«پس از جنگ ۱۲روزه، تیرها کمتر به خطا می‌روند.» این، جمع‌بندی گزارش «کولبر نیوز» از ثبت آمار کشته و زخمی شدن کولبران در روزهای پیش و پس از جنگ ۱۲روزه است. کولبر نیوز با استناد به آمار ثبت‌شده از کشته‌شدن ۳۰ کولبر در شش ماه نخست سال ۲۰۲۵ خبر داده و مدعی شده: «تعداد کولبران کشته و مجروح شده در شش ماه اول امسال به نسبت مدت مشابه سال گذشته، ۸۹درصد کاهش یافته، ولی تعداد کشته‌ها ۴۷درصد افزایش داشته؛ آماری که نشان می‌دهد برخورد با کولبران در سال جدید مرگ‌بارتر شده است.»
***
هم‌زمان، سازمان حقوق‌بشری «هه‌نگاو» در ۱۴شهریور۱۴۰۴ در گزارشی، با اعلام اینکه هفت کولبر پس از جنگ ۱۲روزه هدف مستقیم گلوله مرزبانی قرار گرفته و کشته شده‌اند، آورده: «در شش ماه پیش از جنگ، تنها شش کولبر با شلیک مستقیم کشته شده بودند که نشان می‌دهد فشارها به کولبران با طرح اتهام‌هایی چون “جاسوسی برای اسراییل و انتقال تجهیزات نظامی” بیشتر شده است.»
این در‌حالی‌ست که با تصویب و ابلاغ «قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی» در آخرین روز سال ۱۴۰۲ از یک‌سو و انتخاب یک کُرد به نام «مسعود پزشکیان» به ریاست‌جمهوری، این انتظار ایجاد شده بود که زمان جشن پایان شلیک به کولبران، فرا رسیده است.
مسعود پزشکیان در دوره انتخابات و در جریان سفر به سنندج در تیر۱۴۰۳، به موضوع کولبری پرداخته و گفته بود: «شرم‌آور است برای جوانان ما که دارای مدارک لیسانس، فوق‌لیسانس یا حتی دکتری هستند، برای یک لقمه نان کولبری کنند. این را با یک معادل یا وضعیت علمی بین دو کشور به یک دادوستد سودمند تبدیل و مرزی درست کنیم که دادوستد شکل بگیرد، نه کولبری.»
او پس از رسیدن به مقام ریاست‌جمهوری در آبان ۱۴۰۳ نیز عنوان کرده بود: «باید قانون را به‌شکلی تنظیم کنیم که فعالان این عرصه (کولبران، سوخت‌بران و ملوانان) احساس نکنند فعالیت قانونی به صرف آن‌ها نیست و به دوباره به فعالیت غیرقانونی رو بیاورند.» اظهاراتی که نشان می‌داد او به اصلاح «آیین‌نامه اجرایی قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی» اشاره دارد. آیین‌نامه‌ای که هنوز تکلیف میزان مجاز کالای وارداتی و سقف دلاری مشخص نشده است.
«عبدالکریم حسین‌زاده»، معاون رییس‌جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم کشور، در ۲۷تیر۱۴۰۴، یعنی حدود دو هفته پس از اعلام آتش‌بس میان جمهوری اسلامی و اسراییل، با بیان اینکه موضوع ساماندهی کولبری و ته‌لنجی به‌دلیل ایراداتی دوباره به کمیسیون اقتصادی دولت بازگشته، وعده داد که ظرف دو هفته آینده، آیین‌نامه ماده ۶ قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی تصویب و ابلاغ خواهد شد، اما با گذشت بیش از یک ماه از این وعده، هنوز اطلاعاتی از تصمیم دولت بر تعیین ارزش کل کالاهای قابل مبادله در مناطق مرزی و اجرای این قانون در دست نیست.
براساس قانون مصوب مجلس که دولت مکلف به تدوین آیین‌نامه و اجرای آن است، در مجموع، سقف واردات از طریق رویه‌های مرزنشینی و ملوانی به‌مدت ۵ سال و سالانه معادل حداکثر ۱۰درصد ارزش واردات کشور است. در بحث واردات ملوانی (ته‌لنجی)، واردات کالا از طریق شناورهای سنتی و فلزی، با ساختار لنج و با ظرفیت ناخالص کمتر از ۵۰۰ تن در بنادر جنوبی کشور که قوانین و مقررات واردات در آن رعایت نمی‌شود، صرفا براساس ترتیبات این قانون مجاز است. ورود کالای همراه ملوانان، خدمه و کارکنان این شناورها، سالانه تا سقف ۱۲۰۰ یورو ارزش کالا برای هر نفر و حداکثر ۵۰۰ یورو ارزش کالا در هر سفر با رعایت مقررات و قوانین مربوطه، مجاز خواهد بود. در رویه کولبری نیز، واردات کالا از طریق معابر و مرزهای زمینی کشور که کالا در معبر مرزی توسط مرزنشینان حمل شده، قوانین و مقررات واردات در آن رعایت نمی‌شود، صرفا براساس ترتیبات این قانون مجاز است.
