‌ زحمات‌ واقدامات‌ این‌ است‌ از این‌ تاریخ ‌فدوی‌ مسئول‌ امور آذربایجان‌ نیستم‌ و‌ای کاش‌ به‌ جای‌ این‌ تهمت‌ها و بی‌انصافی‌ها که‌ برخود اهالی‌ آذربایجان‌ معلوم‌ است‌، در آبادی‌ و عمران‌ و رفع‌ خرابی‌ها و خسارت‌ها توجه ‌بیشتری‌ مبذول‌ شده‌ بود که‌ اهالی‌ رنج‌ دیده‌ و فلک‌ زده‌ آنجا به‌ اطراف‌ و اکناف‌ پراکنده ‌نمی‌شدند و مال‌ و حشم‌ خود را برای‌ معاش‌ یومیه‌ به‌ ثمن‌ بخس‌ نمی‌فروختند و امروز بعد از چهارسال‌ آذربایجان‌ به‌ صورت‌ بهتر و آبرومندتری‌ عرض‌ اندام‌ می‌نمود.

جناب‌ آقای‌ ابراهیم‌ حکیمی‌ به‌ اطاعت‌ امر مطاع‌ ملوکانه‌ انواع‌ تهمت‌ و افترا را نسبت ‌به‌ این‌ فدائی‌ ملت‌ و مملکت‌ ابلاغ‌ نموده‌اند، پس‌ چرا تکمیل‌ و تصریح‌ ننموده‌اند که‌ تعهدات‌ شوم‌ اینجانب‌ در مسافرت‌ مسکو چه‌ بوده‌ و با این که گزارش‌ مسافرت‌ خود را به‌ تفصیل‌ در مجلس‌ شورای‌ ملی‌ قرائت‌ کردم‌ نقشه‌ تجزیه‌ آذربایجان‌ چگونه‌ طرح‌ شد و کی‌ و چه‌ وقت‌ در مجلس‌ شورای‌ ملی‌ لزوم‌ تغییر قانون‌ اساسی‌ را پیشنهاد کرده‌ام‌ و اگر هم‌ وقتی‌ اشارتی‌ کرده‌ باشم‌ راجع‌ به‌ تفسیر بعضی‌ از مواد قانون‌ اساسی‌ بوده‌ است‌ نه‌ تغییر آن‌. آن‌ هم‌ به‌ این‌ نظر بوده‌ است‌ که‌ حدود مسئولیت‌ وزرا دستخوش‌ پاره‌ای مداخلات‌ غیرقانونی‌ نشود و امور حکومت‌ من جمیع‌ جهات‌ به ‌وسیله‌ وزرا و تحت‌ نظارت‌ دقیق‌ مجلس‌ اداره‌ شود.

و این که می‌فرمایند دو نفر از وزرای‌ کابینه‌ را برای‌ تغییر قانون‌ اساسی‌ مأمور نموده‌ام‌ بر حسب‌ امر و فرمایش‌ همایونی‌ بوده‌ است‌ که‌ خواستم‌ به‌ عرض‌ برسانند راهی‌ برای‌ تغییر قانون‌ اساسی‌ پیش بینی‌ نشده‌ است‌.

آیا تمام‌ این‌ مقدمات‌ دلیل‌ می‌شود که‌ به‌ ترتیبی‌که‌ بر همه‌ معلوم‌ است‌ جمعی‌ را بنام‌ مجلس‌ مؤسسان‌ دعوت‌ نموده‌ قانون‌ اساسی‌ را تغییر دهند یعنی‌ همان‌ قانون‌ اساسی‌ که‌ اعلیحضرت‌ موقع‌ قبول‌ سلطنت‌ حفظ‌ و حمایت‌ آن‌ را تعهد نموده‌ و سوگند یاد فرموده‌ و کلام‌الله‌ مجید را شاهد و ناظر قرار داده‌اند و مرحوم‌ فروغی‌ رئیس‌ دولت‌ وقت‌ تصریح ‌نموده‌ که‌ اعلیحضرت‌ همایونی‌ طبق‌ قانون‌ اساسی‌ موجود سلطنت‌ خواهند فرمود.

و اما این که می‌فرمایند در کابینه‌ اوّل خود از مقام‌ سلطنت‌ انحلال‌ مجلس‌ را درخواست‌ نموده‌ام‌، اولاً در آن‌ موقع‌ اکثریت‌ مجلس‌ طرفدار فدوی‌ بوده‌ است‌ ثانیاً البته‌ در نظر مبارک‌ هست‌ که‌ یک‌ روز فرمودند فلان‌ نماینده‌ خارجی‌ عرض‌ کرده‌ است‌ فدوی‌ دعوی‌ انحلال‌ مجلس‌ را کرده‌ام‌ و فرمودند اگر این‌ طور باشد پس‌ من‌ چه ‌کاره‌ هستم‌. فدوی ‌عرض‌ آن‌ شخص‌ را تکذیب‌ کردم‌ و به‌ عرض‌ رساندم‌ نه‌ اعلیحضرت‌ همایونی‌ و نه‌ رئیس‌ دولت‌ هیچ کدام حق‌ انحلال‌ مجلس‌ را ندارند و با اصرار تمام‌ استدعا نمودم‌ آن‌ شخص‌ را بخواهند و باحضور فدوی‌ مواجهه‌ فرمایند تا صحت‌ و سقم‌ مطلب‌ معلوم‌ شود. و با این که دو مرتبه‌ عرض‌ خود را تجدید کردم‌ اقدامی‌ نفرمودند و استدعای‌ فدوی‌ به‌ دفع‌الوقت‌ گذشت‌.

