در روزهای منتهی به این مراسم، مقام‌های مسئول از ثبت‌نام هزاران موکب، آماده‌سازی ظرفیت اسکان برای بیش از یک میلیون نفر و طراحی یک «کریدور شهری» برای مدیریت جمعیت در مرکز تهران خبر داده‌اند. همچنین برخی مقام‌های رسمی برآورد کرده‌اند که بین ۱۲ تا ۲۰ میلیون نفر در این مراسم شرکت کنند.

سپاه محمد رسول‌الله تهران مسئولیت اجرای مراسم را بر عهده دارد و دولت و دیگر نهادهای حکومتی نیز در تدارک و برگزاری آن مشارکت دارند. مقام‌های برگزارکننده می‌گویند سطح آمادگی و گستره این مراسم با نمونه‌های پیشین قابل مقایسه نیست.

ابهام‌ها

با وجود اعلام جزئیات گسترده درباره نحوه برگزاری مراسم، برخی پرسش‌های مهم همچنان بی‌پاسخ مانده است. یکی از مهم‌ترین آنها حضور یا عدم حضور مجتبی خامنه‌ای، سومین رهبر جمهوری اسلامی در مراسم خاکسپاری پدرش است.

همچنین هنوز روشن نیست دیگر فرزندان علی خامنه‌ای در این مراسم حضور خواهند داشت یا نه. پسران او پس از جنگ ۱۲ روزه سال گذشته در هیچ مراسم عمومی دیده نشده‌اند و در جریان جنگ ۴۰ روزه نیز اطلاعات روشنی درباره وضعیت آنها منتشر نشده است.

این ابهام‌ها در شرایطی مطرح می‌شود که در جریان حمله نهم اسفند سال گذشته، علاوه بر رهبر جمهوری اسلامی، شماری از اعضای خانواده او، از جمله داماد، نوه، یکی از دختران و همسر مجتبی خامنه‌ای نیز کشته شدند.

اخیرا حسن خجسته باقرزاده، برادر همسر علی خامنه‌ای، در یک برنامه تلویزیونی از مردم خواست برای «دختر دوم رهبر شهید دعا کنند».

او در توصیف وضعیت «دختر دوم» علی خامنه‌ای گفت که «انگار غریب در صحرا افتاده است» و توضیح بیشتری درباره میزان جراحت یا شرایط جسمی او ارائه نداد و به ابهام‌ها درباره وضعیت سلامت خانواده علی خامنه‌ای دامن زد.

علی خامنه‌ای علاوه بر چهار پسر، دو دختر نیز داشت. بشری خامنه‌ای در همان روز حمله نخست کشته شد. با توجه به کشته شدن بشری خامنه‌ای، اظهارات او احتمالا به هدی خامنه‌ای اشاره دارد که همسرش مصباح‌الهدی باقری کنی در همان روز کشته شد.

در ماه‌های گذشته گزارش‌ها و اظهارنظرهای ضد و نقیضی درباره وضعیت سلامت مجتبی خامنه‌ای و روند درمان او منتشر شده است.

علی‌اکبر پورجمشیدیان دبیر ستاد مراسم دفن علی خامنه‌ای روز ۹ تیرماه ۱۴۰۵ در نشست خبری گفت که موضوع حضور مجتبی خامنه‌ای در مراسم تشییع، «در حیطه اختیارات و اطلاعات ستاد برگزاری نیست».

او گفت که اگر برنامه‌ای برای حضور مجتبی خامنه‌ای در مراسم باشد «به طور رسمی و در زمان مقتضی تنها از سوی دفتر فرماندهی معظم کل قوا و دفتر رهبر انقلاب به اطلاع عموم خواهد رسید».

از سوی دیگر، هنوز مشخص نیست چه کسی نماز میت بر جسد علی خامنه‌ای را اقامه خواهد کرد. در سنت روحانیت شیعه، به‌ویژه در میان مراجع تقلید، انتخاب فردی که نماز میت را اقامه می‌کند می‌تواند از نظر نمادین و سیاسی اهمیت داشته باشد.

برخی ناظران معتقدند اگر مجتبی خامنه‌ای پس از ماه‌ها غیبت در انظار عمومی ظاهر شود و نماز میت را اقامه کند، این اقدام می‌تواند با تفسیرهای سیاسی مختلفی همراه شود.

با این حال، به‌دلیل منتشر نشدن اطلاعات رسمی درباره وصیت‌نامه علی خامنه‌ای، نمی‌توان درباره این موضوع با قطعیت اظهارنظر کرد.

احمد علم‌الهدی، امام جمعه مشهد، ماه گذشته گفت: «ما هیچ اطلاعی از محتوای وصیت‌نامه علی خامنه‌ای نداریم و وصیت‌نامه در دست پسرانش است.»

مهمانان خارجی

ترکیب مقام‌های سیاسی، مذهبی و امنیتی که برای شرکت در این مراسم به تهران سفر خواهند کرد، می‌تواند یکی از جنبه‌های مورد توجه مراسم باشد. برخی ناظران معتقدند غیبت برخی کشورها نیز به اندازه حضور مهمانان خارجی معنادار خواهد بود.

به گفته دبیر ستاد ملی مراسم، مقام‌ها و شخصیت‌هایی از ده‌ها کشور برای حضور در این مراسم اعلام آمادگی کرده‌اند.

اسکندر مومنی، وزیر کشور ایران گفته است روسای جمهور، روسای مجالس، نخست‌وزیران و وزرا از کشورهای مختلف در این مراسم حضور خواهند یافت.

مقام‌های رسمی مدعی شده‌اند که قرار است ۸۰۰ خبرنگار خارجی این رویداد را پوشش دهند.

مراسم خاکسپاری چگونه برگزار می شود؟

از سوی حکومت ایران «باید برخاست» به عنوان شعار رسمی و «مشت گره‌کرده» به عنوان نماد مراسم دفن علی خامنه‌ای اعلام شده است.

براساس برنامه‌ریزی اعلام‌شده از سوی مقام‌های مسئول، مراسم «وداع و تشییع» علی خامنه‌ای در چند مرحله و طی چند روز متوالی برگزار خواهد شد.

طبق اعلام استاندار تهران و ستاد برگزاری، این مراسم از صبح روز شنبه ۱۳ تیرماه با «آیین وداع» در «مصلای امام خمینی» آغاز می‌شود. درهای مصلی از ساعت ۶ صبح به روی مردم باز خواهد شد و قرار است مردم در طول دو روز، تا عصر روز یکشنبه ۱۴ تیر، برای «آخرین دیدار» به این محل مراجعه کنند.

حسن حسن‌زاده، فرمانده سپاه محمد رسول‌الله تهران بزرگ که مسئولیت اصلی اجرای مراسم را بر عهده دارد، گفته است تابوت علی خامنه‌ای در جایگاه مرتفعی قرار داده می‌شود تا از نقاط مختلف قابل مشاهده باشد.

او گفته است روند ورود و خروج جمعیت به‌گونه‌ای طراحی شده که هر فرد بتواند در زمانی حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، وارد، وداع کند و خارج شود.

روز ۱۵ تیرماه، مراسم تشییع در تهران برگزار خواهد شد. فرماند سپاه محمد رسول‌‌الله تهران گفته است که خودروی مراسم تشییع به شکل «ضریح امام رضا» طراحی شده است.

مقام‌های مسئول بارها بر «امنیت» به‌عنوان اولویت اصلی تاکید کرده‌اند. به گفته آنها، مجموعه‌ای از نهادهای نظامی، انتظامی، اطلاعاتی و قضایی در برگزاری این مراسم دخیل هستند و با ایجاد حلقه‌های مختلف امنیتی از ورودی‌های تهران تا محل مراسم، تلاش شده شرایط برای برگزاری «بدون اختلال» فراهم شود.

پس از تهران، برنامه‌ تشییع در شهر قم در روز ۱۶ تیرماه دنبال می‌شود. گفته شده است که نماز میت به امامت یکی از مراجع تقلید در جمکران خوانده خواهد شد.

نجف و کربلا

علی خامنه‌ای در دوران زندگی خود تنها دو بار، در هفت و هجده سالگی، به عراق سفر کرده بود و پس از آن دیگر به نجف و کربلا نرفت. بر اساس برنامه اعلام‌شده، قرار است پیکر او روز ۱۷ تیرماه از طریق فرودگاه نجف وارد عراق شود.

پس از تشییع در حرم امام اول شیعیان در نجف، سپس در شهر کربلا این مراسم ادامه پیدا می‌کند و دوباره از طریق نجف به ایران بازگردانده می‌شود.

مقام‌های ایرانی برگزاری مراسم در عراق را پاسخی به درخواست گروه‌های مختلف عراقی عنوان کرده‌اند و بر ابعاد مذهبی و فراملی این مراسم تأکید دارند.

در عین حال، برخی تحلیلگران معتقدند برگزاری مراسم تشییع در نجف و کربلا می‌تواند تلاشی برای برجسته کردن جایگاه فراملی علی خامنه‌ای در میان شیعیان منطقه تلقی شود.

برخی ناظران این اقدام را در چارچوب تلاش جمهوری اسلامی برای حفظ و نمایش نفوذ مذهبی و سیاسی خود در یکی از مهم‌ترین مراکز جهان تشیع تفسیر کرده‌اند.

