«حقوق دیجیتال ما هر روز محدودتر میشود، ما به یک مگنا-کارتا برای فضای دیجیتال نیاز داریم»

تیم برنرز-لی، خالق وب، ۲۰۱۴

۱.   مقدمه

در سال‌های اخیر، با گسترش رسانه‌های آنلاین، بخشی از نیروهای سیاسی مخالف جمهوری اسلامی در خارج از کشور کوشیده‌اند تا از مسیر کارزارهای دیجیتالی مشروعیت کسب کنند یا آن را به نمایش بگذارند. در این فضا، به صورتی آشکار و فزاینده، معنای کلاسیک مشروعیت، از فرایند گفتگو و مشارکت عمومی به میزان رشد اعداد و حجم داده‌ها تقلیل پیدا کرده است. کارزارهای امضای دیجیتال، به‌جای آن‌که وسیله‌ای برای سنجش ارادۀ شهروندان باشند، به ابزاری برای بازنمایی عددیِ رضایت بدل شده‌اند؛ رضایت شهروندانی که گاه در برخی از کارزارها اصلاً وجود خارجی ندارند.

از آنجا که موضوع محوری این کارزارها کسب مشروعیت از طریق جمع‌آوری امضا است، لذا ضروری است با هم مفهوم و کارکرد آن را مرور کنیم. امضا در معنای حقوقی و اجتماعی خود، نماد اراده و رضایت آگاهانه فرد برای پذیرش یا تأیید یک متن، تصمیم یا مطالبه جمعی است. در بسترهای سیاسی و اجتماعی، به‌ویژه در قالب کمپین‌های عمومی، امضا نقشی تعیین‌کننده در نشان‌دادن میزان حمایت مردمی و مشروعیت اجتماعی یک خواست یا بیانیه ایفا می‌کند. بدین ترتیب، هر امضا در اصل تجلی یک کنش آگاهانه و داوطلبانه است که باید بر پایه هویت واقعی، درک روشن از هدف کمپین و آزادی کامل در تصمیم‌گیری انجام شود.

در فضای دیجیتال، این معنا و اعتبار تنها در صورتی حفظ می‌شود که سازوکارهای لازم برای تأیید هویت کاربران، پیشگیری از جعل و خودکارسازی امضاها و تضمین رضایت آگاهانه و آگاه‌سازی عمومی فراهم باشد. فقدان چنین سازوکارهایی می‌تواند منجر به ظهور پدیدۀ انتشار داده‌های جعلی یا خودکار به‌جای مشارکت انسانی واقعی شود.

یک کمپین سالم و معتبر، چه در سطح ملی و چه بین‌المللی، باید دستکم چند اصل اساسی را رعایت کند که عبارتند از: الف) شفافیت در مالکیت بر داده، ب) هدف و کارکرد داده‌های جمع‌آوری‌شده؛ ج) کنترل فنی و آماری برای تشخیص و جلوگیری از جعل یا تکرار امضاها؛ د) رعایت کامل الزامات قانونی مرتبط با حفاظت از داده‌های شخصی؛ هـ) امکان راستی‌آزمایی مستقل و عمومی برای تقویت اعتماد شهروندان به فرآیند مشارکت. در غیاب نهادهای ناظر، استانداردهای فنی و سازوکارهای راستی‌آزمایی مستقل، مرز میان مشارکت واقعی و شبیه‌سازی آماری به‌سرعت از میان می‌رود. در چنین شرایطی، شمارِ امضا دیگر نه نشانۀ اراده مردم، بلکه ممکن است صرفاً برآیند یک الگوریتم از پیش مهندسی‌شده باشد. به همین دلیل، تحلیل دقیق داده‌های چنین کمپین‌هایی تنها یک تمرین فنی نیست، بلکه ضرورتی دموکراتیک برای صیانت از مفهوم «رضایت عمومی» و «مشروعیت سیاسی» در عصر دیجیتال است.

گزارش حاضر با تمرکز بر کارزار «امضای بیانیه همایش مونیخ» به عنوان بخشی از سازوکار سیاسی دستگاه تبلیغاتی رضا پهلوی، سعی دارد نشانه‌های دست‌کاری داده، تکرار مصنوعی و جعل امضا را راستی‌آزمایی کرده و به بررسی فنی، حقوقی و اخلاقی این پدیده بپردازد. هدف، نه صرفاً افشای یک نمونه، بلکه تبیین خطرات گسترده‌تر چنین رویه‌هایی برای سلامت مشارکت دیجیتال و اعتماد عمومی است. علاوه بر آن، به دلیل دریافت داده از کاربران و نقض حقوق آنلاین آن‌ها، این گزارش، ارزیابی فنی-حقوقی مختصری نیز در زمینه نقض حقوق حریم خصوصی و حفاظت از داده‌ها، بر اساس قوانین اروپا ارائه می‌دهد که می‌تواند موضوع قابل توجهی برای مدافعان حقوق بشر و دموکراسی برای طرح در محاکم قضایی باشد.

فایل پی‌دی‌اف مقاله را می توانید از اینجا دریافت کنید.

۲.   روش‌شناسی، ارزیابی مشاهدات و تحلیل فنی

این بخش دربرگیرندۀ دو بُعد مکمل از یک پدیدۀ واحد است: نخست، بررسی فنی و آماری داده‌های مربوط به شمارندۀ امضاهای کارزار، به‌منظور تشخیص میزان انطباق آن با الگوهای طبیعی رفتار انسانی و کشف نشانه‌های احتمالی جعل یا تزریق الگوریتمی؛ و دوم، ارزیابی حقوقی سازوکار جمع‌آوری داده‌های شخصی در وب‌سایت مورد مطالعه، با تمرکز بر میزان انطباق آن با الزامات مقررات عمومی حفاظت از داده‌های اتحادیه اروپا. در بخش نخست، داده‌های بدست آمده مورد تحلیل واقع شده و شاخص‌هایی چون نرخ تغییر، خودهمبستگی، آنتروپی و توزیع آماری مورد بررسی قرار گرفته‌اند. در بخش دوم، نحوۀ دریافت، پردازش و انتقال داده‌های کاربران، به‌ویژه کاربران مقیم اروپا، از منظر حقوق حریم خصوصی و حفاظت از داده‌ها ارزیابی شده است. مجموع این دو ارزیابی، تصویری جامع از کیفیت داده‌ها و میزان مشروعیت فنی و حقوقی فرایند کارزار به‌دست می‌دهد.

۲.۱. مورد اول: جمع آوری امضا برای کمپین

در مورد اول دست‌اندرکاران کارزار ادعا کرده بودند که امضاها از کاربران دریافت، در سمت سرور تجمیع و شمارندۀ امضاها به‌صورت دقیقه‌ای به‌روزرسانی شده است. همچنین ادعا کرده بودند که شمارنده امضا، نشان‌دهندۀ «تعداد واقعی امضاهای ثبت‌شده توسط کاربران» است. این در حالی است که‌ کارزار به صورت عمدی سازوکار شفاف امضا را به کلیک تقلیل داده و شمارش کلیک را به عنوان شمارش امضا قلمداد کرده است. ما در ادامه در این باره بیشتر خواهیم گفت. با این حال و فارغ از این مسأله، فرضیه تحقیقی نویسندگان این مطالعه این است که روند رشد شمارندۀ امضاها با یک فرآیند انسانی طبیعی سازگار نبوده و رفتار الگو‌های مشاهده ‌شده نشانگر تزریق یا هموارسازی الگوریتمی است.

برای ارزیابی این فرضیه، مقدار شمارندۀ امضای موجود در وبسایت رسمی کارزار (نشان‌دهنده تعداد امضاها) به آدرس https://iranopasmigirim.com (نسخه فارسی)، توسط یک برنامه اصلی و دو برنامه کمکی (روی نسخه های فارسی و انگلیسی) از تاریخ ۴ اکتبر ۲۰۲۵ (برابر با ۱۲ مهر ۱۴۰۴) تا پایان کارزار در تاریخ ۲۴ اکتبر استخراج و ثبت گردیده است. داده‌ها در سه نقطۀ جغرافیایی مختلف (آلمان، آمریکا و کانادا) گردآوری شده‌اند. پس از راستی‌آزمایی نتایج سه نقطه و اطمینان از صحت و کیفیت نسخۀ کانادا، آن داده مبنای تحلیل نهایی قرار گرفت. داده‌های دیگر نیز موجود و برای کنترل صحت استفاده شده‌اند. عملیات استخراج پس از مقداری سعی و خطای اولیه، با فاصله نمونه‌برداری ۶۰ ثانیه (با جیتِر چندثانیه‌ای) به انجام رسید. در مجموع، ۲۵۵۶۶ رکورد معادل بیش از ۱۷ روز (با لحاظ کردن قطعی‌ها، خرابی‌ها و مشکلات فنی) ثبت، به زمان هماهنگ جهانی (UTC) نرمالسازی و در یک فایل اکسل با دو ستون «زمان» و «شمارنده» ذخیره شد. پس از پاک‌سازی (حذف مقادیر منفی احتمالی و حذف جهش‌های بسیار بزرگتر از آستانه Z>3)، مجموعه‌ای از آزمون‌های آماری و پردازش سیگنال‌ از قبیل خودهمبستگی، فوریه، آنتروپی، هیستوگرام نرخ‌ها و کشف ناهنجاری‌ها اجرا شد.

داده‌ها و کدهای منبع استفاده شده در این ارزیابی برای اطلاع عمومی در دسترس قرار داده شده است. خطای احتمالی در داده یا کد، در صورت کشف و ثبت در مخزن، بررسی می‌شود. بر این اساس، در ادامه به اختصار ویژگی‌های تحلیل شده ارائه و مورد بحث قرار می‌گیرند.

