عملیات نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه مواضع جمهوری اسلامی ابعاد تازه‌ای از زیرساخت‌های نظامی پنهان در ایران را آشکار کرد. از ده‌ها سایت موشکی و انبار تسلیحاتی گرفته تا شبکه‌ای از تونل‌ها و شهرهای موشکی. یافته‌هایی نشان می‌دهد در طول نزدیک به پنج دهه گذشته، منابعی که می‌توانست صرف نوسازی زیرساخت‌ها، آموزش و بهداشت شود، در پروژه‌های نظامی مخفی صرف و ازچشم افکار عمومی دور نگه داشته شدند.

سایت‌های موشکی اطراف تهران، خرم‌آباد، کرمانشاه، جنوب ایران و شهر موشکی یزد در مجاورت پارک کوهستان که اکنون هدف حملات پیاپی آمریکا و اسرائیل قرار می‌گیرند، در پیامدهای فاجعه‌بار برای محیط زیست، ایجاد سپر انسانی به دلیل همجواری با مراکز شهری، صرف هزینه‌های کلان و داشتن تونل‌های زیرزمینی شباهت‌های اساسی دارند. مثل شهر موشکی یزد که در مجاورت منطقه تفریحی و گردشگری کوهستان قرار دارد.

منابع محلی روز دوشنبه سوم فروردین، از انفجارهای شدید در این محدوده خبر دادند. در روزهای قبل هم خبرهایی از هدف قرار گرفتن این منطقه منتشر شده بود. این شهر موشکی در عمق ۵۰۰ متری زمین و زیر کوه گرانیتی ساخته شده است و ساختاری شامل تونل‌های عمیق، مسیرهای ریلی داخلی برای جابه‌جایی تجهیزات و خروجی‌های متعدد برای پرتاب دارد.

پروژه شهر موشکی در پوشش پارک کوهستان

پروژه‌های نظامی سپاه پاسداران از جمله شهرهای موشکی در نقاط مختلف ایران، پیوست محرمانه دارند و درباره عملیات شروع، اجرا و پایان آن‌ها داده‌های موثق و معتبری در دست نیست. با این حال از طریق اخبار مرتبط، می‌توان به داده‌هایی قابل‌اتکا درباره این سایت‌ها دست پیدا کرد. 

در مورد خاص شهر موشکی یزد، می‌توان به دهه ۱۳۸۰ رفت. زمانی که منابع خبری از ایجاد منطقه تفریحی و گردشگری پارک کوهستان یزد و ایجاد کمربند سبز در حاشیه شهر یزد خبر دادند.

این پارک که امکانات جذابی مانند دریاچه مصنوعی، شهربازی و آلاچیق دارد، دقیقا در حاشیه کوهستانی شهر یزد ساخته شد. یعنی همان جایی که سپاه الغدیر یزد هم مستقر است. جالب است بدانیم سپاه الغدیر یزد که وظیفه فرماندهی و کنترل تمامی یگان‌های بسیج و سپاه در استان یزد را برعهده دارد، سال ۱۳۸۷ تشکیل شد؛ یعنی حدود سه سال پس از آنکه پارک کوهستان یزد با وسعت حدود ۵۰ هکتار در سال ۱۳۸۴ به طور رسمی افتتاح شد.

احتمالا این سوال پیش می‌آید که ساخت شهر موشکی و تاسیس منطقه گردشگری و تفریحی چه ارتباطی با یکدیگر دارند؟ پاسخ را باید در تجربه‌های پیشین و الگوی تکرارشونده سپاه پاسداران در چنین پروژه‌هایی جست‌وجو کرد. اینکه از پروژه‌ای با پیوست فرهنگی، ورزشی، عمرانی و شهری به‌عنوان پوشش پروژه نظامی استفاده می‌شود. در این صورت از ایجاد مسیرهای دسترسی تا استقرار ماشین‌آلات سنگین و حضور ده‌ها کارگر و مهندس در محل موردنظر هیچ شک و شبهه‌ای ایجاد نمی‌کند. الگوی دوم نیز استفاده از سپر انسانی برای محافظت از این مناطق در مواردی مانند جنگ کنونی است.

