کارگزاران جمهوری اسلامی پیش‌تر با استناد به قانون «ممنوعیت به‌کارگیری تجهیزات ماهواره‌ای» مصوب سال ۱۳۷۳ و ماده ۲۲ قانون «مبارزه با قاچاق کالا و ارز»، هرگونه واردات، حمل، نگهداری، فروش و استفاده از تجهیزات استارلینک را جرم‌انگاری کرده بودند. با این حال، نمایندگان مجلس دوازدهم روز یکشنبه هشتم تیرماه طرحی را به تصویب رساندند که بر اساس آن، استفاده، خرید، فروش و واردات ابزارهای ارتباطی اینترنتی «فاقد مجوز» از جمله تجهیزات شبکه‌ ماهواره‌ای استارلینک به‌طور مستقیم ممنوع و مشمول مجازات حبس تعزیری درجه ۶ و ضبط تجهیزات است.

این طرح که با عنوان «تشدید مجازات همکاری با دولت‌های متخاصم» به تصویب رسید، تصریح می‌کند که تامین، تولید یا واردات بیش از ۱۰ عدد از این تجهیزات یا اقدام در این زمینه با هدف «مقابله با نظام»، مشمول حبس تعزیری درجه ۴ خواهد بود.

حبس تعزیری درجه ۶ معادل شش ماه تا سه سال زندان و حبس تعزیری درجه ۴ معادل پنج تا ۱۰ سال زندان است. به این ترتیب، هرگونه تلاش مردم برای دسترسی به اینترنت آزاد ممکن است با مجازاتی بین شش ماه تا ۱۰ سال حبس مواجه شود.

مسدودسازی جریان آزاد اطلاعات

محدودیت استارلینک در ایران طی سال‌های اخیر به اشکال مختلف اعمال شده است؛ از جمله ممنوعیت واردات گوشی‌های آیفون به دلیل نگرانی از احتمال اتصال به استارلینک، فیلترینگ وب‌سایت رسمی استارلینک و ارسال درخواست رسمی از سوی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) برای ملزم کردن استارلینک به «رعایت قوانین سرزمینی» جمهوری اسلامی.

البته ایالات‌متحده آمریکا در پاسخ به درخواست اتحادیه بین‌المللی مخابرات، عملا آب پاکی را بر دست مقام‌های جمهوری اسلامی ریخت و به‌صراحت اعلام کرد مقررات جمهوری اسلامی درباره «رعایت قوانین سرزمینی» را به رسمیت نمی‌شناسد.

مقابله با گردش آزاد اطلاعات به بهانه نفوذ امنیتی

اکنون در دور تازه‌ای از بحران بقا که جمهوری اسلامی با آن مواجه است، بار دیگر فشارها بر مردم افزایش یافته است. مقام‌های حکومت این بار نیز با ادعای مقابله با «نفوذ نرم‌افزاری» و «تهدیدات امنیتی»، در تلاش‌اند تا دسترسی به استارلینک را به‌طور کامل ممنوع و محدود کنند. در حالی که هدف اصلی، جلوگیری از گردش آزاد اطلاعات و کنترل بیشتر بر فضای ارتباطی مردم است.

روزنامه کیهان که مدیرمسئول آن را علی خامنه‌ای منصوب می‌کند، به‌تازگی در گزارشی مدعی شد که دولت‌های چین و روسیه، در حال شناسایی راه‌های «نفوذ نرم‌افزاری اسرائیل» به داخل کشور بوده‌اند و به نتایجی رسیده‌اند که رد آن به هند می‌رسد.

کیهان نوشت: «در دو دهه‌ گذشته، هندی‌ها تسلط گسترده‌ای بر صنعت نرم‌افزار داشته‌اند و ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس به‌شدت به نرم‌افزارها و برنامه‌نویسان هندی گرایش پیدا کرده‌اند. طبق این گزارش، پس از افشای نفوذ موساد در ایران و تحقیقاتی با همکاری چین و روسیه، مشخص شد که برخی برنامه‌نویسان هندی از طریق شبکه‌ استارلینک با هند در ارتباط بوده‌اند.»

