سایت ملیون ایران

جواد شجاعی‌فرد؛ آواز ماندگار در اقلیم باران و خاطره

رادیو زمانه

در سوگ شاعر، نویسنده و ترانه‌سرای نام‌آشنای گیلان

نام جواد شجاعی‌فرد با اقلیم شعر و موسیقی گیلان پیوندی از جنس ریشه و رویش داشت؛ با سرزمینی که باران در آن تنها پدیده‌ای طبیعی نیست، بلکه زبان زمین و آسمان است و موسیقی، در امتداد زندگی مردم، از شالیزار و جنگل تا خانه و کوچه جاری می‌شود. شجاعی‌فرد از نسل هنرمندانی بود که جهان پیرامون خود را در آینه زبان و فرهنگ زادبوم خویش می‌نگریست و بخش بزرگی از عمر فرهنگی‌اش را به شعر، نویسندگی و ترانه‌سرایی سپرد؛ به واژه‌هایی که گاه در هیئت شعر بر صفحه می‌نشستند و گاه در جامه ترانه، جان می‌گرفتند و بر زبان مردم جاری می‌شدند.

جواد شجاعی‌فرد، متولد ۱۳۱۹، در سال‌های پربار زندگی فرهنگی خود، در گستره ادبیات و موسیقی حضور داشت و در آثارش پیوند میان زبان، عاطفه و هویت بومی گیلان را دنبال می‌کرد. این پیوند برای او صرفاً بازگشت به گذشته یا بازآفرینی جلوه‌های نوستالژیک زندگی شمال نبود؛ زبان گیلکی در جهان هنری او ظرفیتی برای بیان احساس، اندیشه و تجربه زیسته مردمی داشت که تاریخ و جغرافیایشان در تار و پود کلمات و نغمه‌هایشان تنیده شده است. گیلان با همه سرسبزی و باران و دریا، تنها منظره‌ای چشم‌نواز نیست؛ جهان پیچیده‌ای از رنج و شادمانی، عشق و حسرت، کار و زندگی، افسانه و خاطره است. ترانه‌سرا هنگامی به این جهان وفادار می‌ماند که از سطح توصیف طبیعت عبور کند و به لایه‌های پنهان روح مردم راه یابد؛ به همان جایی که زبان مادری، نه فقط ابزار سخن، که شکل ویژه‌ای از احساس‌کردن و به یاد آوردن است.

 

در کارنامه هنری شجاعی‌فرد، ترانه‌هایی چون «ماری ماری»، «زرانگیس»، «وس ماری»، «واگیته اسب» و «چی‌چی‌نی» جای دارند؛ نام‌هایی برخاسته از فضای زبانی و موسیقایی گیلان که هر یک بخشی از حافظه شنیداری این سرزمین را به یاد می‌آورند. اهمیت ترانه در فرهنگ شفاهی، در همین توان شگفت‌انگیز آن نهفته است: واژه از صفحه کتاب جدا می‌شود، با آهنگ درمی‌آمیزد و به حافظه جمعی راه پیدا می‌کند. ترانه دیگر تنها متعلق به سراینده نیست؛ در خانه‌ها، محفل‌ها، خاطرات و زمزمه‌های مردم ادامه حیات می‌دهد. از همین روست که ترانه‌سرایی به زبان مادری، در روزگار دگرگونی‌های شتابان فرهنگی، صورتی از پاسداری از هویت نیز به شمار می‌آید. هر ترانه گیلکی که در حافظه یک نسل باقی می‌ماند، پنجره‌ای است گشوده به جهان واژگانی و عاطفی نسلی که شاید بسیاری از نشانه‌های زندگی‌اش در گذر زمان دستخوش تغییر شده باشد.

با این همه، سیمای ادبی جواد شجاعی‌فرد را نمی‌توان تنها در ترانه‌هایش خلاصه کرد. نام کتاب‌های منتشرشده او، از گستره‌ای متنوع در تجربه ادبی حکایت دارد: «آهنگ بال‌بال رهایی»، «آبی‌های سوگوار»، «اکنون اسب و اصل»، «ایوبی‌ها»، «هلاهل»، «پرومته معاصر»، «هاون برای آب و ننجه»، «جان می‌دهم از حسرت دیدار»، «پیچیده پشت سادگی محض» و «تازه‌آبادم قدیمی نیست». همین عنوان‌ها، هر یک دریچه‌ای به جهان ذهنی شاعری می‌گشایند که در نام‌گذاری آثارش نیز به ترکیب‌های تأمل‌برانگیز و تصویرهای چندلایه گرایش داشته است. از «آهنگ بال‌بال رهایی» تا «آبی‌های سوگوار»، از «پرومته معاصر» تا «تازه‌آبادم قدیمی نیست»، با واژگانی روبه‌رو هستیم که میان تجربه شخصی، اندیشه، اسطوره، اندوه و نسبت انسان با زمان و مکان حرکت می‌کنند. این تنوع نشان می‌دهد که قلمرو فعالیت او به یک گونه ادبی محدود نبوده و شعر و ترانه و نویسندگی در کنار یکدیگر، ابعاد مختلفی از کار فرهنگی‌اش را شکل داده‌اند.

