معاون پژوهشی مرکز ملی مطالعات آب در اتاق بازرگانی ایران روز دوشنبه پنجم تیرماه با بیان اینکه موضوع آب در ایران به یک «ابرچالش ملی» تبدیل شده، اعلام کرد در دهه ۴۰ تا ۶۰ خورشیدی حدود ۹۰ میلیارد مترمکعب آب سطحی در ایران وجود داشت اما این رقم حالا به کمتر از ۵۰ میلیارد مترمکعب رسیده است.

این در حالی است که از اوایل دهه ۶۰ تا اوایل دهه ۹۰، حدود ۳۰ میلیون نفر به جمعیت ایران اضافه شده است و همین رقم، افت شدید ذخایر آبی ایران نسبت به جمعیت را نمایان می‌کند.

عباس کشاورز، محقق حوزه‌های آب و کشاورزی که در دولت حسن روحانی، مدتی سرپرست وزارت جهاد کشاورزی بود، در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا، درباره تشدید کم‌آبی و فرونشست زمین در ایران گفت: «حوزه آب در کشور ما با چند چالش جدی مواجه است. به همین دلیل ما از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین ابرچالش کنونی نام می‌بریم؛ یعنی هم بسیار تعیین‌کننده و هم بسیار پیچیده است. اکنون به هزاران دلیل از جمله کاهش پوشش گیاهی، افزایش درجه حرارت ناشی از تغییرات اقلیمی، نادیده گرفتن حقابه زیست‌ محیطی و به هم خوردن تعادل اکولوژی، حجم آب‌های سطحی کشور نسبت به دهه ۵۰ نصف شده است.»

معاون سابق وزارت جهاد کشاورزی در امور زراعت افزود: «در دهه‌های ۵۰ و ۶۰، ما ۱۳ رودخانه دائمی داشتیم. اکنون فقط کارون برایمان مانده است که آن‌هم دو سال پیش در مقطعی خشک شد. اوضاع حجم مخازن سدها هم که مشخص است. از ظرفیت آبخوان‌ها یا آب‌های زیرزمینی و ذخایری که باید برای نسل‌های آینده حفظ می‌کردیم، ۱۴۰ میلیارد مترمکعب اضافه برداشت کرده‌ایم. پس ما آب زیرزمینی اضافه نداریم و بنابراین باید تدبیر کنیم تا مخازنمان جان بگیرد؛ در غیر این صورت وقوع پدیده فرونشست به علت وجود خلا زیر آبخوان‌ها در اغلب نقاط ایران جدی و تهدیدکننده است.»

اوضاع بحرانی تمامی دشت‌ها و سفره‌های زیرزمینی

چهاردهم خردادماه امسال، محمدصالح جوکار، نماینده یزد در مجلس شورای اسلامی، ضمن اعلام این خبر که «به‌دلیل کمبود شدید آب، عمق چاه‌هایی که آب را به شبکه آ‌برسانی استان یزد تزریق می‌کنند از ۱۲۰ متر هم بیشتر شده»، توضیح داد که در صورت بارندگی نیز کمبود آب‌های زیرزمینی جبران نمی‌شود.     

او گفته بود: «سطح آب‌های زیرزمینی در استان یزد سالانه ۴۰ تا ۵۰ سانتیمتر افت می‌کند. بدنه زمین را با چاه‌های فراوانی که احداث کردیم، سوراخ سوراخ کرده‌ایم و عاقبت هم نمی‌توانیم تامین‌کننده نیاز آبی استان باشیم.»

حالا عباس کشاورز می‌گوید از ۶۰۹ دشت ایران ۴۱۰ دشت شرایط «بحرانی و ممنوعه» را دارند و برداشت آب برای «مقاصد اقتصادی» نیز از ۹۰ درصد عبور کرده است: «ما آب زیرزمینی را پیش‌خور کردیم و ذخایر آبی نسل‌های آینده و حقابه محیط زیست را هم خوردیم و برای کشور مصیبت درست کرده‌ایم. ادبیات آب می‌گوید در هر حوزه آبی ۲۰ درصد ذخایر باید برای مقاصد اقتصادی استفاده شود و اگر بنا داریم ریسک کنیم، این میزان نهایتا به ۴۰ درصد برسد و مابقی آن یعنی ۸۰ و یا ۶۰ درصد باقی‌مانده حق طبیعت و اکولوژی است. اگر میزان برداشت آب برای فعالیت اقتصادی به ۶۰ درصد برسد، باید آماده بروز حملات شدید طبیعت باشیم. در حال حاضر برداشت ما برای مقاصد اقتصادی از ۹۰ درصد عبور کرده و از بین رفتن تالاب‌ها، دریاچه‌ها و هورها را شاهدیم.»