در ادامه‌ این گزارش ادعا می‌شود بسیاری از نرم‌افزارهای مورداستفاده در ایران که ظاهرا محصول هندند، در واقع «ساخت اسرائیل»‌‌اند و راه‌های نفوذ مخفی یا اصطلاحا «در پشتی» (Backdoor) دارند که داده‌ها را به‌صورت زنده به اسرائیل منتقل می‌کنند. کیهان این داده‌ها را اطلاعات حساسی نظیر پایگاه داده ثبت احوال، گذرنامه، سیستم‌های فرودگاهی و حتی زیرساخت‌های نظامی دانسته و هشدار داده است که برخی از این نرم‌افزارها می‌توانند تجهیزات نظامی را مختل و امکان کنترل از راه دور را فراهم کنند.

در این گزارش همچنین آمده که نرم‌افزارهایی مشابه در کشورهای عربی منطقه از جمله امارات، عربستان سعودی، قطر و کویت نیز استفاده شده‌اند، که به‌زعم نویسنده، به معنای آن است که ورود و خروج افراد به این کشورها نیز زیرنظر اسرائیل قرار دارد و اطلاعات شخصی آن‌ها به‌طور مستقیم به تل‌آویو منتقل می‌شود.

طی روزهای اخیر، خیز مقام‌های جمهوری اسلامی برای جرم‌انگاری استفاده از استارلینک به بهانه‌های مختلف توجیه شده است؛ علاوه بر گزارش ادعایی روزنامه وابسته به رهبر جمهوری اسلامی، مقام‌های دولتی تلاش کرده‌اند با برجسته کردن مسائل مربوط به مصرف برق، این محدودیت‌ها را توجیه‌پذیر جلوه دهند. در همین رابطه، محمد الله‌داد، معاون انتقال و تجارت خارجی شرکت توانیر، اعلام کرده است که قطع اینترنت در روزهای اخیر به کاهش دو هزار و ۴۰۰ مگاواتی مصرف برق در شبکه منجر شده است.

به گفته او، این میزان کاهش بار مصرف ناشی از فعالیت بیش از ۹۰۰ هزار دستگاه استخراج‌کننده رمزارز«ماینر» غیرمجاز در سطح کشور بوده که در مجموع معادل حدود ۱۵ درصد از ناترازی شبکه برق در نیمه‌ نخست تیرماه ناشی از آن بوده است. نکته‌ قابل‌توجه در اظهارات این مقام دولتی، اشاره غیرمستقیم به نقش استارلینک در این مسئله است. الله‌داد مدعی شد که علاوه بر ماینرهایی که از برق غیرمجاز استفاده می‌کنند، باید توان مصرفی دستگاه‌هایی را که از طریق برق غیرمجاز و اینترنت استارلینک فعالیت می‌کنند، نیز به این آمار افزود.

این نخستین بار است که یک مقام رسمی به‌طور علنی، استفاده از اینترنت ماهواره‌ای را در کنار مصرف غیرمجاز برق و استخراج رمزارز، به‌عنوان عاملی در بحران ناترازی برق معرفی می‌کند. این نوع روایت‌سازی در امتداد سیاست امنیتی‌سازی اینترنت و پروژه‌ محدودسازی دسترسی مردم به ابزارهای ارتباطی آزاد و مستقل از زیرساخت‌های حاکمیتی قرار می‌گیرد.

ماجرای ورود استارلینک به ایران

در نخستین روزهای جنگ و هم‌زمان با انتشار فراخوان‌هایی در شبکه‌های اجتماعی برای ارائه اینترنت ماهواره‌ای استارلینک به مردم ایران، ایلان ماسک، مدیرعامل شرکت اسپیس‌اکس، در پاسخ به درخواست کاربران در شبکه اجتماعی اکس که خواستار برقرار سرویس استارلینک در ایران شده بودند، در پیامی نوشت: «پرتوها فعال‌اند.»

تغییر رنگ ایران در نقشه رسمی سایت استارلینک از خاکستری به آبی تیره هم نشان می‌داد که سرویس اینترنت ماهواره ای استارلینک در ایران «به‌زودی در دسترس» خواهد بود.

ماجرای ورود اینترنت ماهواره‌ای استارلینک به ایران به نخستین روزهای خیزش سراسری ایرانیان در سال ۱۴۰۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که مهسا امینی در بازداشت گشت ارشاد کشته شد و موجی از اعتراض‌های گسترده در سراسر ایران به راه افتاد. در آن روزها، ایلان ماسک با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که خدمات استارلینک اکنون در هر هفت قاره جهان فعال است.