۲.۲. روند کلی شمارش

نمودار ۱ روند کلی شمارنده طی زمان، نشان‌دهندۀ رشد هموار و بدون افت طبیعی است. خط رشد تقریباً بدون نوسان‌های محسوس، پله یا پرش است و فقط در چند نقطه، شکست‌های جزئی دیده می‌شود. در داده‌های انسانی واقعی انتظار می‌رود دارای تغییرات مشهود و متناوب باشد. اما در این نمودار شیب تقریباً ثابت است، تفاوت محسوسی در ساعات شب و روز ندارند و چنان که مشاهده می‌شود هیچ پرش غیرعادی بزرگ یا افتی وجود ندارد. این رفتار با به‌روزرسانی بلادرنگ انسانی ناسازگار و با هموارسازی نرم‌افزاری سازگار است.

نمودار ۱: روند کلی شمارنده طی زمان

به عبارت ساده، این نمودار نشان می‌دهد که روند افزایش امضاها نه حاصل مشارکت طبیعی کاربران، بلکه نتیجۀ یک فرایند خودکار و از پیش‌برنامه‌ریزی‌شده است. در داده‌های واقعی، انتظار می‌رود سرعت ثبت امضاها در طول شبانه‌روز، روزهای هفته و تعطیلات تغییر پیدا کند. همچنین نوسان‌های تصادفی، وقفه‌های کوتاه، یا افت‌های موقتی بخشی طبیعی از رفتار انسانی‌اند. اما در این نمودار، رشد شمارنده یکنواخت و بی‌وقفه است؛ نه نشانی از خستگی کاربران دارد، نه از تغییر ساعت، نه از افت علاقه عمومی، نه از کارایی تبلیغات و پوشش خبری گسترده. چنین خطی با شیب تقریباً ثابت، بیش از آنکه بازتاب مشارکت جمعی باشد، نشانه‌ای از فعالیت یک موتور داده‌سازی است.

نمودار ۲ : تعداد و روند تغییرات امضاهای ثبت شده در هفته انتهایی کارزار

چنانکه در نمودار ۲ نیز دیده می‌شود، مجموع امضاهای روزانه در ۶ روز آخر کارزار کاملا خطی و با نرخ ثابت حدود ۲۰ امضا در دقیقه بوده است.

۲.۳. نرخ تغییر شمارنده (تعداد امضا در دقیقه)

نمودار ۳ نرخ تغییر شمارنده (تعداد امضا در دقیقه) را در طول زمان نشان می‌دهد. نمودار ۴ نرخ تغییر شمارنده امضا را بر روی چارت تعداد و به تفکیک هفته ترسیم می‌کند. برای افزایش وضوح نمایش، نقاطی که بالاتر از سه برابر نمره استاندارد (Z-Score) بوده‌اند به عنوان ناهنجاری‌ حذف شده‌اند. آشفتگی اولیه، به دلیل نرخ نامتناسب نمونه‌برداری در ساعات اولیه ثبت داده‌ها روی داده است. این نمودار به‌روشنی یک الگوی پله‌ای و خوشه‌ای تکرارشونده را نشان می‌دهد که در فاصله‌های منظم و تقریباً هم‌سطح شکل می‌گیرد. به‌جای نویز تصادفی یا پراکندگی طبیعی (که در داده‌های واقعی انسانی مورد انتظار است)، نرخ «امضا» به صورت خوشه‌های فشرده و نسبتاً یکنواخت مشاهده می‌شود. در بازه‌های زمانی بلند، نرخ در یک سطح ثابت یا نزدیک به آن باقی می‌ماند و سپس به‌طور ناگهانی به سطح دیگری تغییر می‌کند. این رفتار با حضور واضح سطوح تخت (plateau)  و تغییرات گسسته در مقادیر نرخ، به‌خوبی دیده می‌شود. منحنی عملاً از چند منطقه تجمع «امضا» تشکیل شده است (برای مثال در حدود ۲۰، ۳۰ و ۴۰ امضا در دقیقه: نواحی زرد، نارنجی و قرمز). کادر بنفش (فاصله زمانی پنجم تا ششم اکتبر) یکی از نشانه‌های واضح تولید با نرخ بین ۲۵ تا ۵۰ امضا بر دقیقه و میانگین حدود ۳۷ است. نرخ شمارش به صورت الگوی تکراری «سطح ثابت – تغییر نرخ – سطح ثابت جدید» رفتار می‌کند که به عنوان الگوی کلاسیک pacing یا batching در تزریق الگوریتمی شناخته می‌شود. این الگو موجب پیش‌بینی‌پذیر شدن روند می‌شود.

نمودار ۳: نرخ تغییر شمارنده (تعداد امضا در دقیقه) در طول زمان

نمودار ۴: تعداد و نرخ امضاها به تفکیک هفته

در صورت طبیعی بودن داده‌ها، نرخ امضا در دقیقه باید تقریباً تابعی از توزیع پواسون فصلی، پراکندگی بین نرخ‌های متوالی بالا و شکل نمودار شبیه به یک ابر نقطه‌ای متغیر با زمان باشد. این نمودار به وضوح نشان می‌دهد که روند افزایش امضاها به صورت طبیعی و تصادفی رخ نمی‌دهد. وجود سطوح تخت مشخص در افق‌های ۲۰، ۳۰، ۴۰ امضا در دقیقه با نتایج تحلیل هیستوگرام نرخ‌ها کاملاً هم‌خوان است.

ادامه در سایت chamanara.com