در نامه‌ مزبور نوشته‌ شده‌ است‌ اصلاح‌ و تکمیل‌ قانون‌ اساسی‌ با توجه‌ به‌ سنت ‌طبیعی‌ یعنی‌ اصل‌ تکامل‌ و ارتقاء صورت‌ گرفته‌. فدوی‌ با هوش‌ و ذکاوت‌ فوق العاده ‌اعلیحضرت‌ چطور قبول‌ کنم‌ که‌ اعلیحضرت‌ همایونی‌ چنین‌ فرمایشی‌ را فرموده‌ باشند؟ زیرا قانون‌ تکامل‌ و ارتقاء را نمی‌توان‌ به‌ این‌ طریق‌ تأویل‌ نمود که‌ حقوقی‌ را که‌ بیش‌ از چهل‌ سال‌ قبل‌ ملّت ایران‌ دارا بوده‌ اکنون‌ که‌ افکار عموم‌ روشن‌تر و مبانی‌ آزادی‌ در همه جا محکم‌تر و کامل‌تر شده‌ و برای‌ مردم‌ دنیا در تمام‌ ممالک‌ حقوق بیش‌تری شناخته‌ شده‌ است‌ حقوق مردم‌ ایران‌ را به‌ عنوان‌ اصل‌ تکامل‌ و ارتقاء یعنی‌ بطور معکوس‌ لغو کرد و قانون‌ اساسی‌ کشور را به‌ نفع‌ قوه مجریه‌ تغییر داد و ملت‌ ایران‌ را از حق‌ مشروع‌ و مسلم ‌خود محروم‌ نمود.

امر فرموده‌اند در عریضه سرگشاده‌ حقوق و حدود مقام‌ سلطنت‌ را بی‌پایه‌ و مایه‌ و بی‌ادبانه‌ و جسورانه‌ تلقی‌ نموده‌ و اگر این‌ حقوق تشریفاتی‌ می‌بود اکنون‌ بنیان‌ نظام‌ کشور از بیخ‌ و بن‌ برکنده‌ شده‌ بود. فدوی‌ آنچه‌ را به‌ عرض‌ رسانده‌ام‌ معمول‌ ممالک‌ مشروطه ‌دنیا و مدلول‌ قانون‌ اساسی‌ ایران‌ بوده‌ است‌ و چنان‌ چه عده‌ای‌ از قضات‌ محترم‌ و عالیمقام‌ کشور و متخصصین‌ خارجی‌ را مأمور می‌فرمودند که‌ عرایض‌ فدوی‌ را با قانون‌ اساسی‌ موجود تطبیق‌ نمایند صحت‌ و سقم‌ عرایض‌ فدوی‌ معلوم‌ می‌شد و نظری‌ جز این‌ نداشته‌ام‌ که‌ اعلیحضرت‌ سال‌های‌ فراوان‌ با کمال‌ محبوبیت‌ بر اریکه‌ سلطنت‌ برقرار باشند و مقام‌ شامخ‌ سلطنت‌ را آلوده امور حکومت‌ نفرمایند و به‌ معمول‌ سلاطین‌ مشروطه‌ و قانون‌ اساسی‌ ایران‌ از مسئولیت‌ و طرفیت‌ با مردم‌ مصون‌ و محفوظ‌ مانند.

می‌فرمایند ضرورت‌ پاره‌ای‌ اصلاحات‌ از قبیل‌ تمدید مدت‌ مجلس‌ برای‌ جلوگیری‌ از تشنجات‌ انتخاباتی‌ که‌ هر دو سال‌ گریبان گیر کشور می‌شود. افزایش‌ عده‌ نمایندگان ‌مجلس‌ برای‌ تقویت‌ بنیان‌ حکومت‌ ملّی به‌ حدی‌ روشن‌ است‌ که‌ محتاج‌ به‌ توضیح‌ نیست‌. خاطر مبارک‌ مستحضر است‌ که‌ در قانون‌ اساسی‌ موجود عده‌ نمایندگان‌ تا دویست‌ نفر پیش‌بینی‌ شده‌ است‌ و برای‌ تمدید مدت‌ مجلس‌ نیز هر وقت‌ از طرف‌ ملّت ‌تقاضای‌ تمدید شد و آزادیخواهان‌ و صلحای‌ قوم‌ تقاضای‌ مجلس‌ مؤسسان‌ نمودند و مجلس‌ مؤسسان‌ در کمال‌ آزادی‌ و بی‌ مداخله‌ مأمورین‌ دولت‌ تشکیل‌ یافت‌ راجع‌ به ‌تمدید مجلس‌ نیز تصمیم‌ ملّت معلوم‌ خواهد شد.