بنابراین هرچند نمی‌توان با قطعیت سخن گفت، دست‌کم می‌توان این احتمال را مطرح کرد که احداث پارک کوهستان یزد پوششی برای ایجاد یکی از بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین شهرهای موشکی سپاه پاسداران بود.

مختصات فنی و جغرافیایی شهر موشکی یزد

سایت موشکی یزد که در ماه‌های اخیر چندین بار هدف حمله قرار گرفت، در جنوب شهر یزد، در مجاورت جاده تفت و در دل ارتفاعات مشرف به پارک کوهستان قرار دارد و با عمق نیم‌ کیلومتر، در دل سنگ‌های گرانیتی ساخته شده و شامل شبکه‌ای چندلایه از تونل‌ها و فضاهای عملیاتی است.

طراحی این شبکه به‌گونه‌ای است که بخش‌های مختلف آن از مونتاژ و نگهداری تا آماده‌سازی و پرتاب در ساختاری شبیه مترو و روی ریل عمل می‌کنند. به این ترتیب که از طریق همین ریل‌ها به هم متصل‌اند. پرتاب موشک‌ها نیز با حرکت لانچرها روی ریل‌ها به سمت خروجی انجام می‌شود. این خروجی‌ها که در نقاط مختلف بدنه کوه تعبیه شده‌اند، امکان شلیک و بازگشت سریع به عمق را فراهم می‌کنند.

در این ساختار، سالن‌های مونتاژ برای آماده‌سازی نهایی موشک‌ها، سالن‌های سوخت برای فرایند سوخت‌گیری و انبارهای عمیق برای نگهداری تجهیزات و کلاهک‌ها در نظر گرفته شده‌اند.

سپاه پاسداران این شهر موشکی را زیر بستری گرانیتی ساخت، زیرا سنگ‌های گرانیتی به علت تراکم و استحکام بالا، در کاهش اثر نفوذ بمب‌های سنگرشکن مقاومت قابل‌توجهی دارند. به همین دلیل، بخش‌های حیاتی این مجموعه در برابر حملات مستقیم تا حد زیادی محافظت شده‌اند و حتی در صورت آسیب‌دیدگی ورودی‌ها، امکان بازسازی و ادامه فعالیت وجود دارد. وجود چندین مسیر خروجی هم باعث می‌شود این مجموعه در برابر حملات هوایی، از سطحی از تاب‌آوری عملیاتی برخوردار باشد.

هزینه‌های کلان ساخت

درباره اینکه سایت موشکی یزد با چه میزان بودجه‌ای ساخته شد، به دلیل فقدان داده‌های شفاف و ماهیت محرمانه این پروژه‌ها، اطلاعات دقیقی در دست نیست. با این حال، براوردهای فنی و مقایسه با پروژه‌های مشابه نشان می‌دهد که احداث چنین مجموعه‌ای، به‌ویژه در مقیاس زیرزمینی و در بستر سنگی سخت، مستلزم صرف منابع مالی بسیار قابل‌توجهی بوده است.

گرانیت به‌عنوان یکی از سخت‌ترین سنگ‌های پوسته زمین، مقاومت فشاری بسیار بالایی دارد و همین ویژگی، عملیات حفاری در آن را به فرایندی پیچیده، زمان‌بر و پرهزینه تبدیل می‌کند. حفر تونل در چنین بستری با استفاده از تجهیزات پیشرفته‌ای مانند دستگاه‌های حفاری «تی‌ام‌بی» (TBM) یا روش‌های انفجاری کنترل‌شده انجام می‌شود؛ تجهیزاتی که خود هزینه‌های خرید، نگهداری و بهره‌برداری بالایی دارند و به نیروی انسانی متخصص نیازمندند.

علاوه بر حفاری، بخش قابل‌توجهی از هزینه‌ها صرف تثبیت دیواره‌ها، بتن‌ریزی‌های چندلایه، ایجاد سازه‌های مقاوم در برابر فشار و انفجار و همچنین احداث زیرساخت‌های داخلی مانند سیستم‌های تهویه، برق‌رسانی، کنترل دما و رطوبت می‌شود. در پروژه‌هایی از این دست، حتی ایجاد مسیرهای دسترسی، جاده‌های کوهستانی و انتقال تجهیزات سنگین به محل، خود بخشی از هزینه‌های کلان را تشکیل می‌دهد که احتمالا این آخری در پوشش پارک کوهستان انجام شده است. به این موارد باید مهندسی کار را نیز افزود.

در غیاب داده‌های رسمی، یکی از روش‌های در دسترس برای براورد نسبی هزینه چنین پروژه‌هایی، مقایسه آن با پروژه‌های مشابه در حوزه تونل‌سازی است. بر اساس داده‌های جهانی، هزینه حفاری تونل در بستر سنگی سخت مانند گرانیت، بسته به شرایط زمین و فناوری مورداستفاده، می‌تواند به‌طور متوسط بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار به ازای هر کیلومتر برسد. این در حالی است که پروژه‌های زیرزمینی نظامی به دلیل ماهیتشان هزینه‌ای به‌مراتب بالاتر از تونل‌های شهری دارند.

با در نظر گرفتن اینکه سایت موشکی یزد شبکه‌ای از مسیرها، سالن‌های عملیاتی، انبارها و خروجی‌های پرتاب را در بر می‌گیرد، می‌توان گفت هزینه اجرای آن، حتی در براوردی محافظه‌کارانه، در مقیاسی بسیار قابل‌توجه و احتمالا در حد صدها میلیون دلار یا بیشتر قرار می‌گیرد.

امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده پیشین هوافضای سپاه پاسداران که در جنگ ۱۲روزه کشته شد، در مصاحبه‌ای اعتراف کرده بود که سپاه پاسداران «به‌صورت شبانه‌روزی» در حال ساخت شهر موشکی است. او مدعی بود که این شهرها برای «دشمن» قابل‌شناسایی نیستند.

صرف‌نظر از اینکه عملیات هدفمند آمریکا و اسرائیل نشان می‌دهد این سایت‌ها کاملا شناسایی شده‌اند، اظهارنظر فرمانده هوافضا درباره «ساخت شبانه‌روزی شهر موشکی» از پول‌های کلانی که در این فراینده هزینه شده است، پرده برمی‌دارد.

پیامدهای انسانی، اجتماعی و زیست‌محیطی

ممکن است این پرسش مطرح شود که ایجاد چنین ساختارهایی در چارچوب دفاع ملی قابل توجیه است. درصورتی‌ که ناظران خارجی معتقدند برنامه‌های هسته‌ای و موشکی سپاه پاسداران اهدافی چون نابودی اسرائیل و تسلط بر خاورمیانه را دنبال می‌کنند. از نگاه مردم ایران نیز، پول‌هایی که باید صرف حوزه‌هایی مانند توسعه زیرساخت‌ها، آموزش و سلامت شود، طی سال‌ها در بخشی هزینه شده که دستاورد آن تاکنون فقط فقر، فلاکت، انزوای جهانی و جنگ برای ایرانیان بوده است. ضمن اینکه همجواری این تاسیسات با مراکز شهری، غیرنظامیان را در خطر آسیب مستقیم قرار می‌دهد.

در همین روزهای اخیر که اطلاعات مربوط به شهرهای موشکی از جمله سایت موشکی یزد در کانون توجه قرار گرفت، فعالان محیط زیست درباره پیامدهای مخرب زیست‌محیطی چنین پروژه‌هایی در شبکه‌های اجتماعی اطلاع‌رسانی کردند. به گفته آنان، حفاری تونل‌های عمیق در دل ساختار سنگی، به‌ویژه در مقیاس گسترده، می‌تواند بر تعادل طبیعی سفره‌های آب زیرزمینی تاثیر بگذارد و موجب خشکی آن‌ها شود، زیرا چنین پروژه‌ای به آب فراوان نیاز دارد. پیامد استفاده بی‌رویه از منابع زیرزمینی نیز پدیده فرونشست زمین است.

از سوی دیگر، در صورت استفاده از سوخت‌های خاص یا نگهداری مواد شیمیایی مرتبط با فعالیت‌های موشکی، احتمال آلودگی خاک و منابع آب نیز به‌عنوان یک نگرانی مطرح می‌شود.

در مجموع می‌توان چنین گفت که توسعه نظامی در کوهستان‌های گرانیتی یزد فرایندی بود که در آن، بقای سیاسی نظام اسلامی به قیمت مرگ تدریجی طبیعت و به خطر افتادن امنیت و جان انسان‌های آن منطقه تمام شد.