
از ۱۷ اسفند ۱۳۵۷، زمانی که نخستین راهپیمایی زنان علیه حجاب اجباری برگزار شد، تا سال ۱۳۶۱ که حجاب در ایران رسما اجباری شد، مسیر پرفرازونشیبی طی شد. در بیش از چهار دهه پس از آن، زنان در فضاهای عمومی ایران ناچار به رعایت حجاب بودند؛ اجباری که نهتنها به پوشش زنان شکل میداد، بلکه بر حضور اجتماعی، تحصیل، اشتغال و زندگی روزمره آنان نیز سایه میانداخت. بااینحال، از شهریور ۱۴۰۱ و پس از قتل مهسا امینی در بازداشت گشت ارشاد، روندی تازه در مخالفت با حجاب اجباری شکل گرفت؛ روندی که پس از اعتراضات دی ۱۴۰۴ با شدت بیشتری ادامه یافت. در پی این تحولات، حضور زنان با پوشش اختیاری در بسیاری از فضاهای عمومی به امری معمول تبدیل شده است. با وجود این، هنوز مکانهایی وجود دارند که ورود به آنها بدون حجاب با ممانعت روبهرو میشود یا حضور بدون روسری در آنها امکانپذیر نیست.
در این گزارش، با تکیه بر مشاهدات میدانی، به چند فضای عمومی سر زدهایم تا ببینیم در کدام مکانها پوشش اختیاری پذیرفته شده و در کدام مکانها هنوز حجاب اجباری است. برای بررسی نحوه برخورد با زنان، به همراه چند زن به مکانهایی رفتیم که احتمال میدادیم در آنها همچنان محدودیتهایی برای پوشش وجود داشته باشد. نتیجه این بررسی نشان میدهد که اگرچه در بسیاری از فضاهای عمومی، از مراکز خرید و بیمارستانها تا گالریها و سالنهای نمایش، فیلم و موسیقی، زنان بدون روسری حضور دارند، این تغییر هنوز به همه محیطها تسری پیدا نکرده است. حتی مترو، که در سالهای گذشته حضور حجاببانان و برخورد با زنان بدون روسری در آن به یکی از نمادهای اعمال حجاب اجباری تبدیل شده بود، امروز دیگر مانند گذشته محل اعمال فراگیر این محدودیت نیست.
فروشگاههای زنجیرهای؛ استثنایی به نام اتکا
نخستین مقصد ما فروشگاههای بزرگ و زنجیرهای بود؛ از فروشگاه رفاه و اتکا تا کوروش، هفت و هایپراستار. در بیشتر این فروشگاهها، ورود زنان با پوشش اختیاری با مانع روبهرو نمیشود. اما فروشگاه اتکا، متعلق به ارتش، استثنایی آشکار در این میان است.
در یکی از روزهای هفته، با پوششی معمولی، شامل پیراهن و شلوار جین و بدون روسری، برای ورود به فروشگاه اتکا رفتیم. زنی چادری که در ورودی فروشگاه ایستاده بود، مانع ورود ما شد و گفت: «باید حجابتان را رعایت کنید.»
وقتی توضیح دادیم که روسری همراه نداریم، پاسخ داد باید از کسی روسری بگیریم تا اجازه ورود داشته باشیم. پس از تهیه روسری و ورود به فروشگاه، تصور میکردیم دیگر مسئلهای وجود نداشته باشد. اما بهمحض برداشتن روسری در فضای داخلی فروشگاه، صدای زنی از بلندگو به گوش میرسید که پیدرپی تکرار میکرد: «لطفا حجاب اسلامی را رعایت کنید.»
این تجربه نشان میدهد که حتی در میان فروشگاههای بزرگ، که در بسیاری از آنها پوشش اختیاری عملا پذیرفته شده است، هنوز مکانهایی وجود دارند که رعایت حجاب را شرط ورود میدانند و پس از ورود نیز از طریق تذکرهای صوتی یا حضوری بر اجرای آن اصرار میکنند.