می‌فرمایند در دوره‌ زمامداری‌ فدوی‌ حبس‌ و زجر عناصر آزادیخواه‌ به‌ حدی‌ بود که ‌عده‌ای‌ از آنان‌ در توقیفگاه‌ درگذشته‌ و پاره‌ای‌ دیگر نزدیک‌ به‌ این‌ خطر گردیده‌ بودند. خوب‌ بود یکی‌ از آنان‌ را که‌ در توقیفگاه‌ درگذشته‌ بودند معلوم‌ فرموده‌ بودند. بعلاوه‌ ایام ‌زمامداری‌ فدوی‌ به‌ حدی‌ با پیشامدهای‌ هولناک‌ مصادف‌ بود که‌ ناچار از بعضی‌ از دوستان‌ عزیز و حتی‌ از منسوبین‌ خود با کمال‌ احترام‌ در عمارت‌ شهربانی‌ پذیرایی‌ نمودم‌. لکن‌ بر خاطر مبارک‌ پوشیده‌ نیست‌ که‌ بعد از فدوی‌ هر امری‌ واقع‌ شد. اشخاص‌ محترم‌ و آزادیخواه را به‌ حبس‌ و زجر محکوم‌ و در محبس‌ شهربانی‌ زندانی‌ نمودند و روحانی‌ بزرگواری‌ را مانند آیت‌الله‌ کاشانی‌، که‌ چندی‌ در قزوین‌ با کمال‌ احترام‌ و آزادی‌ مهمان‌ فدوی‌ بودند و با این که خودشان‌ میل‌ به‌ توقف‌ فرمودند تا زنده‌ام‌ از وجود محترمشان‌ خجل‌ و شرمنده‌ام‌، شبانه‌ به‌ آن‌ طرز فجیع‌ گرفتار و از هیچ‌ نوع‌ بی‌احترامی‌ و اسائه‌ ادب‌ به‌ شخص‌ ایشان‌ و مقام‌ روحانیت‌ فروگذار نکردند و ایشان‌ را بدون‌ هیچ‌ دلیل ‌و مدرک‌ گرفتار و تبعید [و] در قلعه‌ فلک‌ الافلاک‌ زندانی‌ نمودند و به‌ طرزی‌ شرم‌آور از وطن‌ مألوف‌ اخراج‌ و تبعید کردند و چنین‌ فاجعه‌ بی‌سابقه‌ای‌ را به‌ جامعه‌ روحانیت‌ وارد ساختند. فدوی‌ عرض‌ نمی‌کنم‌ این‌ جنایت‌ به‌ امر و دستورات‌ اعلیحضرت‌ همایونی‌ واقع‌ شده‌، بلکه‌ یقین‌ دارم‌ خاطر مبارک‌ از وقوع‌ آن‌ مکدر و متأثر است‌. لکن‌ عرض‌ می‌کنم‌ بعد از اطلاع‌ چرا مجرم‌ و مسبب‌ را تنبیه‌ و تعزیر نفرموده‌ و از خدمت‌ اخراج‌ ننموده‌اند.

می‌فرمایند مردم‌ به‌ خوبی‌ واقف‌ هستند چه‌ کسانی‌ در مدت‌ حکومت‌ خود میلیون‌ها اندوخته‌ و ذخیره‌ کرده‌ و چه‌ اشخاص‌ نیز میلیون‌ها در راه‌ رفاه‌ عموم‌ صرف‌ نموده‌اند. و در جای‌ دیگر نیز اشاره‌ به‌ جوازفروشی‌ و رشوه‌خواری‌ فرموده‌اند.

اولاً اگر اعلیحضرت‌ در تمام‌ اوقات‌ حکومت‌ فدوی‌ چه‌ قبل‌ از سلطنت‌ اعلیحضرت‌ و چه‌ بعد معلوم‌ فرمودند که‌ فدوی‌ اهل‌ رشوه‌ و استفاده‌ بوده‌ام‌ یا اندوخته‌ و ذخیره‌ای‌ در بانکهای‌ داخله‌ و یا خارجه‌ دارم‌ تمام‌ دارایی‌ خود را به‌ دولت‌ تقدیم‌ می‌کنم‌.

ثانیاً راجع‌ به‌ موضوع‌ جواز چنان که‌ مکرر به‌ عرض‌ رسانده‌ام‌ و در محافل‌ عمومی‌ اظهار داشته‌ و در مجلس‌ شورای‌ ملّی به‌ دفعات‌ تصریح‌ کرده‌ام‌، فدوی‌ چیزی‌ از کسی‌ نخواسته‌ام‌. مقداری‌ برنج‌ و غیره‌ اضافه‌ بر احتیاجات‌ کشور بود که‌ اگر خارج‌ نمی‌شد می‌پوسید و ضرر آن‌ به‌ رعیت‌ و ملاک‌ می‌رسید و از طرفی‌ برای‌ آسایش‌ مردم‌ و رفع‌ نگرانی‌ها حزب‌ دمکرات‌ ایران‌ تشکیل‌ شده‌ بود و لازم‌ بود با عجله‌ و شتاب‌ پیشرفت‌ کند. این‌ بود که‌ خود مردم‌ برای‌ سرعت‌ جریان‌ و پیشرفت‌ حزب‌ دمکرات‌ ایران‌ و هم‌ برای‌ صرفه‌ دولت‌ و صرفه‌ رعیت‌ و ملاک‌ و پیشرفت‌ امور آذربایجان‌ برای‌ مقداری‌ برنج‌ و جو با تصویب‌ هیئت‌ وزرا اجازه ‌صدور گرفتند و ارز آن‌ را به‌ دولت‌ پرداختند و هدایایی نیز به‌ حزب‌ دمکرات‌ ایران‌ دادند.

و این که می‌فرمایند چه‌ اشخاصی‌ میلیون‌ها در راه‌ رفاه‌ عمومی‌ صرف‌ نموده‌اند، این‌ قسمت‌ را هم‌ مردم‌ خوب‌ می‌دانند که‌ این‌ میلیون‌ها را خود دارا بوده‌اند یا از اموال‌ و املاک‌ مردم‌ فقیر و غنی‌ این‌ مملکت‌ اندوخته‌ و بعد که‌ حفظ‌ آن‌ اموال‌ غیر مقدور شد مقداری‌ از آن‌ را به‌ چه‌ مصارفی‌ رسانده‌اند.

