
“نیویورک تایمز” روز دوشنبه ۲۵ آبان (۱۶ نوامبر) در گزارشی، با بررسی موقعیت جغرافیایی صدها سد و پروژه انتقال آب در ایران و مقایسه آنها با مناطقی که هدف حملات نظامی آمریکا و اسرائیل قرار گرفتهاند، این فرضیه را مطرح کرد که برخی تاسیسات آبی ممکن است برای تامین آب و برق پایگاههای زیرزمینی و مجموعههای موشکی جمهوری اسلامی ساخته شده باشند.
این روزنامه با استناد به تحلیل کارشناسان حوزه آب و مسائل نظامی، به همپوشانی جغرافیایی شماری از پروژههای آبی و مناطق مرتبط با تاسیسات موشکی اشاره کرده است. با این حال، خود نیویورکتایمز نیز اذعان کرده که به دلیل محرمانه بودن برنامه موشکی ایران، ارتباط احتمالی این پروژهها با اهداف نظامی همچنان در حد گمانهزنی است.
از سوی دیگر، نقش قرارگاه سازندگی “خاتمالانبیا”، وابسته به سپاه پاسداران در اجرای پروژههای بزرگ سدسازی و انتقال آب در ایران، پرسشهایی درباره انگیزههای اقتصادی، سیاسی و احتمال کاربرد نظامی شماری از این طرحها ایجاد کرده است.
اما آیا نزدیکی جغرافیایی سدها و تاسیسات نظامی را میتوان نشانه ارتباط آنها دانست یا اثبات چنین ادعایی به شواهد فنی و مستقل بیشتری نیاز دارد.
واکنش قالیباف و عراقچی به گزارش نیویورکتایمز
انتشار گزارش نیویورک تایمز بلافاصله با واکنش مقامهای جمهوری اسلامی روبرو شد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس این گزارش را “زمینهسازی برای حملات احتمالی بعدی به زیرساختهای غیرنظامی ایران” دانست. قالیباف در پیامی در شبکه ایکس هشدار داد که اگر نزدیکی یک سد به تاسیسات نظامی، ملاک کاربرد دوگانه آن باشد، جمهوری اسلامی نیز میتواند همین منطق را درباره سدها، بنادر و نیروگاههای نزدیک به پایگاههای آمریکا و اسرائیل به کار ببرد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی نیز ادعاهای مطرحشده درباره ارتباط سدهای ایران با پایگاههای موشکی را رد کرد و آنها را تبلیغاتی مشابه فضاسازیهای پیش از جنگ عراق دانست. او همچنین رسانههایی را که به گفته وزیر خارجه ایران “حامی اسرائیل” هستند، به انتشار این ادعاها متهم کرد.
انتقاد کاوه مدنی از گزارش نیویورک تایمز
گزارش نیویورک تایمز واکنش انتقادی کاوه مدنی، پژوهشگر حوزه آب و محیطزیست و مدیر مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، را نیز برانگیخت.
مدنی در شبکه ایکس تاکید کرد که گمانهزنی را نمیتوان جایگزین مدرک کرد و نزدیکی جغرافیایی دو پدیده، بهتنهایی نشانه وجود رابطه علت و معلولی میان آنها نیست. او استدلال مطرحشده در گزارش را تقلیلگرایانه و جنجالآفرین توصیف کرد و هشدار داد که چنین روایتهایی میتوانند پیامدهای خطرناکی برای زیرساختهای غیرنظامی آب داشته باشند.
نیویورک تایمز در پاسخ به انتقادها اعلام کرد که در گزارش خود به پژوهشها و تحلیلهای هفت کارشناس بینالمللی حوزه محیطزیست و مسائل نظامی استناد کرده و از دقت گزارش دفاع میکند. این روزنامه همچنین اتهام زمینهسازی برای حمله به زیرساختهای غیرنظامی را رد کرد.
مدنی اما در واکنش پرسید این هفت کارشناس چه کسانی هستند، پژوهشهایشان در کجا منتشر شده و دقیقا به چه نتایجی رسیدهاند. او همچنین تاکید کرد که اگرچه اظهاراتش در گزارش نیویورکتایمز نقل شده، این اظهارات ارتباطی با ادعای پیوند سدها و تاسیسات موشکی نداشته است.
