در شرایطی که تفاهم میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات‌ متحده آمریکا در صدر اخبار رسانه‌ها قرار گرفته است و مسئولان دولتی از کاهش قیمت دلار برای خود دستاوردسازی می‌کنند، بسیاری از مردم ایران از تنگناهای معیشتی، گرانی‌ روزافزون بهای دارو و کالاهای اساسی و کوچک‌تر شدن متناوب سفره‌هایشان خبر می‌دهند. وخامت این اوضاع تا حدی است که گزارش‌ها نشان می‌دهد حتی خرید نان برای بسیاری از مردم دشوار شده است. در صورتی‌ که نان، آخرین تکیه‌گاه غذایی انسان است و دشواری دسترسی به آن معنایی جز گرسنگی و فقر مطلق ندارد.

گزارش‌های رسمی و میدانی از شهرهای مختلف ایران از گران شدن قیمت نان و سهمیه‌بندی‌های جدید نان دولتی حکایت دارد. از یک سو دولتی‌ها هرگونه افزایش قیمت نان را انکار می‌کنند و از سوی دیگر فعالان صنفی نانوایان در استان‌ها مختلف از گران‌تر شدن قیمت انواع نان خبر می‌دهند.

در یکی از آخرین واکنش‌ها، مهدی دوستی، معاون اقتصادی وزیر کشور، افزایش قیمت نان را «شایعه» خواند و مدعی شد که دولت هیچ برنامه‌ای برای تغییر سهمیه یا نحوه خرید نان ندارد. او همچنین ادعا کرد آنچه تحت عنوان «اصلاحات در سامانه نانینو» انجام شد، تنها با هدف «مقابله با قاچاق، ساماندهی زنجیره توزیع و ارتقای کیفیت نان» صورت گرفت.

سامانه نانینو در واقع میراث دولت سیزدهم است که با همین ادعای «مقابله با قاچاق آرد» راه‌اندازی شد. در این فرایند، دولت ارز ترجیحی نان را حذف کرد و با راه‌اندازی طرح موسوم به «هوشمندسازی خرید نان»، عملا سهمیه‌بندی نان در ایران را کلید زد.

به‌ فاصله کوتاهی پس از اجرای این طرح که در اصطلاح عمومی تحت عنوان «نان کارتی» شناخته می‌شود، نان چندنرخی به پدیده‌ای رایج در نقاط مختلف ایران تبدیل شد و کار به آنجا رسید که قیمت یک نان از نانوایی به نانوایی دیگر، محله‌ای به محله‌‌ای دیگر و شهری به شهر دیگر متفاوت شد.

علاوه بر آن، سامانه نانینو که با ادعای «کنترل مصرف آرد و جلوگیری از قاچاق» راه‌ افتاد، خود به یکی از دردسرهای جدی نانوایان تبدیل شد. طی چهار سال اخیر، نانوایان در اعتراض‌های صنفی‌ بارها تاکید کردند که این سامانه و شیوه محاسبه سهمیه باعث کاهش یا قطع سهمیه آرد واحدهای نانوایی شده است. آنان می‌گویند کاهش سهمیه در شرایطی رخ می‌دهد که هزینه‌های تولید به طور مداوم در حال افزایش است و همین مسئله برخی نانوایی‌ها را به خرید آرد از بازار آزاد سوق می‌دهد.

پیامد چنین وضعیتی نیز افزایش بیشتر هزینه تولید و در نهایت فشار مضاعف بر مصرف‌کننده است، اما دولتی‌ها اصرار دارند، بار اصلی افزایش قیمت نان را به دوش نانوایان بیندازند و با ادعاهایی مانند «تخلف نانوایی‌ها» از خود سلب مسئولیت کنند.

در نقطه مقابل، نانوایان بارها اعلام کرده‌اند که هزینه‌های اصلی آن‌ها از جمله دستمزد کارگران، حق بیمه، اجاره مغازه، انرژی، تجهیزات و مواد اولیه طی سال‌های اخیر به‌شدت افزایش یافته است و حتی اگر دولت قیمت آرد یارانه‌ای را ثابت نگه دارد، بهای سایر ملزومات تولید نان همچنان در حال افزایش است و آن‌ها نمی‌توانند به قیمت‌ها دستوری دولت پایبند باشند، زیرا شکاف میان هزینه‌های تولید و قیمت نان زیاد است.

در نتیجه انفعال دولت، نانوایان برای نجات خود از این شکاف به روش‌هایی چون کاهش وزن و کیفیت نان یا حتی افزایش قیمت از راه‌های غیرمستقیم روی آورده‌اند. یکی از این راه‌ها نیز فروش نان‌های کنجدی یا دارای سبزیجات است. به عبارت دیگر مشتری ناچار است نانی را خریداری کند که قیمتش چند برابر بهای مصوب است. به این ترتیب اگرچه دولت از ثبات قیمت سخن می‌گوید، مصرف‌کننده نهایی عملا برای دریافت مقدار کمتری نان هزینه بیشتری پرداخت می‌کند.

