رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در مورد بازرسی تأسیسات هستهای ایران خوشبین است. او این هفته اعلام کرد که آژانس بهزودی دوباره تأسیسات هستهای ایران را بازرسی خواهد کرد.
به گفته او، توافق چارچوبی که اخیرا میان آمریکا و ایران به دست آمده، چنین امکانی را پیشبینی کرده است. زمان دقیق این بازرسیها هنوز مشخص نیست. گروسی گفت: «اما این اتفاق خواهد افتاد. اینکه پسفردا، هفته آینده یا ده روز دیگر باشد، موضوع مهمی است، اما مسئلهای اساسی نیست.»
با این حال، دولت ایران بهمراتب محتاطتر موضعگیری کرده است. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران، اعلام کرد که درباره بازرسیهای بینالمللی و دسترسی به تأسیسات هستهای هدف حمله قرارگرفته، تنها در چارچوب توافق نهایی با آمریکا و پس از پیشرفت در روند لغو تحریمها میتوان تصمیمگیری کرد.
سفیر ایران در دفتر سازمان ملل متحد در ژنو نیز اخیرا تأکید کرد که تهران تاکنون با بازگشت بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی موافقت نکرده است.
موانع سیاسی
کارشناسان میگویند، از نظر فنی، انجام یک بازرسی جامع اصولا امکانپذیر است، اما از نظر سیاسی موانع قابلتوجهی وجود دارد.
گئورگ اشتاینهاوزر، رادیوشیمیدان دانشگاه فنی وین، در گفتوگو با دویچه وله میگوید: «غنیسازی اورانیوم در تأسیسات صنعتی بزرگ و علنی انجام میشود. بنابراین، اینکه کسی مخفیانه در زیرزمین خانهای بمب اتمی بسازد و هنگام بازدید بازرسان فقط طبقه همکف را به آنها نشان دهد، تصورپذیر نیست.»
اشتاینهاوزر در ادامه میافزاید، غنیسازی اورانیوم فرایندی از نظر فنی و صنعتی بسیار پیچیده است که به تأسیسات عظیم و هزاران سانتریفیوژ نیاز دارد. به همین دلیل، اصولا میتوان بر چنین برنامهای نظارت مؤثری داشت.
حسام حبیبی دوروه، پژوهشگر علوم سیاسی در مؤسسه حفظ صلح و مدیریت منازعه (IFK) در وین، نیز تفاهمنامه غیرالزامآور میان ایران و آمریکا را در مجموع گامی رو به جلو میداند.
او به دویچه وله میگوید: «نکته مثبت این است که اصل آمادگی برای انجام بازرسیها و افزایش شفافیت، بار دیگر به موضوع بحث در ایران تبدیل شده است.»
با این حال، به گفته او، مخالفتهای سیاسی قابلتوجهی نیز وجود دارد. قانونی که به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده، همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را بهشدت محدود کرده است.
حبیبی دوروه میگوید: «در حال حاضر، در مجلس صداهای بانفوذی وجود دارند که با بازرسیهای گسترده مخالفت میکنند.»
اورانیوم با غنای بالا
آژانس بینالمللی انرژی اتمی همچنین گزارش داده است که مشکل اصلی در حال حاضر، نبود امکانات فنی نیست. از زمان آخرین حملات آمریکا به تأسیسات هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵، آژانس دیگر نتوانسته هیچیک از تأسیسات اصلی غنیسازی اورانیوم را بازرسی کند.
در حال حاضر، نظارت عمدتا بر تصاویر ماهوارهای متکی است. از این رو، آژانس نه میتواند تأیید کند که ایران غنیسازی اورانیوم را متوقف کرده است و نه اطلاعی دارد که ذخایر موجود اورانیوم در کجا نگهداری میشوند یا چه تعداد سانتریفیوژ همچنان در حال فعالیت هستند.
طبق اعلام آژانس، ایران همچنان حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای حدود ۶۰ درصد در اختیار دارد. کارشناسان بر این باورند که اگر این مواد رادیواکتیو تا ۹۰ درصد غنیسازی شوند، برای ساخت چندین سلاح هستهای کافی خواهند بود.