“نزدیکی سدها به تاسیسات نظامی، ارتباط آنها را ثابت نمیکند”
کاوه مدنی در پاسخ به پرسشهای دویچه وله فارسی درباره گزارش نیویورکتایمز میگوید همپوشانی جغرافیایی سدها با مناطقی که هدف حملات نظامی قرار گرفتهاند، بهتنهایی نمیتواند اثباتکننده ارتباط میان این دو باشد.
به گفته مدنی، مناطقی نیز در جریان جنگ بمباران شدهاند که در نزدیکی آنها سدی وجود نداشته است. بنابراین، صرف همپوشانی مختصات جغرافیایی نمیتواند مبنای نتیجهگیری علمی درباره ساخت سدها با اهداف نظامی باشد. او با اشاره به اعتراض “جامعه تخصصی” به گزارش نیویورک تایمز و همچنین “ایرادهای روزنامهنگارانه” آن، تاکید میکند که ارتباط احتمالی میان این دو پدیده ممکن است صرفا ناشی از همپوشانی جغرافیایی اتفاقی باشد و اثبات رابطه معنادار علمی میان آنها بهسادگی امکانپذیر نیست.
مدنی همچنین یادآور میشود که جانمایی بسیاری از سدهای ایران به پیش از انقلاب بازمیگردد، هرچند اجرای برخی از این طرحها پس از انقلاب صورت گرفته است. به گفته او، این پروژهها توجیهات فنی مرتبط با مدیریت منابع آب و تامین نیازهای کشور داشتهاند که باید در بررسی اهداف سدسازی لحاظ شوند.
او در عین حال تاکید میکند که تاسیسات نظامی نیز مانند سایر تاسیسات به آب و برق نیاز دارند، اما این واقعیت به معنای آن نیست که بتوان نتیجه گرفت سدهای ایران با اهداف نظامی ساخته شدهاند. مدنی چنین نتیجهگیریرا از نظر علمی نادرست و با اطلاعات موجود درباره منابع آب و تاریخچه سدسازی ایران ناسازگار میداند.
پیامدهای حمله به زیرساختهای آب و انرژی از نگاه مدنی
مدنی در پاسخ به پرسشی درباره پیامدهای احتمالی حمله به سدها توضیح میدهد که آسیبرساندن به زیرساختهای حیاتی لزوما به معنای تخریب کامل یک سد نیست. به گفته او، آسیب به تجهیزات فنی، از جمله توربینها و بخشهای مرتبط با عملکرد سد، نیز میتواند خدمات آن را مختل کند و بر زندگی مردم تاثیر بگذارد.
او با اشاره به آسیبهایی که در جریان جنگ به زیرساختهای آب و انرژی وارد شده، توضیح میدهد که تخریب زیرساختهای مرتبط با صنایع گاز و برق نیز میتواند مشکلاتی در تامین انرژی ایجاد کند.
مدنی هشدار میدهد که پیامدهای این آسیبها ممکن است در همان لحظه آشکار نشوند، اما در بلندمدت و بهصورت انباشته مشکلات گستردهای به وجود آورند. به گفته او، کاهش ظرفیت تولید گاز به معنای کاهش منابع انرژی است و آثار آن ممکن است در دورههای اوج مصرف برق در تابستان یا زمستان آشکار شود.
او توضیح میدهد که چنین وضعیتی میتواند کشور را با مشکلات تامین انرژی روبرو کند و فعالیت واحدهای تولیدی، اشتغال، میزان تولید و قیمتها را تحت تاثیر قرار دهد. مدنی تاکید میکند که در نهایت، هزینه این آسیبها را مردم عادی میپردازند؛ شهروندانی که ممکن است دیدگاهها و باورهای سیاسی متفاوتی داشته باشند، اما در درگیریهای میان قدرتها قربانی میشوند.
محل سدها و نقش نهادهای نظامی در ساخت آنها
منصور سهرابی، آگرواکولوژیست و متخصص محیطزیست نیز در گفتوگو با دویچه وله فارسی میگوید گسترش سدسازی در ایران پس از پایان جنگ ایران و عراق، حاصل ترکیبی از سیاستهای توسعهای، اهداف اقتصادی و منافع پیمانکاران بزرگ بوده است.
