صد روز از آغاز جنگ میان ایران، اسرائیل و آمریکا گذشته است؛ جنگی که علاوه بر پیامدهای نظامی، سیاسی و اقتصادی، یکی از مهم‌ترین صنایع خدماتی ایران را نیز تحت تاثیر قرار داده است.

صنعت گردشگری که پیش از آغاز درگیری‌ها نشانه‌هایی از بهبود را تجربه می‌کرد، اکنون با کاهش ورود گردشگران خارجی، آسیب به زیرساخت‌ها و رکود در بسیاری از کسب‌وکارهای وابسته روبه‌رو شده است.

هرچند در روزهای نخست جنگ، توجه افکار عمومی بیشتر معطوف به خسارت‌های انسانی و تحولات نظامی بود، اما با گذشت بیش از سه ماه، آثار این بحران بر بخش گردشگری نیز آشکارتر شده است؛ صنعتی که به گفته فعالان آن، بیش از هر چیز به ثبات، امنیت و اعتماد وابسته است.

جنگی که هتل‌ها و مراکز گردشگری را هم هدف قرار داد

بر اساس اطلاعات وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، دست‌کم ۶۲ واحد گردشگری در ۱۲ استان کشور در جریان جنگ آسیب دیده یا از چرخه خدمات خارج شده‌اند.

این واحدها شامل هتل‌ها، مهمانپذیرها، رستوران‌ها، مجتمع‌های بین‌راهی و مجموعه‌های گردشگری هستند.

بیشترین خسارت در استان کرمانشاه ثبت شده است؛ جایی که ۱۳ واحد گردشگری آسیب دیده‌اند. آذربایجان غربی با ۱۰ واحد، خوزستان و کردستان هر کدام با هفت واحد و لرستان با پنج واحد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. استان‌های تهران، همدان، قم، گیلان، زنجان، اصفهان و البرز نیز بخشی از تأسیسات گردشگری آسیب‌دیده را در خود جای داده‌اند.

دولت از بسته‌های حمایتی شامل تسهیلات مالی، تعویق بازپرداخت بدهی‌ها و حمایت‌های بیمه‌ای برای کسب‌وکارهای آسیب‌دیده خبر داده است، اما فعالان گردشگری می‌گویند، خسارت‌های این صنعت بسیار فراتر از آن چیزی است که در آمارهای رسمی دیده می‌شود.

خسارتی فراتر از آمارهای رسمی

هستی پودفروش، روزنامه‌نگار حوزه گردشگری و میراث فرهنگی، می‌گوید، رقمی که حدود یک ماه پیش از سوی معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی، معادل حدود ۲۸.۵ هزار میلیارد تومان اعلام شد، تنها بخشی از زیان‌های مستقیم این صنعت را شامل می‌شود.

او معتقد است، با گذشت زمان، میزان خسارت‌ها افزایش یافته و بسیاری از آسیب‌های اقتصادی هنوز در محاسبات رسمی دیده نشده‌اند.

به گفته پودفروش، بخش مهمی از اقتصاد گردشگری در ایران به کسب‌وکارهای کوچک و محلی وابسته است؛ کسب‌وکارهایی که ممکن است در دسته‌بندی رسمی صنعت گردشگری قرار نگیرند اما حیات اقتصادی آن‌ها به حضور گردشگران وابسته است.

او می‌گوید: «یک سوپرمارکت کوچک، یک پنچرگیری در روستا یا فروشنده صنایع دستی در یک منطقه گردشگرپذیر ممکن است در آمار گردشگری ثبت نشود، اما وقتی مسافری وجود نداشته باشد، درآمد این افراد هم از بین می‌رود و خطر تعطیلی آن‌ها جدی می‌شود.»

پیش از آغاز جنگ، صنعت گردشگری ایران روندی رو به رشد را تجربه می‌کرد. اما آغاز جنگ در خردادماه این روند را متوقف کرد.

هشدارهای امنیتی کشورهای مختلف، لغو یا محدود شدن پروازها و نگرانی از گسترش درگیری‌ها باعث شد بسیاری از گردشگران برنامه سفر خود به ایران را لغو کنند.

پودفروش می‌افزاید، در دوره جنگ، ورود گردشگران خارجی عملا به نزدیک صفر رسیده بود و حتی گردشگران تجاری و نمایشگاهی نیز با محدودیت‌های جدی مواجه شدند.

او معتقد است، در شرایطی که امنیت یک کشور زیر سوال می‌رود، گردشگری نخستین بخشی است که آسیب می‌بیند و آخرین بخشی است که به وضعیت عادی بازمی‌گردد.

حتی گردشگری داخلی هم رونق ندارد

اگرچه توجه‌ها بیشتر به کاهش ورود گردشگران خارجی معطوف شده، اما به گفته فعالان این حوزه، گردشگری داخلی نیز از پیامدهای جنگ در امان نمانده است.

پودفروش می‌گوید، یکی از مهم‌ترین عوامل رونق گردشگری داخلی، آرامش روانی جامعه است؛ عاملی که در شرایط جنگی از بین می‌رود.

او توضیح می‌دهد، بسیاری از سفرهایی که در روزهای جنگ انجام شد، در واقع نوعی پناه بردن به شهرها و روستاهای دیگر بود، نه سفر تفریحی.