در بخش نظرهای آن پست، یکی از کاربران ایرانی درباره امکان دسترسی ایرانیان به استارلینک با توجه به تحریم‌های بین‌المللی پرسید و ماسک در پاسخ، اعلام کرد که موضوع معافیت خدمات اینترنت ماهواره‌ای برای ایران را پیگیری خواهد کرد. چند روز بعد، وزارت خزانه‌داری ایالات متحده برخی تحریم‌های مرتبط با فناوری را برای ایران برداشت و ایلان ماسک نیز خبر داد که خدمات استارلینک برای کاربران ایرانی فعال خواهد شد.

استارلینک از هزاران ماهواره کوچک در مدار پایینی زمین (LEO) تشکیل شده که با ایستگاه‌های زمینی و گیرنده‌های کاربران ارتباط برقرار می‌کنند. این فناوری نسبت به روش‌های سنتی مانند فیبر نوری یا اینترنت ماهواره‌ای قدیمی امکان دسترسی سریع‌تر به اینترنت را فراهم می‌کند.

چالش‌های استفاده از استارلینک در ایران

امروزه استارلینک به کاربران در بسیاری از کشورها خدمات ارائه می‌دهد و در تامین اینترنت برای مناطق جنگی، بحران‌زده و کم‌برخوردار نقش مهمی ایفا کرده است. به‌ویژه در جنگ روسیه و اوکراین، استارلینک به‌طور موثری به تامین اینترنت در مناطق جنگی کمک کرد.

بر خلاف اینترنت ماهواره‌ای سنتی که تاخیر بالایی دارد، سرعت استارلینک بین ۵۰ تا ۲۵۰ مگابیت بر ثانیه است و با تاخیری حدود ۲۰ تا ۴۰ میلی‌ثانیه ارائه می‌شود.

چنانچه گفته شد، پس از اعتراض‌های سال ۱۴۰۱ و قطعی‌های گسترده اینترنت در ایران، استفاده از اینترنت استارلینک شروع شد که البته به دلیل قیمت بالای تجهیزات و اشتراک ماهانه، در ابتدا به گروه‌ها و شرکت‌های خاص محدود بود، ولی به مرور زمان دامنه استفاده از آن گسترده‌تر شده است. به طوری که انجمن تجارت الکترونیکی در دی‌ماه ۱۴۰۳، با انتشار گزارشی درباره کیفیت اینترنت در ایران، اعلام کرد استفاده از استارلینک در یک سال ۲۰ برابر شده است.

در این گزارش آمده بود که دست‌کم ۳۰ هزار اشتراک استارلینک در ایران فعال است و تعداد کاربران آن بیش از ۱۰۰ هزار نفر است. پیش از آن، ایلان ماسک هم گفته بود که نزدیک به ۱۰۰ ماهواره استارلینک در ایران فعال شده‌اند.

اکنون با توجه به این روند رشد، می‌توان تخمین زد که تا امروز تعداد مشترکان استارلینک در ایران به حدود ۵۰ هزار نفر رسیده باشد. داده‌های میدانی نیز نشان می‌دهد که برخی ایرانیان در مجتمع‌های آپارتمانی به‌طور اشتراکی از استارلینک استفاده می‌کنند تا هزینه‌ بین همه تقسیم شود.

اگرچه اینترنت ماهواره‌ای استارلینک برای بسیاری از کاربران ایرانی راهی برای دور زدن فیلترینگ، قطع ارتباطات و سانسور شدید تلقی می‌شود، استفاده از این فناوری در ایران با چالش‌های جدی و چندلایه روبرو است.

نخستین و مهم‌ترین مانع ماهیت غیرقانونی استفاده از استارلینک در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی است. طبق مصوبه‌های رسمی، واردات، نگهداری و استفاده از تجهیزات این شبکه جرم تلقی می‌شود و می‌تواند به جریمه نقدی، ضبط تجهیزات یا حتی پیگرد قضایی و مجازات‌های سنگین منجر شود. به خصوص که طبق مصوبه روز یکشنبه مجلس، در شرایط «بحرانی و جنگی»، تمام مجازات تعیین‌شده در طرح موسوم به «تشدید مجازات همکاری با دولت‌های متخاصم» تشدید نیز می‌شود.

علاوه بر این، زیرساخت‌های فنی استارلینک نیز در ایران به‌راحتی قابل‌دسترسی نیست. کاربران برای اتصال به استارلینک به ترمینال کاربری (دیش) ویژه‌ای نیاز دارند که باید مستقیما با ماهواره‌های در مدار ارتباط برقرار کند. این تجهیزات نه‌تنها کمیاب و گران‌قیمت‌اند، بلکه نصب و استفاده از آن‌ها هم مهارت می‌خواهد.