در خاتمه‌ عرض‌ می‌کنم‌ که‌ اعلیحضرت‌ همایونی‌ البته‌ عرایض‌ مکرر فدوی‌ را فراموش‌ نفرموده‌اند که‌ فدوی‌ با وضع‌ حاضر داوطلب‌ هیچ‌ نوع‌ منصب‌ و مقامی‌ نبوده‌ام‌ و آنچه‌ با کمال‌ وضوح‌ و خلوص‌ به‌ عرض‌ رسانده‌ام‌ در راه‌ خیر مملکت‌ و صلاح‌ شخص‌ اعلیحضرت‌ بوده‌ و باز هم‌ عرض‌ می‌کنم‌ که‌ دوام‌ و بقای‌ سلطنت‌ها و موفقیت‌ها در حفظ‌ و حراست‌ حقوق ملّت و احترام‌ به‌ افکار عامه‌ است‌ و در این‌ موقع‌ انتظار عموم‌ از پیشگاه ‌مبارک‌ این‌ است‌ که‌ حقوق ملّت ایران‌ طبق‌ قانون‌ اساسی‌ موجود محفوظ‌ بماند و امور کشور به‌ مبعوثین‌ ملّت و وزرای‌ مسئول‌ واگذار شود و دولتها مانند همیشه‌ با رأی‌ تمایل ‌مجلس‌ انتخاب‌ شوند و اعلیحضرت‌ همایونی‌ طبق‌ روح‌ قانون‌ اساسی‌ سلطنت‌ فرمایند و آنچه‌ بر خلاف‌ این‌ منظور در بیست‌ سال‌ سلطنت‌ شاهنشاه‌ فقید معمول‌ بوده‌ از جزئی‌ وکلی‌ منسوخ‌ و متروک‌ گردد و از آنچه‌ موهم‌ خلف‌ وعده‌ و نقض‌ عهد است‌ اجتناب‌ شود.

بدیهی‌ است‌ با پیروی‌ مراتب‌ فوق عموم‌ افراد ملّت را به‌ وفاداری‌ و فداکاری‌ تشویق‌ و ترغیب‌ فرموده‌ و قلوب‌ مردم‌ را به‌ مهر و محبت‌ وجود مبارک‌ تسخیر خواهند فرمود. برعکس‌ چنانچه‌ حقوق مردم‌ گرفته‌ شود و دلها شکسته‌ و مجروح‌ گردد جز یأس‌ کلی‌ و ناامیدی‌ عمومی‌ که‌ موجب‌ بغض‌ و عناد و مقدمه‌ مقاومت‌ و طغیان‌ است‌ نتیجه‌ای ‌نمی‌توان‌ انتظار داشت‌.

چند وقتی‌ در این‌ بسر بردیم
‌ما نصیحت‌ به‌ جای‌ خود کردیم‌
گر نیاید به‌ گوش‌ رغبت‌ کس
‌بر رسولان‌ پیام‌ باشد و بس‌

۲۵ خرداد [۱۳۲۹] از لندن‌
احمد قوام
“برگرفته از سایت همنشین بهار”

***

نامه حاج سید جوادی به شاه:

مسئلهٔ اصلی: تمرکز قدرت در شخص شاه

حاج‌سیدجوادی در درجهٔ اول به این اعتراض دارد که میان اختیاراتی که قانون اساسی برای شاه تعیین کرده و قدرتی که شاه در عمل اعمال می‌کند فاصلهٔ بسیار زیادی ایجاد شده است.

از نظر او شاه دیگر صرفاً «سلطنت» نمی‌کند، بلکه در تصمیم‌های اجرایی، اقتصادی، سیاسی، قضایی و حتی جزئیات ادارهٔ کشور دخالت مستقیم دارد.

۲. شاه باید سلطنت کند، نه حکومت
این هستهٔ حقوقی نامه است.

حاج‌سیدجوادی از موضع مدافع قانون اساسی مشروطه است و استدلال می‌کند که مقام سلطنت نباید جای دولت و مجلس را بگیرد. این دیدگاه را به خط فکری مصدق نزدیک دانسته‌اند: شاه باید سلطنت کند، نه حکومت.

این دقیقاً همان نقطه‌ای است که نامهٔ او را به نامهٔ قوام‌السلطنه در ۱۳۲۸ مرتبط می‌کند.

۳. مجلس و دولت استقلال واقعی ندارند
از دید حاج‌سیدجوادی، مشکل فقط شخص شاه نیست؛ بلکه نهادهایی که طبق قانون اساسی باید قدرت را کنترل کنند، استقلال خود را از دست داده‌اند.

مجلس به‌جای اینکه نمایندهٔ واقعی مردم باشد، در انتخاب و عملکرد خود تحت تأثیر دستگاه قدرت قرار دارد و دولت نیز به‌جای پاسخگویی واقعی به مجلس، عملاً در برابر شخص شاه مسئول است.

بنابراین ساختار ظاهراً قانونی حکومت، از نظر او با مضمون واقعی مشروطیت فاصله گرفته است.

۴. قوهٔ قضائیه
یکی از محورهای مهم نامه، استقلال قوهٔ قضائیه است.

استدلال او این است که وقتی دستگاه قضایی استقلال نداشته باشد، قانون دیگر نمی‌تواند حافظ حقوق مردم در برابر حکومت باشد.

به همین دلیل مسئلهٔ دادگستری را صرفاً یک مشکل اداری نمی‌داند؛ بلکه آن را نشانه‌ای از اختلال بنیادی در نظام مشروطه می‌داند.

۵. فساد اداری و اقتصادی
حاج‌سیدجوادی سپس از مسئلهٔ قدرت سیاسی به نتایج آن در زندگی کشور می‌رسد:

• فساد اداری
• سوءاستفاده از قدرت
• عدم پاسخگویی مسئولان
• اتلاف منابع
• امتیازهای اقتصادی
• گسترش فاصلهٔ میان حکومت و مردم

از نظر او اینها مسائل جداگانه‌ای نیستند؛ ریشهٔ مشترکشان تمرکز قدرت و نبود نظارت واقعی است.

به همین دلیل نامه صرفاً یک اعتراض سیاسی نیست و بخش قابل توجهی از آن به مسائل اقتصادی و اجتماعی اختصاص دارد.

۶. پیامد اجتماعی و اخلاقی استبداد
یکی از ویژگی‌های نامه این است که حاج‌سیدجوادی استبداد را فقط مسئله‌ای سیاسی نمی‌داند.

او معتقد است وقتی مردم احساس کنند در تصمیم‌گیری کشور نقشی ندارند و مقامات نیز در برابر کسی پاسخگو نیستند، نتیجه فقط سرکوب سیاسی نیست؛ بلکه اعتماد، اخلاق عمومی و مسئولیت اجتماعی نیز فرسوده می‌شود.

به همین دلیل نامه، پیامدهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی حکومت را هم‌زمان بررسی می‌کند.

۷. هشدار دربارهٔ آینده
در اینجا نامه بسیار پیشگویانه می‌شود.

حاج‌سیدجوادی معتقد است جامعه‌ای که راه‌های قانونی اعتراض و اصلاح را نداشته باشد، فشارهای انباشته‌شده را بالاخره به شکل دیگری بروز خواهد داد.

جملهٔ بسیار معروف او در همین زمینه است:

«من با تمام هوش و حواس خود صدای ترک خوردن و شکاف برداشتن سقف‌هایی را که بر سر قدرت سیاسی کشور گسترده شده است، می‌شنوم.»

این جمله در ۲۰ دی ۱۳۵۵ نوشته شد؛ یعنی هنوز اعتراضات گستردهٔ سال ۱۳۵۶ آغاز نشده بود.

حاج‌سیدجوادی به شاه می‌گوید مشکل ایران فقط فساد یا سوءمدیریت چند وزیر نیست؛ مشکل اصلی این است که قدرت سیاسی از چارچوب قانون اساسی خارج شده و در شخص شاه متمرکز شده، و تا زمانی که حکومت به قانون، مجلس مستقل، دولت مسئول، دادگستری مستقل و حقوق مردم بازنگردد، اصلاح واقعی امکان‌پذیر نیست.

و اینجاست که ارتباط آن با قوام‌السلطنه واقعاً شگفت‌انگیز می‌شود:

قوام در ۱۳۲۸ هشدار می‌دهد که اگر شاه حکومت کند، سلطنت مشروطه از بین می‌رود.

***

این هم مقاله‌های نگارنده در محکومیت حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران و پیامدهای آن:

حمله نظامی و چهار سناریو!

در این لحظه‌های هولناک بیم و امید، سرنوشت ایران در حال رقم خوردن است. آیا سیاه ترین صفحات تاریخ ایران ورق می‌خورد؟ نمی‌‌دانیم در این بزنگاه پر تلاطم و طوفانی تاریخ که دو قدرت نظامی خارجی در پی مطامع و منافع خود به ایران حمله کرده‌اند چه سرنوشتی در انتظارمان است؟ یک دوران سیاه دیگر؟ آیا می‌توان در این گیرودار فرصتی پیدا کرد برای توقف این جنگ و رهایی از شر دیکتاتوری و فساد و سرانجام رسیدن به سر منزل مقصود تاریخی‌مان که صد و پنجاه سال است در راهش پیکار کرده ایم، جان باخته‌ایم و همچنان از آن دور هستیم؟

حالا تبه کارترین دیکتاتور تاریخ ما، کسی که داستان ضحاک را کمرنگ کرد و خود به هولناک ترین اسطوره جنایت و آدم کشی تبدیل شد و مدعی بود که خدا از زبان او سخن می‌گوید در اوج خون ریزی و فرعونیت ترور شد و به همراه او بسیاری از همدستانش نابود شدند.‌ای کاش مردم ایران توانسته بودند خامنه‌ای را زنده دستگیر کنند و در دادگاه ملت او و همدستانش را محاکمه کنند تا محاکمه او درسی عبرت آموز در تاریخ ایران و جهان باشد. خامنه‌ای و ایادی او همواره یک پاسخ به هر پرسش و اعتراضی داشتند: سرب داغ و قتل عام.

ملت ایران بویژه نسل جوان، نسل زد، نسلی که می‌خواهد آزاد و سربلند زندگی کند بارها برای برافکندن این نظام دینی تبهکار قیام کرد و هربار با داس مرگ رژیم دینی درو شد. ملت ایران امروز حق دارد در بحبوحه بیم و امید در مرگ قاتلان ایران و ایرانی شادی کند. اما این شادی نباید ما را از عواقب مداخله نطامی خارجی که قاعدتا برای دموکراسی و منافع ملی ایران فاجعه بار است غافل کند.

این رژیم احتمالا نابود می‌شود یا به نوعی دگردیسی پیدا می‌کند، اما پس از آن چه می‌شود؟ مداخله نظامی ترامپ و نتانیاهو نه برای دموکراسی و استقلال ایران است که این دو با آن بیگانه‌اند و نه به خاطر خیر عمومی ایرانیان. آنان به دنبال منافع خویشند و برای رسیدن به اهداف خود به هر کاری دست می‌زنند و من طبعا مثل هر میهن پرست با تجربه‌ای مخالف مداخله نظامی خارجی و نگران عواقب آن هستم.

البته می‌دانم که ۴۷ سال سیاستهای ماجراجویانه و عربده کشانه رژیم اسلامی بود که راه را بر این مداخله هموار کرد.