سایت تابناک در گزارشی با عنوان «شعبده‌بازی با قیمت نان/نان ساده نایاب شد» به این موضوع پرداخت و نوشت: «کافی است به اولین نانوایی محله سر بزنید تا ببینید چطور کنجد بهانه‌ای شده برای دور زدن قیمت‌های دولتی. در حالی که پشت تریبون‌ها همه چیز آرام است، در صف‌های نان، مردم از نان‌هایی می‌گویند که هر روز آب می‌روند و جیب‌هایی که هر روز خالی‌تر می‌شوند.»

این گزارش ضمن اشاره به ادعای معاون اقتصادی وزیر کشور که گرانی نان را انکار کرده بود، می‌افزاید: «نانوایی‌ها برای جبران هزینه‌های تولید خود از جمله دستمزد، اجاره و مایه خمیر، به اجبار نان را با افزودنی‌هایی مثل کنجد یا سبزیجات با قیمت‌هایی دو تا سه برابر قیمت مصوب می‌فروشند و عملا نان ساده در بسیاری از ساعات روز یافت نمی‌شود. همچنین در حالی که قیمت عددی ثابت مانده، وزن چانه نان در بسیاری از استان‌ها به‌شدت کاهش یافته است که این خود نوعی گرانی پنهان است.»

نانوایان که طی روزهای اخیر تجمع‌های اعتراضی متعددی نیز در استان‌های مختلف از جمله خراسان شمالی برگزار کردند، خود را قربانی سیاست‌های دولتی می‌دانند که از یک سو از آنان حمایت موثر نمی‌کند و از سوی دیگر با قیمت‌های دستوری، بار ثابت نگه داشتن قیمت نان را بر دوش آنان می‌گذارد.

در ضلع سوم این مثلث نیز مصرف‌کنندگان قرار دارند که با گرانی افسارگسیخته، نان بی‌کیفیت و چندنرخی مواجه‌اند و در شرایطی که دولتی‌ها هرگونه افزایش قیمت نان را انکار می‌کنند، بررسی‌های میدانی و گزارش‌های خبری نشان می‌دهد قیمت نان در بیشتر شهرها افزایش یافته است.

خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، به نقل از رئیس اتحادیه نانوایان ارومیه از اعمال نرخ‌های جدید انواع نان در این شهر خبر داد و اعلام کرد که بر اساس نرخ‌نامه جدید، قیمت نان در ارومیه به طور میانگین بین ۷۰ تا ۱۰۵ درصد افزایش‌ یافته است وهمه انواع نان یارانه‌ای و همچنین نان‌های بخش صنف و صنعت مشمول این تغییر شده‌اند.

خبرگزاری بسیج از اردبیل نیز به نقل از روابط عمومی اداره کل صنعت، معدن و تجارت این استان گزارش داد که برای نان‌های یارانه‌ای (نوع ۲) و نان آزاد (نوع ۲) قیمت جدید در سامانه نان (کارتخوان‌های نانوایی) اعمال شده است و نانوایان موظف‌اند نرخ‌های جدید را در جایی در معرض دید مشتریان نصب کنند.

بر اساس روایت‌های مردمی در کانال تلگرامی اعتراض مدنی بازار، در شهرهای دیگری همچون کاشان و مهاباد نیز گزارش‌هایی از افزایش ۶۰ تا ۷۰ درصدی قیمت نان منتشر شده است. هم‌زمان در برخی شهرها از جمله اقلید، تعطیلی بخشی از نانوایی‌ها و کاهش تعداد واحدهای فعال موجب تشکیل صف‌های طولانی و کمبود نان شده است.

روزنامه شرق اوایل خردادماه در گزارشی با عنوان «لایه‌های پنهان فقر در پایتخت»، به نقل از یک نانوایی در مرکز تهران نوشت با بالارفتن رسمی قیمت نان، برخی از مشتریان که مشخص است از قشر کارمند و آبرودارند، مراجعه می‌کنند و تقاضای نصف نان یا نان تکه‌ای دارند، چون پول یک قرص کامل نان سنگک را ندارند. برخی دیگر نیز به روش‌های متفاوتی متوسل می‌شوند. مثلا پنج قرص نان برمی‌دارند اما هنگام کارت‌ کشیدن یا حساب‌ کردن، می‌گویند چهارتا برداشته‌اند تا مبلغ کمتری پرداخت کنند.

این نانوا به تغییر رفتار خیرین نیز اشاره کرد و گفت که در گذشته، خیرین شهری اصطلاحا «تنور را خیرات می‌کردند» تا همه مردم محله نان رایگان ببرند، اما اکنون خیرین مبالغی را به نانوایی می‌سپارند تا صرفا به افرادی که پول خرید نان را ندارند و نسیه می‌خواهند، نان داده شود. یعنی سیستم توزیع خیرات نیز هدفمند و معطوف به فقر عریان طبقه متوسط و ضعیف شده است تا آبروی خریدار در محیط محلی حفظ شود.