به گفته او، خانواده‌ها با خودروهایی مملو از مواد غذایی و مایحتاج ضروری به مناطق دیگر می‌رفتند و این جابه‌جایی‌ها تاثیر چندانی بر اقتصاد گردشگری مقصدها نداشت.

او اضافه می‌کند: «نمی‌توان این نوع سفرها را گردشگری دانست، چون مسافران برای تفریح، خرید یا استفاده از خدمات گردشگری سفر نمی‌کردند.»

اقامتگاه‌های بومگردی در آستانه بحران

یکی از بخش‌هایی که به گفته فعالان صنعت گردشگری، بیشترین آسیب را دیده اقامتگاه‌های بومگردی است.

این واحدها در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته‌اند و در بسیاری از روستاها به یکی از مهم‌ترین منابع درآمد تبدیل شده‌اند.

پودفروش می‌گوید، انجمن اقامتگاه‌های بومگردی چندی پیش هشدار داده بود که ادامه شرایط فعلی می‌تواند بسیاری از این واحدها را تا مرز تعطیلی کامل پیش ببرد.

به گفته او، کاهش سفرها، افزایش هزینه‌ها و نبود چشم‌انداز روشن باعث شده بسیاری از صاحبان این اقامتگاه‌ها با بحران جدی مالی روبه‌رو شوند.

بلاگرها، آژانس‌ها و نیروی انسانی؛ قربانیان کمتر دیده‌شده

پیامدهای جنگ تنها به هتل‌ها و اقامتگاه‌ها محدود نشده و بسیاری از تولیدکنندگان محتوا و بلاگرهای حوزه سفر نیز عملا درآمد خود را از دست داده‌اند.

قطع اینترنت، کاهش سفرها و نگرانی‌های امنیتی باعث شده فعالیت بسیاری از این افراد متوقف شود.

از سوی دیگر، برخی آژانس‌های مسافرتی کوچک نیز فعالیت خود را متوقف کرده‌اند.

پودفروش هشدار می‌دهد که ادامه این روند ممکن است در آینده به بحران نیروی انسانی در صنعت گردشگری منجر شود: «بسیاری از کارکنان آژانس‌ها، راهنمایان گردشگری و فعالان این حوزه ممکن است برای تامین معاش به مشاغل دیگر روی آورند و بازگرداندن آن‌ها به صنعت گردشگری در آینده آسان نخواهد بود.»

تلاش برای بازسازی تصویر ایران؛ توافق گردشگری را نجات می‌دهد؟

در مقابل، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری تلاش کرده است با اجرای طرح‌هایی مانند “این روزهای ایران” تصویری متفاوت از ایران به مخاطبان خارجی ارائه دهد.

این طرح بر تولید و انتشار ویدئوهایی از زندگی روزمره مردم، جاذبه‌های فرهنگی و چهره‌ای کمتر دیده‌شده از ایران تمرکز دارد.

مقام‌های دولتی معتقدند که حتی در دوران جنگ نیز نباید در حوزه معرفی ایران منفعل بود و باید ارتباط با بازارهای هدف حفظ شود.

پودفروش می‌گوید، بسیاری از فعالان گردشگری امیدوارند توافق احتمالی میان ایران و آمریکا بتواند بخشی از اعتماد از دست رفته را بازگرداند.

او با اشاره به تجربه پس از توافق هسته‌ای برجام در سال ۲۰۱۵ می‌گوید، در آن دوره، ورود گردشگران خارجی به ایران به شکل محسوسی افزایش یافت و شهرهایی مانند شیراز، یزد و تهران با رشد چشمگیر تقاضا روبه‌رو شدند.

به گفته او، رسانه‌های بین‌المللی در آن زمان ایران را به عنوان یکی از مقاصد کمتر شناخته‌شده و جذاب گردشگری معرفی می‌کردند و ورود گردشگران اروپایی و آسیایی افزایش یافته بود.

با این حال، او ضمن هشدار اینکه حتی در صورت توافق و پایان تنش‌ها، بازگشت گردشگری به سطح سال‌های گذشته زمان‌بر خواهد بود می‌گوید: «اعتماد گردشگر به امنیت یک مقصد در مدت کوتاه از بین می‌رود، اما بازسازی آن معمولا سال‌ها طول می‌کشد.»

صد روز بعد؛ صنعتی که هنوز در انتظار ثبات است

در صدمین روز جنگ، صنعت گردشگری ایران تصویری دوگانه دارد.

از یک سو، ده‌ها واحد گردشگری آسیب دیده‌اند، تعداد گردشگران خارجی کاهش یافته و بسیاری از فعالان این حوزه با نگرانی به آینده نگاه می‌کنند.

از سوی دیگر، دولت و بخشی از فعالان صنعت همچنان امیدوارند که با کاهش تنش‌ها و بازگشت ثبات، روند احیای گردشگری آغاز شود.

اما فعلا واقعیت این است که یکی از مهم‌ترین صنایع خدماتی ایران در شرایطی قرار دارد که نه جنگ به پایان رسیده و نه صلحی برقرار شده است؛ وضعیتی که به گفته بسیاری از فعالان این حوزه، بزرگ‌ترین مانع برای بازگشت گردشگران و سرمایه‌گذاران به شمار می‌رود.