در شناخت جایگاه چنین هنرمندی، باید به نسبت او با زمانه و خاستگاه فرهنگی‌اش نیز توجه کرد. زبان‌های بومی در روزگار گسترش رسانه‌های فراگیر و یکسان‌شدن تدریجی ذائقه‌ها، بیش از هر زمان نیازمند حضور آفرینندگان و حافظان خویش‌اند. زبان گیلکی با همه ظرافت‌های آوایی، تنوع گویشی، تعبیرهای بومی و ذخیره غنی فرهنگی‌اش، میراثی زنده است که بقای آن تنها با گفت‌وگوی روزمره تضمین نمی‌شود؛ شعر، داستان، موسیقی و ثبت و بازخوانی آثار نیز در تداوم آن نقشی اساسی دارند. سهم هنرمندانی چون شجاعی‌فرد را باید در همین میدان فرهنگی جست‌وجو کرد؛ در تلاش برای آنکه زبان و عاطفه یک اقلیم، در هیاهوی زمانه از صحنه هنر کنار نرود و امکان گفت‌وگو با نسل‌های آینده را از دست ندهد.

او در طول زندگی ادبی و هنری خود، به شعر فارسی نیز پرداخت و در کنار آن، به فرهنگ و موسیقی گیلان وفادار ماند. این دو عرصه در کارنامه او دو مسیر بیگانه از یکدیگر نبودند؛ هر دو به زبان، انسان و تجربه زیستن مربوط می‌شدند. در یکی، جهان شاعرانه در قالب کتاب و نوشتار مجال ظهور می‌یافت و در دیگری، کلام با موسیقی همراه می‌شد و به حافظه شنیداری مردم راه پیدا می‌کرد. این هم‌نشینی، از وجوه قابل توجه کارنامه اوست؛ چراکه ادبیات و موسیقی، با وجود تفاوت در ابزار و شیوه بیان، در نهایت به یک سرچشمه بازمی‌گردند: میل انسان به روایت خویش و حفظ آنچه در گذر روزگار در معرض فراموشی قرار می‌گیرد.

اکنون با درگذشت جواد شجاعی‌فرد در هجدهم آبان‌ماه ۱۴۰۵، یکی از چهره‌های پیشکسوت عرصه شعر و ترانه گیلان از میان جامعه فرهنگی این سرزمین رفته است. خبر درگذشت او، که بر اثر بیماری رخ داد، در خانه فرهنگ گیلان نیز به‌عنوان ضایعه‌ای برای ادبیات و موسیقی استان بازتاب یافت. فقدان او، فرصتی برای بازنگری در ارزش میراث هنرمندانی است که آثارشان بخشی از تاریخ فرهنگی یک اقلیم را تشکیل می‌دهد؛ میراثی که شایسته است از محدوده یادکردهای مناسبتی فراتر رود و با گردآوری، بازنشر، نقد و پژوهش، در دسترس نسل‌های تازه قرار گیرد. بازشناسی ترانه‌ها، بررسی کتاب‌ها، ثبت روایت‌های مربوط به زندگی هنری و روشن‌کردن سهم همکاران موسیقایی او می‌تواند تصویری دقیق‌تر و ماندگارتر از جایگاه این هنرمند در تاریخ فرهنگ گیلان فراهم آورد.

نام جواد شجاعی‌فرد از این پس در کنار نام‌هایی قرار می‌گیرد که بخشی از عمر خویش را به زبان و فرهنگ گیلان سپردند؛ در کنار آنان که نغمه‌های بومی را از محدوده خاطرات خصوصی بیرون آوردند و به قلمرو هنر و حافظه جمعی پیوند زدند. شاید ارزش حقیقی آثار او در سال‌های پیش رو، با بازخوانی و شنیدن دوباره آنها روشن‌تر شود؛ هنگامی که نسل جوان، در میان انبوه صداهای زمانه، به سراغ ترانه‌ای گیلکی برود و در آن نه فقط یک ملودی آشنا، بلکه نشانی از ریشه‌های زبانی و فرهنگی خود بیابد.

در اقلیم باران، صداها دیرتر از آنچه گمان می‌کنیم از خاطر می‌روند. گاه نغمه‌ای در پس سال‌ها، از گوشه خاطره‌ای سر برمی‌آورد؛ با خود بوی خاک نم‌خورده، سبزی شالیزار، سایه درختان و آهنگ واژه‌هایی را می‌آورد که تنها در زبان مادری چنین جان‌دار و صمیمی‌اند. نام و آثار جواد شجاعی‌فرد نیز به همین قلمرو تعلق دارند؛ به قلمرو شعر و ترانه‌ای که از زندگی این سرزمین برخاسته و در حافظه فرهنگی آن ادامه خواهد یافت. خاموشی یک صدا، پایان سرگذشت نغمه‌هایی نیست که در جان مردم نشسته‌اند. آنچه از هنرمند در واژه و آهنگ به یادگار می‌ماند، در هر بازخوانی دوباره متولد می‌شود.

جواد شجاعی‌فرد، شاعر و ترانه‌سرای گیلان، اکنون به خاطره پیوسته است؛ اما نام او در میان کتاب‌ها، در ترانه‌های گیلکی و در حافظه فرهنگی سرزمینی که دوستش داشت، همچنان خوانده و شنیده خواهد شد. یادش در پناه سبزی گیلان و طنین جاودانه زبان مادری گرامی باد.

 

Exit mobile version