دانشگاهها؛ آزادی در محوطه، محدودیت در ورودی
دانشگاهها از دیگر فضاهایی هستند که هنوز در آنها حجاب اجباری بهطور کامل کنار نرفته است. در این گزارش به دانشگاه صنعتی امیرکبیر و علامه طباطبایی رفتیم.
برای ورود به دانشگاه، مقنعه و مانتو پوشیدیم. این نخستین شرط عبور از ورودی بود. اما پس از ورود، شرایط تغییر میکرد: میشد مقنعه را برداشت و بدون آن در محوطه دانشگاه حضور داشت. این وضعیت در کلاسهای درس نیز ادامه داشت و استادان، دستکم در مشاهدات ما، به پوشش دانشجویان اعتراضی نمیکردند. هنگام خروج از دانشگاه، بسته به دانشگاه و فضای حاکم بر آن، شما یا بار دیگر مقنعه را سر میکنید یا بدون مقنعه خارج میشوید.
به این ترتیب، در دانشگاه امیرکبیر و علامه طباطبایی با وضعیتی دوگانه روبهرو هستیم: پوشش مورد قبول مسئولان در ورودی، شرط ورود است، اما پس از عبور از این مرحله، دانشجویان در عمل آزادی بیشتری برای انتخاب پوشش خود دارند. این تفاوت میان ورودی و فضای داخلی دانشگاه، نشان میدهد که الزام به حجاب بیش از آنکه در همه بخشهای محیط دانشگاه به یک شکل اجرا شود، در نقاط مشخصی از آن اعمال میشود.
دانشگاه هنر تهران و دانشگاه الزهرا نیز از دیگر مراکزی بودند که به آنها سر زدیم. در دانشگاه هنر، مسئله پوشش زنان سالها است که به یکی از محورهای اختلاف میان دانشجویان و مسئولان دانشگاه تبدیل شده است؛ مناقشهای که از پیش از جنبش «زن، زندگی، آزادی» وجود داشته و پس از آن نیز، با فراز و فرودهایی، ادامه یافته است.
یکی از دانشجویان دانشگاه الزهرا در توضیح این تغییرات به ما گفت:
از قبل از جنبش زن، زندگی، آزادی، شما میتوانستید بدون حجاب از همان ورودی وارد شوید. فقط کافی بود کارت دانشجویی را به نگهبان آقا نشان بدهید. در محوطه و کلاس هم همه نوع تیپی بود؛ کوتاه، بلند، مانتو باز، دامن و… اما بعد از جنبش زن، زندگی، آزادی، نیروهای حراست خانم وارد دانشگاه شدند و نظارت و برخورد شدید شد. حتی فراتر از حجاب، به کاشت ناخن یا شلوار زاپدار هم گیر میدادند و بسیاری از دانشجویان را تعلیق کردند. کار به جایی رسید که نیروهای حراست وارد دانشکدهها میشدند و از چشمی درها به کلاسها نگاه میکردند تا نحوه پوشش دانشجویان را بررسی کنند. بعد از اعتراضات ۱۴۰۴ هم گیتهای تصویری در ورودی دانشگاه نصب کردند و سراسر دانشگاه را دوربین گذاشتند.
روایت این دانشجو از تجربه دانشگاه الزهرا، از تغییر شیوههای نظارت بر پوشش در سالهای اخیر حکایت دارد؛ نظارتی که به گفته او، از کنترل در ورودی فراتر رفته و به فضای داخلی دانشکدهها و کلاسهای درس نیز کشیده شده است. در عین حال، حضور دانشجویان با پوششهای متنوع و کنار گذاشتن حجاب پس از ورود، از فاصله میان ضوابط اعمالشده در ورودی و آنچه در فضای داخلی دانشگاه رخ میدهد، خبر میدهد.
مشاهدات ما در دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه هنر تهران و دانشگاه الزهرا نشان میدهد که رابطه میان حجاب اجباری و فضای دانشگاه، رابطهای یکدست و ثابت نیست. در حالی که ورودیها همچنان یکی از نقاط اصلی اعمال محدودیتاند، در فضای داخلی امکان بیشتری برای انتخاب پوشش وجود دارد؛ هرچند میزان این آزادی و حدود نظارت بر آن، از دانشگاهی به دانشگاه دیگر و از دورهای به دوره دیگر متفاوت است. به این ترتیب، دانشگاه به فضایی دوگانه تبدیل شده است: جایی که محدودیتها در آستانه ورود آشکارترند، اما درون آن، شیوه حضور و پوشش دانشجویان همیشه با همان قواعد تعیینشده مطابقت ندارد.
مدارس دخترانه؛ از الزام رسمی تا نافرمانی روزمره
مدارس دخترانه، در همه مقاطع تحصیلی، از جمله مکانهایی هستند که ورود به آنها همچنان با الزام به رعایت حجاب همراه است. بااینحال، شواهد میدانی نشان میدهد که در برخی مدارس، بهویژه در مقطع متوسطه دوم و هنرستانها، اجرای این الزام با دشواری روبهرو شده است. در تعدادی از این مدارس، دختران از همان خیابان و بدون مقنعه وارد مدرسه میشوند؛ تاجاییکه برخی از آنها حتی مقنعهای دور گردن ندارند که در صورت لزوم از آن استفاده کنند.
مدیر مدرسه در سختگیری یا عدم سختگیری دخیل است. مثلا در برخی مدارسی که من درس میدهم، به دلیل اینکه مدیر مدرسه با دانشآموزان همراهی میکند، عملا دانشآموزان از همان خانه بدون مقنعه وارد مدرسه میشوند؛ در کلاس درس، دفتر مدیر و جاهای دیگر هم بدون مقنعه هستند. یادم هست یک بار یکی از مسئولان حکومتی به مدرسه آمده بود و وقتی ناظم به دخترها گفت مقنعه سر کنند، خیلیها اصلا مقنعه نداشتند. اما در برخی مدارس، با اینکه مدیران سختگیری میکنند، در عمل کسی توجهی نمیکند. پیرسینگ هست، کاشت ناخن هست، موی رنگشده هست… .
این روایت نشان میدهد که حتی در مدارسی که مدیران همچنان بر اجرای مقررات پوشش اصرار دارند، فاصله میان دستور رسمی و رفتار روزمره دانشآموزان افزایش یافته است. در مقابل، همراهی برخی مدیران با دانشآموزان باعث شده است که الزام به پوشش، حتی در فضای داخلی مدرسه، تا حد زیادی کنار گذاشته شود.
جلسات اولیا و مربیان نیز از دیگر موقعیتهایی هستند که تغییر در پوشش زنان را میتوان در آنها مشاهده کرد. براساس مشاهدات میدانی ما، مادران در این جلسات بدون حجاب و با پوشش اختیاری حاضر میشوند؛ وضعیتی که تا یکی دو سال پیش با محدودیتهای بیشتری روبهرو بود و ورود بدون حجاب به مدرسه برای والدین بهسادگی امکانپذیر نبود.
به این ترتیب، مدرسه، با وجود باقیماندن الزام رسمی به حجاب، به یکی از فضاهایی تبدیل شده است که در آن نسل جدید و در مواردی خانوادهها، از طریق رفتار روزمره خود، مرزهای اجرای این الزام را تغییر میدهند.
ادارات دولتی؛ روسری همچنان خط قرمز است
در میان مکانهایی که به آنها سر زدیم، ادارات دولتی از جمله فضاهایی بودند که الزام به حجاب در آنها همچنان پابرجا است. ما به سازمان بیمه مرکزی و وزارت بهداشت رفتیم. در هر دو مکان، ورود بدون حجاب امکانپذیر نبود و در طبقات مختلف ساختمان نیز زنان باید روسری یا مقنعه بر سر میداشتند.