وزیر خارجه ایران که چند روز پیش برای هماهنگی این مراسم به بغداد سفر کرده بود مراسم تشییع را دارای «اهمیت نمادین» دانسته و گفته که برگزاری این مراسم در نجف و کربلا، نشان‌ می‌دهد که جایگاه علی خامنه‌ای در میان شیعیان فراتر از مرزهای ایران است.

در همین چارچوب، بعضی از مقام‌های ایرانی این رویداد را فرصتی برای نمایش «پیوند عمیق دو ملت» توصیف کرده‌اند و آن را بخشی از یک حلقه و زنجیره سیاسی مذهبی گسترده‌ در منطقه می‌دانند.

دولت عراق یکی از برگزارکنندگان اصلی مراسم در آن کشور است. بر اساس گزارش‌ها، این مراسم با هماهنگی مستقیم دفتر نخست‌وزیری عراق و مشارکت نهادها و وزارتخانه‌های مختلف دولتی برگزار می‌شود. برخی مقام‌های عراقی، میزبانی این مراسم را «یک افتخار تاریخی» توصیف کرده‌اند و گفته‌اند همه ظرفیت‌های اداری، خدماتی و امنیتی برای برگزاری این مراسم بسیج خواهد شد.

خبرگزاری مهر از قول مقام‌های عراقی گزارش داده که استانداری‌های نجف و کربلا، وزارتخانه‌های حمل‌ونقل، کشور و امور خارجه عراق، سازمان حشدالشعبی و دفتر نخست‌وزیری عراق از جمله نهادهایی هستند که مسئولیت هماهنگی و برگزاری این مراسم را بر عهده دارند.

پس از برگزاری مراسم تشییع در تهران ، قم،نجف و کربلا قرار است ، روز ۱۸ تیرماه مرحله پایانی این مراسم در شهر مشهد انجام شود و علی خامنه‌ای در حرم امام هشتم شیعیان به خاک سپرده خواهد شد.

مسئولان برگزار کننده مراسم تشییع علی خامنه‌ای اعلام کرده‌اند که پس از تدفین در حرم امام هشتم شیعیان، برای چهل روز در استان‌های مختلف مراسم‌های مذهبی و دعا و نیایش برگزار خواهد شد و تا سالگرد خاکسپاری علی خامنه‌ای همایش‌ها و مراسم‌های دیگری تدارک دیده شده است.

اهمیت سیاسی مراسم

مراسم خاکسپاری علی خامنه‌ای در شرایطی برگزار می‌شود که جمهوری اسلامی با چالش‌های سیاسی و اجتماعی متعددی روبه‌رو است.

به گفته برخی تحلیلگران، اعتراضات سراسری و سرکوب معترضان در ماه‌های گذشته به تشدید آنچه آنها «بحران مشروعیت» می‌نامند، انجامیده است.

به باور این تحلیلگران، مراسم تشییع رهبران در نظام‌های ایدئولوژیک صرفا کارکرد سوگواری ندارد و می‌تواند به صحنه‌ای برای نمایش انسجام، بازتولید روایت رسمی و انتقال پیام‌های سیاسی تبدیل شود.

از این منظر، مراسم پیش رو علاوه بر جنبه مذهبی، دارای ابعاد سیاسی نیز هست. برخی ناظران معتقدند این مراسم می‌تواند در فرآیند انتقال قدرت و تثبیت نظم سیاسی پس از علی خامنه‌ای نقش نمادین ایفا کند.

برخی ناظران معتقدند این مراسم علاوه بر نمایش میزان بسیج و حمایت از حکومت، می‌تواند در فرآیند انتقال قدرت و تثبیت نظم سیاسی در ایران نیز نقش داشته باشد. از این مراسم همچنین به عنوان «بیعت دوباره» با مجتبی خامنه‌ای یاد شده است.

با این حال، گروهی از تحلیلگران تاکید می‌کنند که حتی برگزاری گسترده چنین مراسمی لزوما به معنای حل مسائل عمیق‌تر سیاسی و اجتماعی نیست و نمی‌تواند به‌تنهایی شکاف‌های موجود میان حکومت و بخش‌هایی از جامعه را برطرف کند.

در عین حال، این مراسم در شرایطی برگزار می‌شود که توجه بسیاری از ناظران به نحوه انتقال قدرت، آرایش نیروهای سیاسی و واکنش جامعه به تحولات ماه‌های گذشته معطوف است.

به همین دلیل، اهمیت این مراسم برای بسیاری از تحلیلگران فراتر از یک آیین سوگواری ارزیابی می‌شود و آن را رویدادی می‌دانند که می‌تواند نشانه‌هایی از مسیر سیاسی جمهوری اسلامی در دوره پس از علی خامنه‌ای ارائه کند.