سناریوی نجات، سناریوی ترامپ، سناریوی بقاء و سناریوی سیاه

۱- سناریوی نجات

بهترین سناریو آن است که بقایای رژیم هرچه زودتر، همین امروز، سلاح‌هایش را زمین بگذارد. به مداخله گران آتش بس اعلام کند و خود را به مردم ایران تسلیم کند.ایرانیان زندانی کشیده، ایرانیان هم اکنون در بند و نیز فرهیختگان میهن پرست مجرب فراوانند که آماده‌اند پا به میدان بگذارند، جنگ را تمام کنند، بقایای تسلیم شده رژیم را ببخشند و راه را بر ایجاد دولت موقت گذار و برگزاری انتخابات آزاد و بنای دموکراسی بر ویرانه‌های رژیم اسلامی هموار سازند. این تصمیم هم به نفع منافع ملی ایران و هم به سود همه افرادی است که خود را تسلیم ملت می‌کنند و جان به در می‌برند. هر یک دقیقه‌ای که این بقایای رژیم زودتر خود را تسلیم کنند، به سود خود آنان است. مردم ایران آنقدر بالغ و آزاده هستند که تسلیم شدگان را ببخشند. با تسلیم شدن اینان، این جنگ هولناک پایان می‌گیرد، ویرانی زیرساخت‌ها، شهرک‌ها و صنایع که ثروت‌های ملی ایران‌اند و هر روز بخش مهمی از آن در آتش جنگ خاکستر می‌شود، پایان می‌گیرد.

به باور من همه ما از هر عقیده و فکر سیاسی باید از همین سناریو دفاع کنیم که اگر عملی شود راه را بر رقابت آزادانه سیاسی همه جریانات از نحله‌های مختلف چپ و راست، و از هواداران هر نوع نظام سیاسی هموار می‌کند و نهایت یک دولت موقت شرایط رابرای رقابت‌های انتخاباتی و آزادی انتخابات هموار می‌کند. اخیرا دونالد ترامپ با گستاخی تمام گفته است که می‌خواهد در انتخاب رهبر آینده ایران حق دخالت داشته باشد. او به چشم یک مستعمره به ایران نگاه می‌کند. این گفته به این مفهوم است که او صد البته هیچ احترامی برای اراده مردم ایران قائل نیست. باید همه میهن پرستان در دفاع از استقلال ملی ایران این نوع گفته‌های گستاخانه را قاطعانه محکوم کنند. از این گذشته باید توجه داشت که در پشت صداهایی که می‌خواهند کردها و یا دیگر اقوام ایرانی را تجزیه طلب معرفی کنند، اهداف شومی نهفته است، هیچ کس نمی‌‌تواند خود را از کردها که نزدیک به سه هزار سال پیش بنیان گذار نخستین سلسله ایرانی مادها بده‌اند و نیز بلوچ‌های ایران، ایرانی تر بداند. همه اقوام ایرانی خواستار برافکندن تبعیض‌های قومی و مذهبی هستند که حق طبیعی آنان است و همه ایرانیان هم باید از خواسته‌های عادلانه آنان دفاع کنند. روزی که دیکتاتوری از این سرزمین رخت بربندد، همه این خواسته‌ها نیز تحقق خواهد یافت. اتفاقا این اقوام رنجیده و رنج دیده از تبعیض‌های حکومت اسلامی هستند که در سالهای گذشته همواره در صف مقدم مبارزه علیه جمهوری اسلامی بوده‌اند و در این راه قربانیهای فراوان داده‌اند.

به باور من همه ما ایرانیان از هر عقیده و فکر سیاسی باید با همه توان و تجاربمان از همین سناریو دفاع کنیم. چون اگر عملی شود راه بر تشکیل دولت موقت گذار هموار می‌شود. دولتی چند ماهه که وظیفه آن جلوگیری از فروپاشی کشور، رتق و فتق امور و سازماندهی انتخابات آزاد را برعهده می‌گیرد. برای تضمین آزادی انتخابات ، هم می‌بایست سازمان ملل و رسانه‌های مستقل جهان بر روند تبلیغات انتخاباتی و برگزاری آن، نظارت کنند.

۲- سناریوی ترامپ

سناریوی دیگر آن است که مداخله گران، حال که رژیم به شدت تضعیف شده ، به ازای گرفتن امتیازاتی که به دنبال آن هستند با بقایای رژیم مصالحه کنند. مثلا جمهوری اسلامی برود و جای آن را نوعی دیکتاتوری نظامی- مذهبی که اهل مصالحه با مداخله گران باشد، بگیرد. رژیمی که هم بتواند منافع مداخله گران را تضمین کند، هم فساد نهادینه شدن و قدرت سرکوب را حفظ کند. در این صورت منافع مردم ایران بازهم قربانی شود. این سناریو که می‌توان نام ونزوئلایی کردن ایران را بر آن نهاد سناریوی مورد نظر ترامپ است. طبیعی است که مردم ایران به این آسانی‌ها زیربار این سناریوی خفت بار و استعماری مداخله گران نمی‌‌روند.

۳- سناریوی بقاء

جمهوری اسلامی به مقابله با مداخله گران ادامه می‌دهد، گرانی نفت و گاز افزایش می‌یابد و قیمت نفت دو برابر می‌شود. ترامپ نگران عواقب اقتصادی و سیاسی گرانی نفت و تاثیرات آن بر افکار عمومی آمریکائیان می‌شود. اعلام می‌کند که به اهداف خود در نابودی کامل صنایع هسته‌ای و موشکی ایران دست یافته و جنگ را تمام می‌کند. برای عملی شدن این سناریو باقیمانده رهبران رژیم هم در پشت پرده به امریکا امتیاز می‌دهند. به محض عملی شدن این سناریو جمهوری اسلامی اعلام پیروزی می‌کند و با وجود آن که به لحاظ نظامی بسیار ضعیف شده، فعلا به حیات خود ادامه می‌دهد و نیروهای سرکوب را دوباره بازسازی می‌کند. حملات موشکی و پهبادی رژیم به صنایع نفت و گاز کشورهای عربی خلیج فارس و تهدید به بستن تنگه هرمز با همین هدف دنبال می‌شود. کسانی که این حملات را اشتباه جمهوری اسلامی می‌دانند، در درک استراتژی جمهوری اسلامی به خطا می‌روند.

اگر این سناریو عملی شود جمهوری اسلامی در سرکوب مردم ایران یکه تاز تر می‌شود و جامعه ایران موقتا دچار سرخوردگی می‌شود. این سناریو یکی از احتمالات مرگبار عواقب مداخله نظامی آمریکا و اسرائیل است.