جمهوری اسلامی این ادعا که قصد توسعه سلاح هستهای دارد را رد کرده و میگوید، برنامه هستهای ایران صرفا اهداف غیرنظامی را دنبال میکند.
آیا ایران امکان دسترسی کامل را خواهد داد؟
به گفته اشتاینهاوزر، مسئله تعیینکننده نه امکانات فنی برای انجام بازرسی، بلکه مسئله دسترسی است. او میگوید: «اگر ایران دسترسی کامل به تأسیسات هستهای را فراهم کند، با اطمینان بسیار بالا میتوان تشخیص داد که یک کشور برنامه هستهای غیرنظامی را دنبال میکند یا برنامهای نظامی.»
به گفته این کارشناس شیمی تابشی، نگرانی اصلی این است که همه تأسیسات اعلام نشوند یا امکان بازرسی از همه آنها وجود نداشته باشد.
حبیبی دوروه نیز اصولا انجام بازرسی جامع را ممکن میداند. اما به گفته او، پیششرط این بازرسی، بازگشت به توافقی با آمریکا است که شبیه به توافق سال ۲۰۱۵، یعنی “برنامه جامع اقدام مشترک” (برجام)، باشد.
این توافق که با میانجیگری کشورهای اروپایی حاصل شد، اختیارات گستردهای برای بازرسی در اختیار آژانس بینالمللی انرژی اتمی قرار داده بود و مدتها جامعترین نظام نظارتی بر یک برنامه هستهای ملی در جهان به شمار میرفت.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در نخستین دوره ریاست جمهوری خود، در ماه مه ۲۰۱۸ از توافق برجام خارج شد.
حبیبی دوروه میگوید: «اگر سازوکارهای نظارتی و ابزارهای کنترلی مشابه دوباره برقرار شوند، انجام یک نظارت جامع اصولا امکانپذیر خواهد بود.»
با این حال، به گفته این پژوهشگر علوم سیاسی، محل تردید است که آیا رهبری سیاسی در تهران امروز نیز حاضر خواهد بود چنین امتیازهایی بدهد یا نه.
به گفته او، در بخشهایی از ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی اکنون آشکارا این موضوع مطرح است که آیا ایران، با توجه به درگیریهای نظامی اخیر، نباید به جای محدود کردن گزینههای هستهای خود، آنها را گسترش دهد.
کنترل “عملا از دست رفته است”
اندیشکده “مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی (ISIS)” در واشنگتن نیز به نتایجی مشابه رسیده است. نویسندگان یک تحلیل تازه در این اندیشکده میگویند، آژانس بینالمللی انرژی اتمی “عملا کنترل برنامه هستهای ایران را از دست داده است.”
به گفته این اندیشکده، آژانس دیگر نمیتواند میزان ذخایر اورانیوم، محل نگهداری آنها یا وضعیت تأسیسات غنیسازی ایران را به شکلی قابل اعتماد مورد بررسی قرار دهد.
همزمان، کارشناسان “بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی” هشدار میدهند که نباید تواناییهای فنی ایران پس از حملات اخیر را دستکم گرفت. به گفته آنان، گرچه بخشهای بزرگی از زیرساختهای شناختهشده آسیب دیدهاند، اما بازسازی آنها در آینده یا حتی انتقال بخشی از فعالیتها به تأسیسات کوچکتر و مخفی را نمیتوان منتفی دانست.
گئورگ اشتاینهاوزر میگوید: «پنهان کردن تأسیسات صنعتی غنیسازی اورانیوم بسیار دشوار است.» به گفته او، این تأسیسات بزرگ، از نظر فنی پیچیده هستند و ردپاهای اجتنابناپذیری را برای بازرسان حاضر در محل بر جا میگذارند.
به گفته این کارشناس، این موضوع حتی در مورد تلاش برای پنهانسازی بخشی از یک برنامه نیز صادق است. از این رو، اینکه جامعه بینالمللی در آینده بتواند دوباره به ردیابی این ردپاها ادامه دهد، احتمالا کمتر به توانایی بازرسان و بیشتر به آمادگی سیاسی ایران برای پذیرش بازرسیها بستگی خواهد داشت.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید