
حمید آصفی
18 نوامبر، 2026
سخنان رضا پهلوی در گفتوگوی مجازی با اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، یک بار دیگر مسئلهای بنیادی را درباره ماهیت سیاسی این جریان آشکار کرد: آیا با نیرویی برای بازسازی حاکمیت ملی ایران روبهرو هستیم یا با جریانی که تصور میکند مسیر رسیدن به قدرت از راه فشار نظامی و اراده دولتهای خارجی میگذرد؟
رضا پهلوی در برابر رئیسجمهور اسرائیل از ضرورت «تمام کردن کار» جمهوری اسلامی سخن میگوید؛ از آتشبس موقت انتقاد میکند، آن را فرصتی برای تجدید قوای حکومت میداند و خواستار اقدام کشورهای غربی برای پایان دادن به این وضعیت میشود. این سخنان را نمیتوان صرفاً یک موضعگیری تند سیاسی یا یک اظهارنظر دیپلماتیک معمولی تلقی کرد. اینجا با نوعی برونسپاری اراده سیاسی یک ملت مواجهیم؛ یعنی سپردن بخشی از تصمیم درباره سرنوشت یک کشور به قدرتهایی که منافع، محاسبات و اهداف خودشان را دارند.
مسئله این نیست که جمهوری اسلامی باید باقی بماند یا برود. مسئله این است که چه کسی حق دارد درباره رفتن آن تصمیم بگیرد و هزینه این تصمیم را چه کسی میپردازد؟
مردم ایران سالهاست با استبداد سیاسی، سرکوب، فساد ساختاری و ویرانی اقتصادی دستوپنجه نرم میکنند. هیچ نیروی دموکراتیکی حق ندارد این واقعیت را نادیده بگیرد. اما از مخالفت با جمهوری اسلامی نمیتوان مجوز حمایت از جنگ، تخریب زیرساختهای کشور و مداخله نظامی خارجی استخراج کرد. مخالفت با یک حکومت، به معنای واگذاری حق حاکمیت ملی به دشمنان و رقبای منطقهای آن حکومت نیست.
اینجا باید یک مفهوم تازه را وارد ادبیات سیاسی کرد: «وطنزدایی از اپوزیسیون».
وطنزدایی زمانی اتفاق میافتد که یک جریان سیاسی، در مسیر مبارزه با حکومت مستقر، مرز میان منافع ملی و منافع قدرتهای خارجی را از دست بدهد؛ بهتدریج به جای آنکه از جامعه خود نیروی سیاسی بگیرد، از فشار خارجی اعتبار کسب کند و به جای سازماندهی شهروندان، به تغییر محاسبات واشینگتن و تلآویو چشم بدوزد.
رضا پهلوی در همین چارچوب باید به پرسشهای روشنی پاسخ دهد: وقتی از «تمام کردن کار» سخن میگویید، دقیقاً چه عملیاتی را مطالبه میکنید؟ حمله نظامی؟ ترور فرماندهان؟ نابودی مراکز نظامی؟ فروپاشی ساختار حکمرانی از طریق جنگ؟ و اگر این اقدامات به تخریب نیروگاهها، پالایشگاهها، شبکه آب، صنایع و زیرساختهای حیاتی ایران منجر شود، مسئولیت سیاسی و اخلاقی آن را چه کسی میپذیرد؟
مردم ایران قرار نیست هزینه یک قمار ژئوپلیتیک را بپردازند تا یک مدعی پادشاهی فرصت بازگشت به قدرت پیدا کند.
مفهوم دوم، «نمایندگیِ نیابتی» است. وضعیتی که در آن یک جریان سیاسی، بدون برخورداری از سازوکار روشن و قابل سنجش نمایندگی در داخل کشور، در جایگاه سخنگوی اراده عمومی ظاهر میشود و با دولتهایی وارد گفتوگو میشود که ممکن است در جنگ با همان کشوری باشند که او مدعی نمایندگی مردمش است.