دیش استارلینک برای عملکرد بهینه به دید مستقیم به آسمان نیاز دارد؛ بنابراین در مناطق شهری متراکم، میان ساختمان‌های بلند یا در آپارتمان‌ها، کارایی آن کاهش می‌یابد. هزینه‌های نصب و اشتراک ماهانه را نیز باید به چالش‌های استفاده از استارلینک در ایران افزود که در شرایط اقتصادی ناپایدار ایران، دسترسی گسترده به این فناوری را محدود کرده است.

آیا استفاده از استارلینک در ایران قابل‌رهگیری است؟

پاسخ کارشناسان به این سوال مثبت است. به خصوص اگر کاربران نکات امنیتی را رعایت نکنند. دلیل اصلی این است که ترمینال‌های استارلینک (دیش‌ها) برای برقراری ارتباط با ماهواره‌ها، سیگنال‌هایی در فرکانس مشخص به آسمان می‌فرستند که با تجهیزات ردیاب امواج رادیویی قابل شناسایی‌اند و حکومت می‌تواند با استفاده از دستگاه‌های سیار، پهپاد یا ردیاب‌های ثابت، این سیگنال‌ها را ردیابی و موقعیت دیش را پیدا کند.

 نصب دیش در فضای باز و نیاز آن به دید مستقیم به آسمان هم احتمال شناسایی بصری یا گزارش‌ شدن آن را افزایش می‌دهد. بنابراین اگرچه استارلینک از نظر فنی راهی موثر برای دور زدن فیلترینگ و دسترسی آزاد به اینترنت است، استفاده‌ ایمن از آن در ایران نیازمند احتیاط بسیار بالا، پنهان‌سازی هوشمندانه و رعایت نکات فنی و امنیتی جدی است.

نکات امنیتی برای استفاده ایمن از استارلینک

یک کارشناس امنیت دیجیتال از تهران در گفتگو با ایندیپندنت فارسی، نکاتی را برای استفاده ایمن از استارلینک در ایران مطرح کرد. از جمله اینکه محل نصب دیش باید با دقت انتخاب شود، به‌ طوری‌ که در عین حال که رو به آسمان است، از دید همسایگان پنهان بماند. همچنین در صورت امکان از پارچه‌های مخصوص ضد امواج یا محفظه‌های پوششی استفاده شود که امواج را محدود و دید بصری را کاهش دهند.

به گفته این کارشناس، کاربران بهتر است از مکان‌هایی استفاده کنند که ردیابی سیگنال در آن‌ها دشوارتر است، مثل باغ‌ها، مناطق دور از بافت شهری یا سقف‌هایی با پوشش طبیعی.

توصیه دیگر اینکه کاربران چنانچه امکان دارد از پنل‌های خورشیدی برای تامین برق استفاده کنند یا اگر برق شهری دارند، از تجهیزات با مصرف پایین استفاده کنید و آن‌ها را فقط در زمان ضروری روشن نگه دارند.

همچنین دیش را فقط در زمان‌های ضروری روشن و پس از پایان کار، آن را خاموش کنند تا ردیابی سیگنال پیوسته ممکن نباشد. همچنین از فعالیت‌های طولانی‌مدت و بارگذاری یا دانلود سنگین پرهیز کنند.

یک توصیه امنیتی دیگر اینکه در صورت امکان، مکان دیش را هر چند وقت تغییر دهند تا الگویی از استفاده آن‌ها ایجاد نشود. همچنین برای پنهان‌سازی تجهیزات (دیش، مودم، کابل) در صورت بازرسی احتمالی، از قبل پیش‌بینی لازم را کرده باشند و فقط از دستگاه‌هایی که رمزگذاری شده‌اند، برای اتصال به استارلینک استفاده کنند.

برای وای‌فای استارلینک هم باید رمز بسیار محکمی برگزید یا به‌کلی با کابل LAN از آن استفاده کرد و هرگز مودم یا دیش را با موبایل یا لپ‌تاپ ناامن یا بدون آنتی‌ویروس روشن نکرد. به همه این موارد باید این نکته را نیز افزود که شبکه‌سازی با افراد ناشناس یا گروه‌های مشکوک هم می‌تواند خطر رهگیری را افزایش دهد.