استان گلستان در آستانه خشکسالی کامل

سازمان نقشه برداری ایران بهمن ماه ۱۳۹۹ در گزارشی اعلام کرده بود که استان گلستان در مناطقی به مساحت چهار هزار و ۵۰۰ کیلومترمربع در اطراف شهرهای گرگان، کردکوی، بندرترکمن، سرخنکلاته، آق‌قلا، گنبدکاووس و دلند، دچار فرونشست‌های عظیم شده است.

نکته‌ای که حالا عباس کشاورز هم درباره آن هشدار داده است: «ما تا دهه ۶۰ اضافه‌برداشت نداشتیم و ۱۴۰ میلیارد مترمکعب برداشت مربوط به بعد از آن است. در نتیجه تعداد چاه‌ها به حدود ۹۰۰ هزار حلقه رسید و بیش از ۴۰۰ هزار حلقه چاه هم غیرمجاز شده‌اند. همه مقررات، سختگیری، کنترل و تعدیل برداشت برای کسانی است که قانون را به رسمیت شناختند و پروانه دارند، اما برای جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز کاری نکردیم. نتیجه اینکه هیچ اتفاقی در کنترل برداشت از آب سطحی و زیرزمینی نیفتاد و مرتبا به دشت‌های ممنوعه اضافه می‌شود. حتی در برنامه ششم برای میزان برداشت‌ها عدد تعیین‌ شده اما عملکرد صفر بوده است، زیرا سازوکار دولتی جواب نمی‌دهد.»

این کارشناس با بیان اینکه یک راه برون‌رفت از این اوضاع تغییر رفتار مدیریت آب است، توضیح داد: «تا دهه ۴۰، مدیریت بخش آب دست مردم بود اما دولتی شدن مدیریت آب مصادف با بحران شد. چون دیدگاه دولت احداث سد و یک‌جانبه و متکی به منابع بود و برخی دولت‌ها هم برای کنترل فشار اجتماعی، موضوع انتقال آب را در دستور کار قرار دادند. اما در واقع تدبیر در مدیریت آب ناکارآمد بود و اکنون به اینجا رسیدیم که لبه تیغ باشیم. به‌ طوری که هرسال چند هزار هکتار باغ‌های پسته خشک می‌شود و گلستان به عنوان یک استان پربارش در حال تبدیل شدن به کویر است.»

۱۴۰ میلیارد معکب اضافه‌برداشت در سه دهه

دبیر کارگروه سازگاری با کم‌آبی در وزارت نیرو هم اردیبهشت‌ماه اعلام کرد که ایران در سال‌های اخیر ۲۰ میلیارد مترمکعب از آب‌های تجدیدپذیر خود را از دست داده است.

معاون پژوهشی مرکز ملی مطالعات آب در اتاق بازرگانی ایران اکنون وقوع پدیده ریزگردها طی دو دهه اخیر در ایران را «بی‌سابقه در تاریخ جغرافیای ایران» و ناشی از «ندادن سهم طبیعت» تعبیر می‌کند و می‌گوید: «به همین دلیل طبیعت خشن شده و افزایش درجه حرارت در کشور ما نسبت به جهان به دو تا سه برابر رسیده است. دیگر از یخبندان‌های زمستان خبری نیست و گرمای تابستان هم هرساله تشدید می‌شود و رکورد می‌زند. این‌ها باعث شده است آب ابرچالش ایران باشد. از نظر علمی بشر هنوز نتوانسته است به ظرفیت طبیعی آب اضافه کند، یعنی تنها همین میزان آبی که طبیعت در اختیار ما قرار می‌دهد را داریم و بیش از این به چیزی دسترسی نداریم. مثلا عربستان سعودی در مقطعی یخ‌های غول‌پیکر را از قطب شمال وارد کشورش کرد اما به چیزی دست نیافت و همچنان مشکل کم‌آبی دارد.»