البته دیدار و گفتوگو با مقامهای خارجی بهخودیخود نه جرم است و نه الزاماً نشانه وابستگی. سیاست خارجی بدون گفتوگو معنا ندارد. اما وقتی این گفتوگو در متن یک منازعه نظامی صورت میگیرد و طرف ایرانی به جای تأکید بر توقف جنگ، حفظ زیرساختها و حق تعیین سرنوشت مردم، از ضرورت حذف و تمام کردن کار سخن میگوید، دیگر نمیتوان از کنار پیام سیاسی آن عبور کرد.
جالبتر آنکه هرتزوگ میگوید: «جنگ ما با مردم ایران نیست.» اما این جمله، هرچقدر هم در سطح دیپلماتیک خوشآهنگ باشد، تضمینی برای مصون ماندن مردم ایران از پیامدهای جنگ نیست. جنگ را با نیتخوانی نمیتوان ارزیابی کرد؛ باید نتایج واقعی آن را سنجید.
مفهوم سوم را میتوان «دموکراسیِ موشکپناه» نامید. یعنی جریانی که از آزادی و حاکمیت مردم حرف میزند، اما تحقق این اهداف را به قدرت تخریب نظامی دولتهای خارجی گره میزند. این تناقض کوچکی نیست. دموکراسی از اراده مستقل شهروندان، نهادهای پاسخگو، رقابت سیاسی و حق انتخاب آزادانه ساخته میشود؛ نه از بقایای یک جنگ و توافق قدرتهای پیروز.
رضا پهلوی چند روز پیش نیز در مصاحبهای اعلام کرده بود که هرگز مخالف حمله به ایران نبوده است. اکنون این موضع در گفتوگو با رئیسجمهور اسرائیل شکل صریحتری پیدا کرده است. بنابراین مسئله دیگر یک سوءتفاهم یا لغزش لفظی نیست؛ با یک الگوی سیاسی مواجهیم که باید درباره آن داوری کرد.
در این میان، حسابکردن روی ناآگاهی جامعه ایران نیز یک خطای محاسباتی است. جامعهای که هم استبداد داخلی را تجربه کرده و هم خطر جنگ خارجی را با گوشت و پوست خود لمس کرده، الزاماً میان مخالفت با جمهوری اسلامی و تأیید هر نیروی مخالف آن یکی را انتخاب نمیکند.
مردم ایران گروگان دوگانه استبداد و مداخله خارجی نیستند.
یک پرسش اساسی باقی میماند: اگر رضا پهلوی واقعاً به حق انتخاب مردم باور دارد، چرا پیش از هرگونه مطالبه برای «تمام کردن کار» حکومت، از حق مردم برای تعیین شکل نظام سیاسی آینده، برگزاری انتخابات آزاد، مجلس مؤسسان و استقرار جمهوری یا پادشاهی بر اساس رأی آزاد شهروندان دفاع نمیکند؟
چرا باید سرنوشت یک ملت ابتدا از مسیر جنگ و مداخله خارجی عبور کند و سپس درباره حق انتخاب آن ملت صحبت کنیم؟
ایران نه ملک موروثی است، نه غنیمت جنگی و نه سکوی پرتاب هیچ قدرت خارجی.
جمهوری اسلامی باید در برابر اراده آزاد مردم ایران پاسخگو و جای خود را به نظمی دموکراتیک بدهد؛ اما گذار دموکراتیک با نابودی ظرفیتهای ملی، آویختن به قدرت نظامی بیگانگان و تبدیل شدن به پیوست سیاسی پروژههای منطقهای ساخته نمیشود.
کسی که برای رسیدن به قدرت، از دیگران میخواهد کار کشورش را تمام کنند، پیش از آنکه درباره آینده ایران سخن بگوید، باید به یک پرسش پاسخ دهد: اگر قدرت را با اتکای به اراده دیگران به دست بیاوری، چگونه میخواهی استقلال اراده مردم را تضمین کنی؟
این پرسش، آزمون واقعی هر مدعی رهبری سیاسی است.