
بنوا فوکون / وال استریت ژورنال / ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶
شورشیانِ بهشدت مسلح در مناطق مرزی ناآرام ایران، چالشی تازه برای رهبرانِ تحت فشار در تهران ایجاد کردهاند؛ آنها در ماههای اخیر شمار فزایندهای از حملات را علیه نیروهای امنیتی حکومت انجام دادهاند.
ستیزهجویانی که به نارنجکاندازهای راکتی (آرپیجی) و تیربارهای سنگین مجهز هستند، در استانی واقع در مرز جنوب شرقی ایران با پاکستان، به گشتهای امنیتی کمین زده و به ساختمانهای نهادهای اطلاعاتی و پلیس حمله کردهاند. بر اساس یافتههای «پروژه دادههای مکان و رویداد درگیریهای مسلحانه» (ACLED) — نهادی که دادههای مربوط به درگیریها را رصد میکند — گروههای شبهنظامی در آن منطقه بیش از ۷۰ حمله انجام دادهاند؛ رقمی که بالاترین آمار سالانه در دستکم یک دهه اخیر محسوب میشود.
در شمال غربی ایران، شبهنظامیان کُرد مظنون به دست داشتن در قتل اعضای ارشد «بسیج» — نیروی شبهنظامی داوطلبِ وابسته به حکومت — و همچنین یک روحانی مرتبط با این گروه هستند.
اگرچه این خشونتها محدود به مناطق خاصی است و بههیچوجه تهدیدی وجودی برای رهبران حکومت در تهران به شمار نمیآیند، اما بر فشارها علیه نظامی میافزاید که هماکنون نیز به دلیل جنگ و محاصره اقتصادی ایالات متحده — در حالی که بر سر کنترل تنگه هرمز با آمریکا درگیر است — تحت فشار شدیدی قرار دارد.
بهنام بنطالبلو، پژوهشگر ارشد در «بنیاد دفاع از دموکراسیها» (یک اندیشکده مستقر در واشنگتن)، میگوید: «شورشیان قومی بهطور فزایندهای به خاری در پهلوی حکومت تبدیل شدهاند و توانایی جمهوری اسلامی برای اعمال قدرت یا برقراری نظم را تضعیف میکنند.»
به گفته «شبکه حقوق بشر کردستان»، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در واکنش به این وضعیت، شمار زیادی از نیروها و تجهیزات نظامی را به بخشهایی از مناطق کردنشین ایران اعزام کرده است. این نیرو همچنین حملاتی پهپادی علیه شورشیان کُرد ایرانی که در آن سوی مرز، در خاک عراق مستقر هستند، انجام داده است.
افزایش حملات در سال جاری
از زمان تأسیس جمهوری اسلامی در سال ۱۹۷۹، ایران با شورشهایی از سوی کردها در شمال غربی، اعراب در میادین نفتی جنوب غربی و بلوچها در جنوب شرقی کشور مواجه بوده است. این شورشها با هدف جداییطلبی، یگانهای محلی نیروهای نظامی ایران را هدف قرار دادهاند.
اما در سال جاری، وقوع این حملات افزایش یافته و به نظر میرسد تمرکز آنها بیشتر بر نیروهای بسیج، روحانیون محلی و سایر حامیان نظام معطوف شده است.
در ماه سپتامبر، مولوی یوسف گرگیج، از روحانیون اهل سنت که حامی نظام بود، در مقابل خانهاش به ضرب گلوله کشته شد. احمد وحیدی، فرمانده وقت سپاه پاسداران، وعده داد که انتقام خون او را خواهد گرفت و مسئولیت این واقعه را متوجه گروههای جداییطلبِ «صهیونیستی-آمریکایی» دانست.
در ماه اکتبر، انفجار یک بمب کنار جادهای در نزدیکی زاهدان، مرکز استان سیستان و بلوچستان، منجر به کشته شدن یک افسر زن پلیس شد. چند روز بعد، افراد مسلح یکی از فرماندهان شاخه زنان بسیج را در مقابل خانهاش به ضرب گلوله از پای درآوردند.
دیوارنگارهای که تصویر دو تن از فرماندهان کشتهشدهٔ سپاه پاسداران بر روی دیواری در استان سیستان و بلوچستان را نشان میدهد / عکس: مرتضی نیکوبذل
برخی از حملات اخیر در چابهار — بزرگترین بندر ایران در خارج از خلیج فارس — رخ دادند و برخی دیگر در حومه کنارک، که یکی از پایگاههای کلیدی نیروی دریایی ایران است، به وقوع پیوستند.