کولبری با نان شب کودکان مرتبط است، با گلوله و اتهام جاسوسی متوقف نمی‌شود
طرح مساله نفوذ اسراییل و ایجاد عملیات پهپادی و چریکی علیه نیروها و اماکن نظامی و زیرساخت‌های کشور از داخل مرزها، کولبران را در مظان اتهام جاسوسی قرار داد. «کامران غضنفری» عضو کمیسیون امور داخلی کشور و شوراهای مجلس شورای اسلامی، روز ۲۷تیر۱۴۰۴ در یک مصاحبه اظهار داشت: «طبق برخی گزارش‌ها، ورود تجهیزات نظامی، از جمله پرنده‌ها و قطعات پهپادها نیز از مسیر کولبری صورت گرفته است. این یعنی موضوع از حالت قاچاق ساده خارج شده و به یک تهدید جدی امنیتی تبدیل شده است.» او اشاره نکرد که مرجع این گزارش رسمی کجاست، ولی همین ادعاها و گزارش‌ها سبب شد تا کولبران در هدف فشارهای امنیتی و قضایی قرار گیرند. این اظهارات پس از آن مطرح شد که قوه‌قضاییه از اعدام سه کولبر به اتهام جاسوسی برای اسراییل خبر داد. قوه‌قضاییه پس از اعلام آتش‌بس، این سه کولبر را به اتهام «محاربه و افساد فی‌الارض» به‌دلیل جاسوسی برای اسراییل، محاکمه، محکوم و اعدام کرده بود.
آیا این اعدام‌ها و طرح اتهام جاسوسی به کولبران، آن‌ها را خانه‌نشین کرده و به توقف کولبری منجر شده است؟ یک روزنامه‌نگار و فعال مدنی در کردستان ایران در پاسخ به این پرسش به «ایران‌وایر» می‌گوید: «کولبری با نان شب مردم و زن و بچه‌های آن‌ها مرتبط است، با گلوله و اتهام جاسوسی متوقف نمی‌شود. کولبران جز کولبری، راه دیگری برای امرارمعاش ندارند.»
او می‌گوید: «کولبری حتی در طول دوره جنگ ۱۲روزه متوقف نشد، این جو امنیتی و روانی که نیروهای امنیتی و رسانه‌های حکومتی علیه کولبران ایجاد کردند شاید نگرانی خانواده کولبران را تشدید کرد، ولی بر فعالیت آن‌ها اثری نداشت، چراکه آن‌ها سال‌هاست با طعم گلوله آشنا هستند و هزاران ریسک را به جان خریده‌اند. آن‌ها نه از دست نیروهای مرزبانی در امان هستند و نه از خطر پرتاب‌شدگی از مسیرهای پر سنگلاخ کوهستانی و نه از بوران و یخ‌زدگی.»
او با رد اتهام دست داشتن کولبران در انتقال پهپادها و تجهیزات نظامی اسراییل به خاک ایران می‌گوید: «آن بحث‌های هیجانی و روانی، برای روزهای اولیه پس از آتش‌بس بود که هیچ مبنایی هم نداشت، حالا که گرد‌وخاک‌ها خوابیده، خودشان اعتراف کرده‌اند که پهپادها از خاک آذربایجان وارد ایران شده، مرزی که کولبری در آن رایج نیست.»
اشاره این روزنامه‌نگار، به اظهارات «ابراهیم عزیزی» رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی است که اخیرا در مصاحبه‌ای گفته: «مرزبانان فراجا ایران به‌صراحت اعلام کردند که رژیم صهیونیستی از مرز آذربایجان برای نفوذ پهپادها به‌سمت ایران استفاده کرده است. ریاست‌جمهوری و وزارت امور خارجه ایران، این موضوع را با “علی‌اف”، رییس‌جمهور آذربایجان مطرح کردند و او درخواست مدارک و مستندات کرد.»
چرا شلیک به کولبران تمامی ندارد؟
ورود مجلس طی سال‌های گذشته به مساله کولبران و تصویب «قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی» با هدف پایان دادن به کولبری صورت گرفت، ولی در عمل، این قانون به قصه دردناک کولبری پایان نداده، به‌طوری که مسعود پزشکیان نیز با اشاره به این قانون می‌گوید: «باید قانون را به‌شکلی تنظیم کنیم که فعالان این عرصه (کولبران، سوخت‌بران و ملوانان) احساس نکنند فعالیت قانونی به صرف آن‌ها نیست و به دوباره به فعالیت غیرقانونی رو بیاورند.»