۴- سناریوی سیاه

بقایای رژیم تا به آخر به جنگ ادامه می‌دهند. کم کم ارتباطات فرماندهی و بدنه سپاه و ارتش از میان می‌رود. سپاه و ارتش به ناچار به دسته‌های پراکنده و جداگانه تقسیم می‌شوند و هر کدام در مناطقی از ایران که مناسب ببینند سنگر می‌گیرند و به ارعاب وسرکوب مردم ادامه می‌دهند. ایران در آستانه جنگ داخلی و هرج و مرج عمومی قرار می‌گیرد. امنیت جامعه کاملا از میان می‌رود، قدرت‌های خارجی می‌کوشند برای خود در ایران گروههای وابسته و حوزه‌های نفوذ ایجاد کنند. این سیاه ترین و خطرناکترین سناریوئی است که مداخله نظامی خارجی می‌تواند به بار آورد.

احتمال این سناریوی سیاه را نمی‌‌شود دست کم گرفت بویژه آن که برخی محافل خارجی بویژه نتانیاهو و کابینه افراطی او خواهان همین هستند. آنچه می‌تواند از این فاجعه جلوگیری کند آگاهی و شعور مردم و همراه شدن بخش‌هائی از نیروهای مسلح با مردم است.

بنابر آن چه گفته شد مداخله نظامی ترامپ و نتانیاهو هم می‌تواند تحقق دموکراسی را در ایران سالیان سال به عقب اندازد، هم ایران را ویران تر کند، هم هزاران ایرانی بی گناه را به کشتن دهد. و هم به فروپاشی چارچوبه قوانین بین المللی منجر شود.

بسیار خوشحال خواهم شد که آینده نشان دهد این حرفهای امروز من سراسر اشتباه است و این بار مداخله نظامی دو چهره ضد آزادی و حقوق بشر بر خلاف قاعده عمومی برای ایرانیان آزادی و خوشبختی به بار آورده است.

در پایان این احساس خود را پنهان نمی‌‌کنم که همراه با میلیونها هموطن ایرانی‌ام از کشته شدن خامنه‌ای و دهها چهره پلید ی که در آخرین جنایت خود دهها هزار تن از ایرانیان آزادیخواه را به قتل رساندند بسیار خوشحال شده‌ام.

حمله نظامی، خدمت به تروریسم و دشمنی با جنبش دموکراسی خواهی ایران!

از آغاز مسلم بود که حمله نظامی و ترور سران رژیم، جمهوری اسلامی را نابود نمی‌‌کند. از آغاز روشن بود که تجاوز نظامی حکومت‌های ابردست‌راستی دونالد ترامپ و نتانیاهو که هر دو ماهیتی ضد آزادی، ضد حقوق بشر و نژاد پرستانه دارند برای نجات ایرانیان از چنگال خونین حکومت شر و سردمداران شرور آن نیست. برای خیر، سربلندی و رفاه ایرانیان نیست.

اینک بیش از یک ماه از مداخله نظامی می‌گذرد. در این مدت ترامپ به خود جرات آن را داده است که بگوید:

– “من می‌خواهم در تعیین رهبر ایران دخالت داشته باشم”!!
– “پس از جنگ احتمالا نقشه ایران تغییر خواهد کرد”
– “اگر لازم باشد ایران را از نقشه جغرافیا حذف می‌کنم”
– ” من مشکلی ندارم اگر همین رژیم بماند، اما کسانی در راس آن قرار گیرند که با منافع آمریکا و دوستانش در تعارض نباشند”.
– “زیرساخت‌های ایران را چنان نابود می‌کنیم که ایران به عصر حجر بازگردد”

این سخنان گستاخانه، تحقیر ایران و ملت ایران است و هر آن کس که این اهانت‌ها را تحمل می‌کند، به حقارت تن داده است.

پیش از ادامه این یادداشت تأکید دارم که شرایط حقارت بار و مرگباری که ایران امروز به آن دچار شده و به این زودیها هم راه نجاتی از آن متصور نیست نتیجه اسلام جهادگر و رهبران تروریست و تبه‌کار آن است. اگر ایران از حکومتی برآمده از اراده مردم و مدافع منافع ملی و سربلندی کشور برخوردار بود، قطعا هرگز به منجلاب سرکوب مردم خویش و صدور اسلامیسم تروریستی به کشورهای جهان فرو نمی‌غلطید.

در آن صورت هیچ نظام تجاوزپیشه‌ای جرات نمی‌‌کرد به ایران بزرگ ۹۰ میلیونی که حکومتش منتخب مردم و مردمش حامی حکومت بودند، فکر مداخله نظامی به خود راه دهد. اما ۴۷ سال سلطه روحانیونی که خود را نماینده خدا می‌دانند و هیچ ارزشی برای اراده ملت قائل نیستند، ۴۷ سال حکومت کسانی که کشتار مردم و غارت مردم را برای پاسداری از اسلام حاکم واجب تلقی می‌کنند و می‌خواهند ایران را فدای “اسلام” کنند، سرانجام دندان طمع قدرت‌هائی را تیز کرد که همواره مترصد تبدیل ایران به حوزه نفوذ و غارت خود بوده‌اند.

تجاوزگران آن قدر برای جان مردم ایران ارزش قائل نیستند که در مورد دهها دختر مدرسه‌ای کشته شده بیگناه ایرانی (میناب) معذرت‌خواهی کنند. حتی ایرانیان طرفدار مداخله نظامی نیز به خانواده‌های این کودکان بیگناه تسلیت نگفته‌اند چون می‌ترسند که تجاوزگران از آنان برنجند!