گروه شبهنظامی «جیشالعدل» — که در سال ۲۰۱۲ با هدف مبارزه برای تشکیل یک دولت مستقل بلوچ شکل گرفت — اخیراً با گروههای کوچکتر در این منطقه (که با پاکستان و افغانستان هممرز است) ائتلاف کرده و «جبهه مبارزان مردمی» را تشکیل داده است. این گروه مسئولیت تقریباً تمام حملات امسال علیه نیروهای امنیتی را بر عهده گرفته است؛ از جمله تیراندازی از خودروی در حال حرکت در تاریخ ۳ نوامبر که منجر به کشته شدن یکی از فرماندهان بسیج شد.
این گروه در خصوص این حمله اعلام کرد: «زمانی که شما به عنوان نیروهای نظامی به ارعاب و سرکوب شهروندان عادی روی میآورید، یا به انقلابیون ما حمله میکنید… چارهای جز مجازات شما نداریم.»
به گزارش خبرگزاری «دفاعپرس» (وابسته به وزارت دفاع ایران)، سپاه پاسداران روز سهشنبه پیکر یکی از افسران خود را که به دست آنچه «گروه ضدانقلاب» خوانده شده در سردشت — شهری کردنشین در نزدیکی مرز عراق — کشته شده بود، به خاک سپرد. شاخه نظامی «حزب حیات آزاد کردستان» (پژاک) — یک گروه کُرد ایرانی مخالف حکومت — اعلام کرد که این حمله در انتقامِ کشته شدن یکی از نیروهایش صورت گرفته است.
طرح ایالات متحده و اسرائیل در آغازِ درگیری با ایران در اواخر فوریه، برانگیختن شورش در میان شبهنظامیان قومیِ داخل کشور بود. اما چنین شورشی هرگز رخ نداد و مناقشه همچنان حلنشده باقی مانده است؛ در حالی که تهران به حملات خود به کشتیها در تنگه [هرمز] ادامه میدهد و در مذاکرات موضعی سختگیرانه دارد، رئیسجمهور ترامپ نیز سیاست «خفهسازی اقتصادی» را دنبال کرده و انجام حملات بیشتر را بررسی میکند.
گروههای مسلح جدید در کردستان
تنشهای قومی همچنان ادامه دارد و سرکوب مرگبار اعتراضات ماه ژانویه توسط حکومت، بر آتش آن افزوده است.
در مناطق کردنشین ایران، گروههای جدیدی با نامهایی همچون «جوانان میهندوست کردستان» و «تیمهای انتقام شهدای کردستان» پدیدار شدهاند. بیانیههای منتشرشده از سوی آنها نشان میدهد که اولویتشان نه چندان حلوفصلِ نارضایتیهای قومی، بلکه گرفتن انتقامِ کشتهشدگانِ اعتراضات و سرنگونی دولت ایران است.
کسری اعرابی، مدیر پژوهشهای مربوط به سپاه پاسداران در اندیشکده «اتحاد علیه ایران هستهای» (که خواهان تحریمهای شدیدتر علیه ایران است)، میگوید: «تغییری در پیامرسانی آنها دیده میشود. در ارتباطات اخیر، آنها گفتهاند که دیگر اهداف جداییطلبانه ندارند و میخواهند با مردم ایران همکاری کنند.»
ایران مدتهاست که قدرتهای خارجی را به حمایت از گروههای شورشی در داخل مرزهای خود متهم میکند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، ماه گذشته اظهار داشت که شبهنظامیان در سیستان و بلوچستان بر اساس «طرحهایی که توسط اسرائیل و ایالات متحده برای بیثبات کردن مرزهای کشور تدوین شده است» عمل میکنند. یک مقام آمریکایی گفت با توجه به کشتار گسترده معترضان توسط نیروهای امنیتی ایران در ماه ژانویه، قابل درک است که رژیم ایران از مردم خود هراس داشته باشد.
دولتهای ایران و اسرائیل به درخواستها برای اظهار نظر پاسخی ندادند.
مقامات اسرائیلی و آمریکایی اوایل سال جاری اعلام کردند که از شورشیان قومی در ایران حمایت کردهاند، به این امید که آنها رژیم را سرنگون کنند.
ترامپ در ماه آوریل گفت که ایالات متحده تلاش کرده است از طریق واسطههای کرد، برای معترضان در داخل ایران سلاح ارسال کند. رهبران کردهای ایران هرگونه انتقال سلاح به شیوهای که ترامپ توصیف کرده است را تکذیب کردند.
وزارت اطلاعات ایران در ماه اکتبر اعلام کرد که سه هسته شورشی را در زاهدان و دیگر شهرهای استان سیستان و بلوچستان منهدم کرده است. این وزارتخانه مدعی شد که این افراد در خارج از ایران، تحت آموزشهای نظامی، ساخت بمب و ترور قرار گرفتهاند که توسط عوامل آمریکایی و اسرائیلی به آنها ارائه شده است.