به گفته او، در دوران ریاستجمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، نهادهای نظامی و امنیتی امکان ورود گستردهتری به فعالیتهای اقتصادی پیدا کردند و بهتدریج شبکهای از شرکتهای پیمانکاری قدرتمند در حوزه آب و سدسازی شکل گرفت.
سهرابی توضیح میدهد که ایران کشوری با اقلیم عمدتا خشک و نیمهخشک و توزیع نامتوازن بارندگی است. از این رو، تامین آب کشاورزی، شرب و صنعت و همچنین کنترل سیلابها، از دلایل اصلی توجیه سدسازی در کشور بودهاند. او میگوید سیاست خودکفایی کشاورزی و توسعه مبتنی بر گسترش سطح زیر کشت، به افزایش پروژههای سدسازی کمک کرد؛ اما همزمان، آنچه او “مافیای آب” مینامد نیز در ساختار اقتصادی کشور قدرت گرفت.
به گفته این متخصص محیطزیست، شرکتهای بزرگ پیمانکاری وابسته به نهادهای نظامی و امنیتی، با برخورداری از نفوذ اقتصادی و سیاسی، بخش قابلتوجهی از پروژههای سدسازی پس از جنگ را اجرا کردند.
سهرابی معتقد است شماری از این پروژهها بدون مطالعات کافی و ارزیابیهای دقیق زیستمحیطی و در مکانهایی اجرا شدند که از نظر محیطزیستی مناسب سدسازی نبودند. او سد “گتوند” را از نمونههای این نوع تصمیمگیری میداند. به باور او، همین مکانیابیهای بحثبرانگیز، در کنار نقش شرکتهای وابسته به نهادهای نظامی در اجرای پروژهها، میتواند پرسشهایی درباره اهداف دیگر برخی سدها ایجاد کند.
با این حال، سهرابی تاکید میکند که از فعالیتهای احتمالی نظامی در مجاورت این سدها اطلاع مستقیمی ندارد و نمیتواند وجود چنین فعالیتهایی را تائید کند.
سهرابی: حمله به سدها میتواند فاجعه انسانی ایجاد کند
سهرابی هشدار میدهد که فارغ از درستی یا نادرستی ادعاهای مربوط به کاربرد نظامی سدها، حمله به این تاسیسات میتواند پیامدهای انسانی و زیستمحیطی فاجعهباری داشته باشد. او با اشاره به مقررات حقوق بینالملل بشردوستانه میگوید سدها به دلیل خطر آزاد شدن حجم عظیم آب و تهدید جان غیرنظامیان، از تاسیساتی هستند که در زمان جنگ از حمایت ویژه برخوردارند.
به گفته این کارشناس تخریب سدهای بزرگ، از جمله در حوضههای کرخه، دز و کارون، میتواند موجب جاری شدن سیلابهای گسترده، تخریب شهرها و روستاهای پائیندست، نابودی زمینهای کشاورزی و تلفات سنگین انسانی شود.
سهرابی توضیح میدهد که پیامدهای چنین حملاتی به تخریب فوری محدود نمیشود و ممکن است تامین آب آشامیدنی، بهداشت عمومی و فعالیتهای کشاورزی را نیز مختل کند.
به گفته سهرابی، بمباران سدی که حجم عظیمی از آب را پشت خود نگه داشته است، میتواند به تشدید آلودگی، تخریب گسترده زیستبومها، آسیب جدی به رودخانههای پائیندست و اکوسیستمهای اطراف و حتی تغییر اقلیم خرد یا “میکروکلیما” در منطقه منجر شود.او با تاکید بر ابعاد احتمالی چنین فاجعهای تاکید میکند که پیامدهای آن میتواند به “کشتار جمعی” منجر شود.
سهرابی در پایان هشدار میدهد که طرح ادعاهای تائیدنشده درباره فعالیتهای نظامی در نزدیکی سدها باید با احتیاط صورت گیرد؛ زیرا چنین ادعاهایی ممکن است برای توجیه حمله به زیرساختهایی به کار روند که زندگی شمار زیادی از غیرنظامیان به آنها وابسته است.