تجاوزگران تا کنون بسیاری از زیر ساخت‌های اقتصادی و صنعتی ایران را ویران کرده‌اند و همزمان ترامپ مدام در تلاش است با گرفتن برخی امتیازات مورد نظر خود، با اعلام پیروزی جنگ را تمام کند.

از کسانی که هنوز هم مدعی هستند که دو حکومت نژادپرست نتانیاهو و ترامپ برای نجات ایرانیان به جنایات جنگی متوسل می‌شوند می‌پرسم آیا شما مدرسه، بیمارستان، انستیتو پاستور، صنایع فولاد سازی و پل‌های ایران را اهداف مشروع نظامی می‌دانید؟ آیا سخنان تحقیر آمیز ترامپ، شما را به خشم نمی‌‌آورد؟ اگر پس از این همه کشتارها و ویرانی‌ها رژیم پابرجا ماند و فقر، فلاکت و سرکوب افزایش یافت، حاضر به پذیرش خطای تاریخی خود خواهید بود؟

رژیم پس از جنگ هر چه قدر هم به لحاظ اقتصادی و نظامی تضعیف شود، در مسئله سرکوب مردم‌هارتر می‌شود. کما اینکه هم اکنون مرتبا جوانان بی گناه ایرانی را اعدام می‌کند.

نتیجه این جنگ تضعیف جنبش دموکراسی‌خواهی ملی ایران و تشدید فلاکت اقتصادی اکثریت مردم ایران است.

برای نتانیاهو و ترامپ «پیروزی» در این جنگ نابودی رژیم اسلامی و یا دست کم مجبور کردن آن به پذیرش خواسته‌هایشان بود و هست.

اما برای جمهوری اسلامی «پیروزی» یعنی بقای رژیم حتی به قیمت ویرانی ایران و مرگ هزاران هزار ایرانی. رژیم اگر پس از جنگ باقی بماند که ظاهرا چنین است بلافاصله اعلام پیروزی مطلق در جنگ می‌کند. و به روال معمول خود این “پیروزی بزرگ بر آمریکای جنایتکار و رژیم صهیونیستی” را جشن خواهد گرفت و برای زهر چشم گرفتن از ملت ایران بسیاری را به اتهام همکاری با دشمن اعدام خواهد کرد.

از این گذشته مسئله ساخت هرچه سریع‌تر بمب اتمی به عنوان سلاحی که رژیم را بیمه خواهد کرد به طور پنهانی در دستور کار خود قرار خواهد داد. و اگر رژیم به این سلاح کشتار جمعی دسترسی پیدا کند، مسابقه تسلیحاتی در منطقه شدت خواهد گرفت و ثبات و صلح منطقه و جهان به مخاطره خواهد افتاد.

به باور من تاریخ در آینده بسیار نزدیک چنین قضاوت خواهد کرد که تهاجم نظامی دولت‌های ترامپ و نتانیاهو:

۱- تروریسم اسلامی را تقویت کرد.
۲- به جنبش دموکراسی‌خواهانه مردم ایران ضربه زد.
۳- بسیاری از زیر ساخت‌های اقتصادی ایران را ویران کرد.
۴- و قوانین و میثاق‌های بین المللی و نهادهای مدافع آن از جمله سازمان ملل را لگدمال کرد. به کشورهای عربی نشان داد که آمریکا نمی‌‌تواند امنیت آنان را تضمین کند. اعتبار نظامی آمریکا را نیز در انظار متحدان آن از میان برد.

این مداخله نظامی در نهایت هم به زیان منافع آمریکا تمام شد و می‌شود وهم

ایرانیان مدافع مداخله نظامی نیز قطعا اعتبار خود را از دست خواهند داد و کسانی که فریب تبلیغات آنان را خورده بودند، علیه آنان برانگیخته خواهند شد.

وظیفه مبرم راهبران جنبش ملی ایران

رهبران جنبش ملی و دموکراسی‌خواهانه ایران از هم اکنون باید به فکر استراتژی، شعارها و تاکتیک‌های خود برای این سناریوی احتمالی باشند و نگذارند رژیم مسئولیت‌های خود در پدید آمدن جنگ و ویرانی و کشتار را تحت‌الشعاع تبلیغات دروغین خود قرار دهد.

آنچه بیش از هر چیز، میهن‌پرستان مدافع آزادی و عدالت باید به آن توجه کنند آن است که پس از جنگ رژیم از عهده حل بحران‌های اقتصادی و سیاسی برنخواهد آمد. این سوال که چه شد که کار جمهوری اسلامی به این جا رسید بر ذهن همه باقیماندگان نظام فشار خواهد آورد. بقایای روحانیون حاکمیت دیگر نه در میان نظامیان و نه در بدنه بوروکراسی دولت اعتبار لازم را خواهند داشت. رژیم باقیمانده از جنگ هرگز از پس بحران اقتصادی کشور که پس از جنگ رو به وخامت می‌گذارد، برنمی‌آید.

اکثریت قاطع ایرانیان از هر زمان فقیرتر می‌شوند و مسئله نان و مسکن به عنوان مطالبه عمومی شدت و حدّتی بی‌سابقه پیدا می‌کند.

رهبران و فعالان جنبش ملی دموکراسی خواهانه ایران باید خود را برای رهبری شورش میلیونی نان و مسکن و پیوند آن با دموکراسی خواهی آماده کنند. این رژیم از درون به شدت آسیب پذیر است. هم در بالا دچار شکافهای فزاینده است و هم در پائین با اکثریت ۹۰ درصدی مردم مخالف و ناراضی روبه رو است.

سرنگونی این رژیم به دست مردم از طریق جنبش وسیع عدم خشونت، همراه با اعتصابات و نافرمانی‌های مدنی امکان پذیر است. به شرطی که قیام ملی آینده درست رهبری شود.

Exit mobile version