در این محیطها، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، وجود پوششی روی سر است. در مشاهدات ما، اگر زنی با شلوار جین و پیراهن وارد میشد، اما روسری بر سر داشت، با تذکر درباره نوع لباس خود روبهرو نمیشد. به نظر میرسد در این فضاها، برخلاف برخی از محدودیتهای گذشته درباره نوع پوشش، بخش اصلی حساسیت همچنان به پوشاندن موها مربوط است.
درواقع، آنچه در این ادارات اهمیت دارد، نه لزوما رعایت تمام معیارهای رسمی درباره پوشش، بلکه وجود همان تکه پارچهای است که موها را بپوشاند؛ چه روسری باشد و چه مقنعه، و فارغ از اینکه پوشش فرد تا چه اندازه با معیارهای رسمی مورد قبول مسئولان مطابقت داشته باشد.
این وضعیت، تفاوت ادارات دولتی با بسیاری از فضاهای عمومی دیگر را آشکار میکند. درحالیکه زنان در بخش بزرگی از شهر بدون روسری رفتوآمد میکنند، در ادارات مورد بررسی ما هنوز برای ورود و حضور در محیط کار باید پوشش سر را رعایت کنند.
پوشش اختیاری؛ واقعیت روزمره و محدودیتهای باقیمانده
مشاهدات میدانی این گزارش نشان میدهد که پوشش اختیاری در بسیاری از فضاهای عمومی ایران از مرحله یک رفتار اعتراضی و استثنایی فراتر رفته و به بخشی از زندگی روزمره زنان تبدیل شده است. در فروشگاههای زنجیرهای، بسیاری از مراکز خرید، بیمارستانها، بانکها، گالریها، سالنهای نمایش، فیلم و موسیقی و بخشهایی از شبکه حملونقل عمومی، زنان بدون روسری حضور دارند. بااینحال، این تغییر در همه مکانها به یک اندازه پیش نرفته است.
در فروشگاه اتکا، حجاب همچنان شرط ورود است؛ در دانشگاههای مورد بررسی، ممکن است زنان برای عبور از ورودی مجبور به استفاده از مقنعه باشند، اما پس از ورود آن را کنار بگذارند؛ در برخی مدارس، دانشآموزان بدون مقنعه وارد کلاس میشوند، درحالیکه در مدارس دیگر مدیران همچنان بر اجرای مقررات اصرار دارند؛ و در ادارات دولتی نیز پوشش سر همچنان الزامی است.
آنچه از کنار هم گذاشتن این تجربهها به دست میآید، تصویری یکدست از وضعیت حجاب در ایران نیست، بلکه نقشهای از محدودیتهای نابرابر و متغیر است. محل ورود، نوع نهاد، سیاست مدیران و میزان سختگیری کارکنان، همگی در تعیین اینکه یک زن میتواند با پوشش اختیاری وارد فضایی شود یا نه، نقش دارند.
در عین حال، تجربه دانشگاهها و مدارس نشان میدهد که حتی در مکانهایی که الزام رسمی هنوز پابرجاست، اجرای آن همیشه با آنچه در مقررات آمده مطابقت ندارد. گاه تنها در ورودیها میتوان نشانههای این الزام را دید و گاه رفتار روزمره زنان و دختران، عملا دامنه اجرای آن را محدود کرده است.
بنابراین، پاسخ به پرسش «کجاها با حجاب وارد میشوید و کجاها نه؟» به محل حضور زنان بستگی دارد. پوشش اختیاری در بخش بزرگی از فضای عمومی به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل شده است، اما هنوز نمیتوان از پایان کامل حجاب اجباری در همه نهادها و مکانها سخن گفت. آنچه امروز بیش از هر چیز به چشم میآید، فاصله میان تغییر رفتار جامعه و مقرراتی است که در برخی فضاها همچنان به قوت خود باقی ماندهاند؛ فاصلهای که زنان هر روز، در مسیر رفتوآمد، تحصیل، خرید و انجام کارهای اداری، با آن روبهرو میشوند.