آیا قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی اجرا نمی‌شود یا این قانون اثرگذار نیست؟ یک روزنامه‌نگار کُرد ساکن کردستان در پاسخ می‌گوید: «اخیرا استاندار کردستان، از آغاز اجرای این قانون در استان خبر داد، ولی واقعیت این است که هنوز اعلام این خبر به کاهش کولبری منجر نشده است. برآوردها این است که با اجرای این قانون، تا ۸۵درصد مشکل کولبری در استان حل شود، ولی تا عملی نشود، نمی‌توان اظهارنظر قطعی داشت.»
«آرش زره‌تن لهونی»، استاندار کردستان، روز ۲۸تیر۱۴۰۴ با بیان اینکه از امروز قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی در کردستان اجرایی شده گفته: «اجرای این قانون مزایای قابل توجهی برای ساکنان شهرستان‌های مرزی به‌همراه دارد؛ به‌گونه‌ای که حقوق گمرکی و سود بازرگانی برای کالاهای وارداتی تحت پوشش این قانون در سال جاری صفر خواهد بود. همچنین میزان مالیات بر ارزش افزوده این کالاها به ۵درصد کاهش یافته است. به گفته استاندار کردستان تا پیش از اجرای این قانون (سال گذشته) تنها ۲۸ میلیون دلار کالا وارد استان شد که با اجرای قانون، سهم کردستان به ۵۴۰ میلیون دلار افزایش پیدا خواهد کرد.»
این در‌حالی‌ست که یک روز پیش‌از این ادعا، معاون رییس‌جمهور از بازگشت مصوبه دولت به کمیسیون اقتصادی خبر داده بود. خبری که صحت ادعای استاندار کردستان را زیر سوال می‌برد.
به‌رغم اعلام اجرای قانون ساماندهی کولبری در کردستان، گزارش سازمان حقوق‌بشری هه‌نگاو حاکی است حداقل چهار کولبر تا روز ۶مرداد، یعنی هشت روز پس از اظهارات استاندار کردستان به شلیک مستقیم مرزبانی کشته شده‌اند. براساس گزارش سازمان حقوق‌بشری هه‌نگاو، «لطیف یعقوبی» ۴۵ساله اهل سلماس، در تاریخ ۳۱تیر در مرز سلماس، «امین گردی» ۴۰ساله اهل مریوان، در تاریخ ۱مرداد در مرز سروآباد، «برزان صالحی» ۳۸ساله اهل بانه و «هیمن دانش»، کولبر ۲۶ساله اهل مریوان در تاریخ ۶ مرداد، با شلیک مستقیم نیروهای هنگ مرزی کشته شده‌اند.
به گفته این روزنامه‌نگار ساکن کردستان ایران، اجرای کامل این قانون و اختصاص سهم واقعی مناطق مرزی از تجارت رسمی و به رسمیت شناختن شغل کولبری، می‌تواند پایانی بر کشتار کولبران با شلیک مستقیم مرزبانی باشد، هرچند کولبری به‌دلیل ناامن بودن مسیرهای سنگلاخ کوهستانی و خطر بوران و یخ‌زدگی، هیچ‌وقت بدون ریسک نخواهد شد.
«کولبری- سوخت‌بری»، واژه‌هایی هستند که درد را فریاد می‌زنند. مشاغل غیررسمی و پرخطری که تامین‌کننده لقمه نان خانواده‌های پرشماری در مناطق مرزی غرب و شرق کشور هستند.
براساس آمار ثبت‌شده در مرکز آمار و اسناد سازمان حقوق بشری هه‌نگاو، طی سال ۲۰۲۴، دست‌کم ۳۳۹ کولبر و کاسب‌کار کُرد در مرزهای کُردستان کشته و زخمی شده‌اند. «کمپین فعالان بلوچ» نیز گزارش داده‌اند که در سال ۲۰۲۴، دست‌کم ۳۷۵ سوخت‌بر براثر تیراندازی نیروهای انتظامی و تصادفات جاده‌ای کشته و زخمی شده‌اند که به نسبت سال ۲۰۲۳، افزایش ۵۴درصدی را نشان می‌دهد.
مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور ایران وعده داده که عدالت را نسبت به تمام اقوام ایرانی اجرا، حقوق آن‌ها را پیگیری و با ساماندهی تجارت مرزی، به کولبری، سوخت‌بری و ته‌لنجی، شکل و فرم قانونی خواهد بخشید. هنوز این وعده بر زمین مانده و این مشاغل غیررسمی در مناطق مرزی، قربانی می‌گیرد.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید