داود غلام آزاد
موتورِ نادیدهگرفتهشدهٔ تاریخ
دربارهٔ اهمیتِ همکاری برای تاریخ و برای تحولِ کنونیِ ایران
درآمد
جملهای هست که آنقدر تکرار شده که همچون بدیهیاتی به گوش میرسد: تاریخ تاریخِ کشمکشهاست. آن که این را بر زبان میآورد، مرادش این است که اصلِ رویدادِ انسانی ستیز است، پیروزیِ یکی بر دیگری، و هر چیزِ دیگر تنها حاشیهٔ آن. میخواهم در این جستار نشان دهم که این جمله هرچند چیزی راست را درمییابد، اما آن نیرومندتر را نادیده میگیرد، و درست همین نادیدهگرفتهشده برای وضعیتی که ایران امروز در آن به سر میبرد تعیینکننده است. زیرا آن که تاریخ را تنها همچون کشمکش میفهمد، سیاست را نیز تنها همچون کشمکش میفهمد، و آن که سیاست را تنها همچون کشمکش میفهمد، در دگراندیش دشمنی میبیند که باید شکست داده شود. اما آن که آن موتورِ دیگرِ خاموشماندهی تاریخ را میشناسد، نگاهی دیگر به آنچه اکنون در برابرِ ایرانیان است به دست میآورد.
این موتورِ دیگر همکاری نام دارد، همکاریِ انسانها. تزِ من چنین است: نه کشمکش بهتنهایی، بلکه پیش از همه همکاری بشریت را به آنچه هست بدل کرده است؛ و تواناییِ ایرانیان در بدلساختنِ یک نفیِ مشترک به یک همکاریِ قاعدهمند تعیین خواهد کرد که آیا پس از جمهوری اسلامی نظمی آزاد میآید یا تنها دیکتاتوریِ بعدی. نخست میخواهم نشان دهم چرا همکاری موتورِ نادیدهگرفتهشدهٔ تاریخ است؛ سپس چرا توانستند آن را نادیده بگیرند؛ و سرانجام از این امر برای وضعیتِ کنونیِ ایران چه برمیآید.
یک. موتورِ نادیدهگرفتهشده
نخست به خودِ زندگی بنگریم، زیرا کهنترین آموزگار است. دیرزمانی مسلّم انگاشته میشد که طبیعت چیزی جز نبرد بر سرِ بقا نیست، یک دربرابرِهم که در آن نیرومندتر ناتوانتر را پس میزند. این نگاه نادرست نیست، اما یکسویه است، و پژوهشِ زنده نیمهٔ دیگرِ تصویر را در پی آورده است. این پژوهش نشان میدهد که جهشهای بزرگِ تکامل نه مدیونِ دربرابرِهم، بلکه مدیونِ باهمبودناند. یاختهٔ عالیتر، که همهٔ گیاهان و جانوران از آن ساخته شدهاند، از پیوندِ پایدارِ یاختههای سادهتری برآمده که روزگاری مستقل میزیستند؛ آنچه امروز یک اندامواره است، روزگاری یک همکاری بود. تنِ یک انسان موجوداتِ ریزِ زندهای بیش از یاختههای خودش در خود جای داده است، و بی این همپیمانی نمیتوانست یک روز هم گوارش کند و بزید. هر جا دقیقتر بنگریم، همین را مییابیم: آنچه دوام میآورد و شکوفا میشود، کمتر مدیونِ خوردن و خوردهشدن است تا مدیونِ همزیستی، تقسیمِ کار، و نیازمندیِ متقابل. نه تکافتادگان چیره میشوند، بلکه آنان که بههم میپیوندند.
در انسان از این واقعیتِ زیستشناختی بنیادِ همهٔ تاریخِ او پدید میآید. انسان از سرشت موجودی است پُرکاستی: از درنده کندتر است، از شکارگر ناتوانتر، از تقریباً هر جانورِ هماندازهٔ خود بیدفاعتر، و کودکش دیرتر از کودکِ هر جاندارِ دیگری بیپناه میماند. یک انسانِ تنها در دلِ طبیعتِ وحشی موجودی است سرگشته و ازدسترفته. انسان از آن رو زنده مانده که نیرومندترین تکجنگاور نبوده، بلکه از آن رو که بهترین همکار شده است. شکار در گروه، تقسیمِ شکار، سپردنِ دانش از پیران به جوانان، تقسیمِ کار میانِ آنان که در کارهای گوناگون چیرهدست بودند، همهٔ اینها کاستیِ فرد را به نیرومندیِ جمع بدل کرده است. همان دست و ابزار و زبان، ابزارهای همکاری، از جانور انسان ساختند؛ این کارِ مشترک بود که راهرفتنِ استوار را با سرِ اندیشنده پیوند داد. انسان، بهکوتاهسخن، همان موجودی است که خود را از راهِ همکاری پدید آورده است.
آنچه دربارهٔ پیدایشِ انسان صادق است، دربارهٔ همهٔ تاریخِ او نیز صادق است. زبان، خط، حقوق، شهر، بازار، دانش، همهٔ اینها اختراعِ تکجنگاوران نیستند، بلکه ساختههای همکاریِ بسیاری در درازای نسلهای بسیار. حتی نزاع همکاری را پیشفرض میگیرد، نه برعکس. پیش از آنکه انسانها بتوانند بر سرِ چگونگیِ توزیعِ آنچه مشترکاً تولید شده نزاع کنند، نخست باید آن را مشترکاً تولید کنند؛ نبردِ توزیع از ثروتی زندگی میکند که نخست همکاری آن را میآفریند. حتی جنگ، بیرونیترین صورتِ دربرابرِهم، بی درجهٔ بالایی از همکاری پیشبردنی نیست: یک ارتش یکی از سازمانیافتهترین صورتهای همکاری است که وجود دارد. بدینسان با نگاهِ دقیقتر همهجا آشکار میشود که کشمکش نه علت، بلکه پدیدهای برآمده است که خود از پیش همکاری را پیشفرض میگیرد. همکاری نخستین است؛ ستیز در چارچوبِ آن رخ میدهد.
دو. چرا موتور نادیده گرفته شد
اگر همکاری اینچنین بنیادین است، این پرسش خود را پیش میکشد: چرا توانستند اینقدر دراز آن را نادیده بگیرند؟ برای این چند دلیل هست، و ارزشِ دانستن دارند، زیرا تا در تخیلِ سیاسیِ روزگارِ ما نیز کارگرند. دلیلِ نخست این است که کشمکش دیدنیتر از همکاری است. نبرد، خیزش، سرنگونی رویدادهایی پُرصدا و تاریخدارند که به روایت درمیآیند؛ اما همکاریِ خاموشِ روزانهٔ میلیونها که جامعهای را زنده نگاه میدارد، نه نام دارد و نه تاریخ، و در هیچ تاریخنامهای پدیدار نمیشود. تاریخنگاری دیرزمانی تنها پُرصدا را ثبت کرده و خاموش را بدیهی انگاشته است، همانگونه که آدمی هوا را تنها آنگاه درمییابد که کم بیاید.
دلیلِ دوم در منافعِ حاکمان نهفته است. حاکمیتی که بر زور استوار است، خوش دارد جهان را جایی بنمایاند که در آن بی دستِ نیرومندش هر کس با هر کس میجنگید؛ تصویرِ جنگِ همه علیهِ همه آن سروری را توجیه میکند که گویا تنها او صلح را تأمین میکند. اینکه انسانها حتی بی سرور نیز میتوانند همکاری کنند، بلکه بیوقفه چنین میکنند، حقیقتی است ناخوشایند برای هر حاکمیتِ خودکامه. از همین رو تواناییِ همکاریِ محکومان کوچک شمرده میشود و ناتوانیِ ادعاییِ آنان در خودسازماندهی به مشروعیتِ حاکمیت برکشیده میشود. آن که میخواهد بر ملتی حکم براند، نخست باید آن ملت را قانع کند که نمیتواند خود بر خویش فرمان براند.
دلیلِ سوم خطایی در اندیشه است که ارجمند به گوش میرسد و با اینهمه خطاست. از آن رو که در ستیز چیزی فیصله مییابد و از آن رو که امرِ دراماتیک توجه را میرباید، ستیز را گوهر و نیروی محرکه اعلام کردهاند و همکاری را نتیجهٔ صرف یا دمی آسودن میانِ کشمکشها. این نسبت را وارونه میکند. حتی آن که تاریخ را همچون توالیِ کشمکشهای طبقاتی تفسیر میکند، باید بپذیرد که یک طبقه اصلاً نخست از راهِ همکاریِ اعضایش به نیرویی کنشگر بدل میشود و اینکه هدفِ کشمکش سرانجام نظمی بهتر از همکاری است، نه کشمکش بهخاطرِ خودِ کشمکش. کشمکش وسیله است، همکاری هدف. آن که وسیله را به هدف برمیکشد، آن اساسی را از دیده میبازد که اصلاً بهخاطرِ آن نزاع میشود.
سه. همکاری همچون معیارِ تمدن
از آنچه گفته شد معیاری برمیآید که جامعهها را میتوان با آن سنجید. میتوان مرتبهٔ یک تمدن را از این بازخواند که تا چه اندازه کامیاب میشود دایرهٔ کسانی را که با هم بهجای دربرابرِهم کار میکنند گسترش دهد، و صورتهایی را که در آنها کشمکشهای ناگزیرِ خود را بینابودسازیِ خویش فیصله میدهد ظریفتر کند. متمدنشدن در این معنا چیزی جز گسترش و ظرافتبخشیِ همکاری نیست: از خانواده به تبار، از تبار به قبیله، از قبیله به شهر، از شهر به کشور، از کشور به جامعهٔ ملتها. هر یک از این گامها به این معناست که انسانها میآموزند بیگانگانِ هرچه بیشتری را همچون همکار بهجای دشمن رفتار کنند، و نهادهایی برپا میکنند که در آنها نزاع قاعدهمند میشود و خشونت پس رانده میشود. حقوق، قرارداد، مجلس و حقوقِ بینالملل چنین نهادهاییاند؛ همهٔ آنها همکاریِ منجمدشدهاند، ابزارهایی که انسانها با آنها کشمکشهای خود را بی کشتنِ یکدیگر فیصله میدهند.
بدینسان موتورِ تاریخ با پرسش از مهرِ به زندگی پیوند مییابد. زیرا آمادگی برای همکاری از رویآوری به زنده برمیخیزد: تنها آن که زندگی را آری میگوید، زندگیِ دیگری را نیز، دلیلی دارد که او را همچون همکار رفتار کند نه همچون مانع. و برعکس، همکاریِ کامیاب مهرِ به زندگی را میپرورد، زیرا به انسانها این تجربه را میبخشد که میتوانند با هم ببالند. اما لذت از ویرانگری، کششِ به مرده، دشمنِ همکاری است؛ دیگری را نه همچون شریک، بلکه همچون شکار یا قربانی میخواهد. بدینسان سه چیز به هم تعلق دارند که آدمی خو کرده است جدا از هم بیندیشدشان: مهرِ به زندگی، تواناییِ همکاری، و تمدن. اینها سه ناماند برای همان جهتِ بنیادینِ تحولِ انسانی، و در برابرشان نیز همچون یک واحد میایستند: لذت از ویرانگری، تکافتادگی، و بازگشت به بربریت.
چهار. از این امر برای وضعیتِ ایران چه برمیآید
اگر این معیار را بر وضعیتِ کنونیِ ایران به کار بندیم، بسیاری چیزها روشن میشود که وگرنه معماگونه میماند. جمهوری اسلامی، سنجیده به معیارِ ما، نظمی از همکاریِ محدوداً سازمانیافته است. دایرهٔ همکاران را گسترش نداده، بلکه تنگ کرده است: به مؤمنانِ راستکیش، به وفاداران به خط، به اعضای گروهِ درست. نهادهای نزاعِ قاعدهمند را، سخنِ آزاد، حزب، اتحادیه، انجمنِ مستقل را ظریفتر نکرده، بلکه درهمکوبیده و با فرمانِ از بالا جایگزین کرده است. و رویآوری به زندگی را، شادی، موسیقی، رقص، بودنِ بیحجاب را، بهگونهای نظاممند به دیدهٔ بدگمانی نگریسته و آیینِ مرگ را بهجای آن نشانده است. از همین رو نهتنها حاکمیتی ناعادلانه، بلکه به معنای دقیقِ کلمه حاکمیتی تمدنزداست: نظمی که توانِ همکاریِ جامعه را از هم میپاشد، زیرا بقایش به تکافتادگی و بیاعتمادیِ محکومان بسته است. این نظم تجلیِ توازنی است میانِ همکاری و کشمکش که به سودِ کشمکشِ دروندولتی و میاندولتی برهم خورده است.
و با اینهمه، و این سویهٔ دلگرمکننده است، نتوانسته است تواناییِ همکاریِ ایرانیان را خاموش کند. این توانایی خود را در شبکههای یاریِ متقابل نشان میدهد که مردم با آنها سختیِ روزمره را نرم میکنند؛ در همبستگیای که خانوادهها، همسایگیها و حلقههای دوستی با آن یکدیگر را برمیدارند، آنجا که دولت وامیماند؛ و روشنترین جلوهاش در آن جنبشی بود که زندگی را در شعارِ خود نشاند و در آن برای نخستین بار انسانها از مرزهای طبقه و نسل و قومیت فراتر برای یکدیگر ایستادند. در این لحظهها جامعهٔ ایران ثابت کرد که هنرِ همکاری را از یاد نبرده، بلکه آن را زیرِ لفافِ حاکمیتِ همکاریستیز نگاه داشته و تمرین کرده است. این سرمایهٔ راستینِ آیندهٔ ایران است، بزرگتر از همهٔ نفت: تواناییِ حفظشدهٔ مردم در باهمکارکردن.
از اینجا میتوان وظیفهٔ تعیینکننده را دقیق مشخص کرد. پرسشِ آیندهٔ ایران تنها این نیست که چه کسی جمهوری اسلامی را سرنگون میکند، زیرا حاکمیتی را ائتلافِ صرفِ نفی نیز میتواند سرنگون کند، ائتلافی که در لحظهٔ پیروزی دوباره از هم میپاشد. پرسش این است که آیا ایرانیان میتوانند از نفیِ مشترکِ خود یک همکاریِ پایدار بسازند که سرنگونی را از سر بگذراند. زیرا نفی تنها علیهِ چیزی وحدت میبخشد؛ اما همکاری بهخاطرِ چیزی وحدت میبخشد، و تنها این دومی است که نظمی دموکراتیک را برمیدارد. درسِ گذشته در همینجاست: انقلابی که بیش از چهار دهه پیش ائتلافی گسترده از نفی را گِرد آورد، در لحظهٔ پیروزی از هم پاشید، و آن یک گروه چیره شد که بهترین سازمان را داشت، یعنی: در اردوگاهِ خود بهترین توانایی را برای همکاری داشت، حال آنکه دیگران خود را در رقابت فرسودند. آن که این درس را جدی میگیرد، میداند که تواناییِ همکاریِ نیروهای دموکرات فضیلتی در کنارِ فضیلتهای دیگر نیست، بلکه آن یگانه شرطی است که همهچیز به آن آویخته است.
از اینجا برمیآید که نیروهای دموکرات اکنون باید بر چه کار کنند. آنان نباید همکاری را موعظه کنند، بلکه آن را زندگی کنند، زیرا همکاری هنری است که تنها با تمرین به دست میآید. اپوزیسیونی که گروههایش با یکدیگر همچون خائن و دشمن رفتار میکنند، هر روز ناتوانیِ خود را در همکاری و بدینسان بیصلاحیتیِ خود را برای حاکمیتِ دموکراتیک به جامعه ثابت میکند؛ اما اپوزیسیونی که نشان میدهد انسانهای دارای باورهای گوناگون میتوانند بر سرِ بهترین راهحل کشاکش کنند و با اینهمه حقِ هستی و مشارکتِ دیگری را ارج نهند، برهانِ زندهای عرضه میکند بر اینکه نظمِ آزاد ممکن است. دموکراسیِ پارلمانیِ چندحزبی سرانجام چیزی نیست جز همکاریِ ناهمگونان که بر دوام نهاده شده و در صورتهایی استوار ریخته شده است: نظمی که در آن نزاع ناپدید نمیشود، اما چنان مهار میشود که همکاری را نه ویران میکند، بلکه به آن خدمت میکند. این صورتِ سیاسیِ موتورِ نادیدهگرفتهشدهٔ تاریخ است. آن که از آن دفاع میکند، از الگویی بیگانه دفاع نمیکند، بلکه از شکوفاییِ تواناییای که ایرانیان دیرگاهی است دارایش هستند و تنها باید آن را از نهانِ زندگیِ روزمره به روشناییِ نظمِ همگانی برکشند.
سخنِ پایانی
تاریخ تنها تاریخِ کشمکشها نیست؛ به همان اندازه، و ژرفتر از آن، تاریخِ همکاری است، که بی آن نه کشمکشی و نه جامعهای هرگز برپا نمیماند. برپاداشتن و نگاهداشتنِ توازن میانِ کشمکش و همکاری به سودِ همکاری، خود یکی از شرایطِ ناگزیرِ بازتولیدِ جامعه است و بدینسان یکی از وظایفِ اصلیِ سیاستِ دموکراتیک. این بینش پرسشی صرفاً عالمانه نیست. نگاه به آنچه در برابرِ ایرانیان است را دگرگون میکند. آن که تنها کشمکش را همچون موتورِ تاریخ میبیند، به انتظارِ مردِ نیرومندِ بعدی خواهد نشست که کشمکش را بهجای او ببرد، و روزِ پس از پیروزی درخواهد یافت که تنها سرور را عوض کرده است. آن که همکاری را همچون شرطِ بازتولیدِ جامعه میبیند، بر آن کار خواهد کرد، همینجا و همین اکنون، در رفتارِ گروههای اپوزیسیون با یکدیگر، در شبکههای جامعهٔ مدنی، در تمرینِ شکیبانهٔ نزاعِ قاعدهمند. آیندهٔ ایران نه از آنِ کسی خواهد بود که سختتر میجنگد، بلکه از آنِ کسانی که بهتر میآموزند با هم کار کنند. این وظیفهٔ دشوارتر، اما یگانه وظیفهٔ استوار است، و نه روزِ پس از سرنگونی، بلکه امروز آغاز میشود.
کتابنامه
Elias, Norbert: Über den Prozeß der Zivilisation. Basel 1939. [ترجمهٔ فارسی: در باب فرایند تمدن.]
Engels, Friedrich: Der Anteil der Arbeit an der Menschwerdung des Affen. London 1876. (MEW, Band 20) [ترجمهٔ فارسی: نقشِ کار در تکاملِ انسان از میمون.]
Fromm, Erich: Die Seele des Menschen. New York 1964. [ترجمهٔ فارسی: دلِ آدمی / قلبِ انسان.]
Gholamasad, Dawud: Irans neuer Umbruch. Hannover 2011. [برگردانِ عنوان: دگرگونیِ نوینِ ایران؛ از مهرِ به مرده تا مهرِ به زندگی.]
Kropotkin, Peter: Gegenseitige Hilfe in der Tier- und Menschenwelt. London 1902. [ترجمهٔ فارسی: تعاون، عاملی در تکامل.]
Marx, Karl: Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte. New York 1852. (MEW, Band 8) [ترجمهٔ فارسی: هجدهم برومرِ لوئی بناپارت، ترجمهٔ باقر پرهام.]
Margulis, Lynn: Der symbiotische Planet. New York 1998. [برگردانِ عنوان: سیارهٔ همزیست؛ نگاهی نو به تکامل.]
هانوفر، ۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ (برابر با ۲۰ تیرِ ۱۴۰۵)
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/
(*) داود غلام آزاد پروفسور بازنشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.
متن آلمانی نوشته:
Der übersehene Motor der Geschichte
Über die Bedeutung der Kooperation für die Geschichte und für die gegenwärtige Entwicklung Irans
Dawud Gholamasad
Einleitung
Es gibt einen Satz, der so oft wiederholt wurde, dass er wie eine Selbstverständlichkeit klingt: Die Geschichte sei die Geschichte der Kämpfe. Wer ihn ausspricht, meint, das Eigentliche des menschlichen Geschehens sei der Widerstreit, der Sieg der einen über die anderen, und alles Übrige nur dessen Beiwerk. Ich möchte in diesem Essay zeigen, dass dieser Satz zwar etwas Wahres trifft, aber das Stärkere übersieht, und dass gerade dieses Übersehene für die Lage entscheidend ist, in der sich Iran heute befindet. Denn wer die Geschichte allein als Kampf begreift, begreift auch die Politik allein als Kampf, und wer die Politik allein als Kampf begreift, sieht im Andersdenkenden den Feind, den es zu besiegen gilt. Wer dagegen den anderen, verschwiegenen Motor der Geschichte kennt, gewinnt einen anderen Blick auf das, was den Iranern jetzt bevorsteht.
Dieser andere Motor heißt Kooperation, das Zusammenwirken der Menschen. Meine These lautet: Nicht der Kampf allein, sondern vor allem die Kooperation hat die Menschheit zu dem gemacht, was sie ist; und die Fähigkeit der Iraner, aus einer geteilten Ablehnung ein geregeltes Zusammenwirken zu machen, wird darüber entscheiden, ob auf die Islamische Republik eine freie Ordnung folgt oder nur die nächste Diktatur. Ich will zuerst zeigen, warum die Kooperation der übersehene Motor der Geschichte ist; sodann, warum sie übersehen werden konnte; und schließlich, was daraus für die gegenwärtige Lage Irans folgt.
- Der übersehene Motor
Betrachten wir zunächst das Leben selbst, denn es ist der älteste Lehrmeister. Lange galt als ausgemacht, die Natur sei nichts als ein Kampf ums Dasein, ein Gegeneinander, in dem der Stärkere den Schwächeren verdrängt. Diese Sicht ist nicht falsch, aber sie ist einseitig, und die Erforschung des Lebendigen hat die andere Hälfte des Bildes nachgeliefert. Sie zeigt, dass die großen Sprünge der Entwicklung nicht dem Gegeneinander, sondern dem Miteinander zu verdanken sind. Die höhere Zelle, aus der alle Pflanzen und Tiere bestehen, ist aus dem dauerhaften Zusammenschluss einfacherer Zellen hervorgegangen, die einst selbständig lebten; was heute ein Organismus ist, war einst eine Kooperation. Der Körper eines Menschen beherbergt mehr Kleinstlebewesen, als er eigene Zellen besitzt, und könnte ohne dieses Bündnis nicht einen Tag verdauen und leben. Wo immer wir genauer hinsehen, finden wir dasselbe: Was dauert und sich entfaltet, verdankt sich weniger dem Fressen und Gefressen werden als der Symbiose, der Arbeitsteilung, dem gegenseitigen Angewiesensein. Nicht die Vereinzelten setzen sich durch, sondern die, die sich verbinden.
Beim Menschen wird aus dieser biologischen Tatsache die Grundlage seiner ganzen Geschichte. Der Mensch ist von Natur ein Mängelwesen: Er ist langsamer als das Raubtier, schwächer als der Beutegreifer, wehrloser als fast alles Getier seiner Größe, und sein Kind bleibt länger hilflos als das jedes anderen Lebewesens. Ein einzelner Mensch in der Wildnis ist ein verlorenes Wesen. Überlebt hat der Mensch nicht, weil er der stärkste Einzelkämpfer war, sondern weil er der beste Zusammenarbeiter wurde. Die Jagd in der Gruppe, das Teilen der Beute, die Weitergabe des Wissens von den Alten an die Jungen, die Arbeitsteilung zwischen denen, die verschiedene Dinge gut konnten, all dies hat den Mangel des Einzelnen in die Stärke der Gemeinschaft verwandelt. Schon die Hand, das Werkzeug und die Sprache, die Werkzeuge der Zusammenarbeit, haben aus dem Tier den Menschen gemacht; es war die gemeinsame Arbeit, die den aufrechten Gang mit dem denkenden Kopf verband. Der Mensch ist, kurz gesagt, das Wesen, das sich durch Kooperation selbst hervorgebracht hat.
Was für die Entstehung des Menschen gilt, gilt für seine ganze Geschichte. Sprache, Schrift, Recht, Stadt, Markt, Wissenschaft, all dies sind keine Erfindungen einzelner Kämpfer, sondern Gebilde der Zusammenarbeit vieler über viele Generationen. Selbst der Streit setzt Kooperation voraus, nicht umgekehrt. Bevor Menschen darum streiten können, wie das gemeinsam Erzeugte verteilt wird, müssen sie es erst gemeinsam erzeugen; der Verteilungskampf lebt von dem Reichtum, den erst die Zusammenarbeit schafft. Selbst der Krieg, die äußerste Gestalt des Gegeneinanders, ist ohne ein hohes Maß an Kooperation nicht zu führen: Ein Heer ist eine der durchorganisiertesten Formen der Zusammenarbeit, die es gibt. So zeigt sich bei näherem Hinsehen überall, dass der Kampf nicht der Grund, sondern eine abgeleitete Erscheinung ist, die selbst schon Kooperation voraussetzt. Das Zusammenwirken ist das Erste; der Widerstreit spielt sich in seinem Rahmen ab.
- Warum der Motor übersehen wurde
Wenn die Kooperation so grundlegend ist, drängt sich die Frage auf, warum sie so lange übersehen werden konnte. Dafür gibt es mehrere Gründe, und es lohnt, sie zu kennen, denn sie wirken bis in die politische Fantasie unserer Tage hinein. Der erste Grund ist, dass der Kampf sichtbarer ist als die Kooperation. Die Schlacht, der Aufstand, der Umsturz sind laute, datierbare Ereignisse, die sich zur Erzählung eignen; die stille, tägliche Zusammenarbeit von Millionen, die eine Gesellschaft am Leben erhält, hat keinen Namen und kein Datum und erscheint in keiner Chronik. Die Geschichtsschreibung hat lange nur das Laute verzeichnet und das Leise für selbstverständlich gehalten, so wie man die Luft erst bemerkt, wenn sie fehlt.
Der zweite Grund liegt in den Interessen der Herrschenden. Eine Herrschaft, die auf Gewalt beruht, stellt die Welt gern als einen Ort dar, an dem ohne ihre starke Hand jeder gegen jeden kämpfte; das Bild vom Krieg aller gegen alle rechtfertigt den Herrn, der angeblich allein den Frieden sichert. Dass die Menschen auch ohne Herrn zusammenzuwirken vermögen, ja dass sie es unablässig tun, ist eine für jede Willkürherrschaft unbequeme Wahrheit. Darum wird die Kooperationsfähigkeit der Beherrschten kleingeredet und ihre angebliche Unfähigkeit zur Selbstorganisation zur Herrschaftslegitimation erhoben. Wer ein Volk beherrschen will, muss es zuerst überzeugen, dass es sich selbst nicht regieren kann.
Der dritte Grund ist ein Denkfehler, der ehrwürdig klingt und dennoch einer ist. Weil im Widerstreit sich etwas entscheidet und weil das Dramatische die Aufmerksamkeit fesselt, hat man den Widerstreit zum Wesen und zur treibenden Kraft erklärt und die Kooperation zum bloßen Ergebnis oder zur Verschnaufpause zwischen den Kämpfen. Das verkehrt das Verhältnis. Sogar wer die Geschichte als Abfolge von Klassenkämpfen deutet, müsste zugeben, dass eine Klasse überhaupt erst durch die Kooperation ihrer Mitglieder zur handelnden Größe wird und dass der Zweck des Kampfes am Ende eine bessere Ordnung des Zusammenwirkens ist, nicht der Kampf um seiner selbst willen. Der Kampf ist Mittel, die Kooperation ist Zweck. Wer das Mittel zum Zweck erhebt, verliert den Grund aus den Augen, um dessentwillen überhaupt gestritten wird.
III. Die Kooperation als Maßstab der Zivilisation
Aus dem Gesagten folgt ein Maßstab, an dem sich Gesellschaften messen lassen. Man kann den Stand einer Zivilisation daran ablesen, wie weit es ihr gelingt, den Kreis derer auszudehnen, die miteinander statt gegeneinander wirken, und die Formen zu verfeinern, in denen sie ihre unvermeidlichen Konflikte austragen, ohne sich zu vernichten. Zivilisierung heißt in diesem Sinne nichts anderes als die Ausweitung und Verfeinerung der Kooperation: von der Familie zur Sippe, von der Sippe zum Stamm, vom Stamm zur Stadt, von der Stadt zum Land, vom Land zur Völkergemeinschaft. Jeder dieser Schritte bedeutet, dass Menschen lernen, immer mehr Fremde als Mitwirkende statt als Feinde zu behandeln, und dass sie Einrichtungen schaffen, in denen der Streit geregelt und die Gewalt zurückgedrängt wird. Recht, Vertrag, Parlament und Völkerrecht sind solche Einrichtungen; sie alle sind geronnene Kooperation, Werkzeuge, mit denen Menschen ihre Konflikte austragen, ohne einander zu töten.
Damit verbindet sich der Motor der Geschichte mit der Frage nach der Liebe zum Leben. Denn die Bereitschaft zur Kooperation entspringt der Zuwendung zum Lebendigen: Nur wer das Leben bejaht, auch das Leben des anderen, hat einen Grund, ihn als Mitwirkenden zu behandeln statt als Hindernis. Und umgekehrt nährt gelingende Kooperation die Liebe zum Leben, weil sie den Menschen die Erfahrung schenkt, dass sie miteinander wachsen können. Die Zerstörungslust dagegen, die Anziehung durch das Tote, ist die Feindin der Kooperation; sie will den anderen nicht als Partner, sondern als Beute oder als Opfer. So gehören drei Dinge zusammen, die man getrennt zu denken gewohnt ist: die Liebe zum Leben, die Kooperationsfähigkeit und die Zivilisation. Sie sind drei Namen für dieselbe Grundrichtung menschlicher Entwicklung, und ihnen entgegen stehen ebenfalls als Einheit: die Zerstörungslust, die Vereinzelung und der Rückfall in die Barbarei.
- Was daraus für die Lage Irans folgt
Wenden wir diesen Maßstab auf die gegenwärtige Lage Irans an, so klärt sich manches, was sonst rätselhaft bleibt. Die Islamische Republik ist, an unserem Maßstab gemessen, eine Ordnung der eingeschränkt organisierten Kooperation. Sie hat den Kreis der Mitwirkenden nicht ausgeweitet, sondern verengt: auf die Rechtgläubigen, die Linientreuen, die Angehörigen der richtigen Gruppe. Sie hat die Einrichtungen des geregelten Streits, das freie Wort, die Partei, die Gewerkschaft, die unabhängige Vereinigung, nicht verfeinert, sondern zerschlagen und durch das Kommando von oben ersetzt. Und sie hat die Zuwendung zum Leben, die Freude, die Musik, den Tanz, das unverhüllte Dasein, systematisch verdächtigt und den Kult des Todes an ihre Stelle gesetzt. Sie ist darum nicht nur eine ungerechte, sondern im strengen Sinne eine de-zivilisierende Herrschaft: eine Ordnung, die die Kooperationskraft der Gesellschaft zersetzt, weil ihr Bestand von der Vereinzelung und dem Misstrauen der Beherrschten abhängt. Sie ist die Manifestation einer verschobenen Balance zwischen Kooperation und Konflikt zugunsten des inner- und zwischenstaatlichen Konflikts.
Und doch, dies ist die tröstliche Seite, hat sie die Kooperationsfähigkeit der Iraner nicht auslöschen können. Sie zeigt sich in den Netzen der gegenseitigen Hilfe, mit denen die Menschen die Härten des Alltags abfedern; in der Solidarität, mit der Familien, Nachbarschaften und Freundeskreise einander tragen, wo der Staat versagt; und sie zeigte sich am hellsten in jener Bewegung, die das Leben in ihre Losung setzte und in der zum ersten Mal Menschen über die Grenzen der Klasse, der Generation und der Ethnie hinweg füreinander einstanden. In diesen Augenblicken hat die iranische Gesellschaft bewiesen, dass sie die Kunst der Kooperation nicht verlernt hat, sondern sie unter der Decke der kooperationsfeindlichen Herrschaft bewahrt und geübt hat. Das ist das eigentliche Kapital der iranischen Zukunft, größer als alles Öl: die erhaltene Fähigkeit der Menschen, miteinander zu wirken.
Von hier aus lässt sich die entscheidende Aufgabe genau bestimmen. Die Frage der iranischen Zukunft ist nicht allein, wer die Islamische Republik stürzt, denn stürzen kann eine Herrschaft auch eine bloße Koalition der Ablehnung, die im Augenblick des Sieges wieder auseinanderfällt. Die Frage ist, ob die Iraner aus ihrer geteilten Ablehnung ein dauerhaftes Zusammenwirken machen können, das den Sturz überlebt. Denn die Ablehnung eint nur gegen etwas; das Zusammenwirken aber eint für etwas, und nur das Letztere trägt eine demokratische Ordnung. Hier liegt die Lehre der Vergangenheit: Die Revolution, die vor mehr als vier Jahrzehnten eine breite Koalition der Ablehnung zusammenführte, zerfiel im Augenblick des Sieges, und durchgesetzt hat sich die eine Gruppe, die am besten organisiert, das heißt: am besten zur Kooperation im eigenen Lager fähig war, während die übrigen sich in Rivalität verzehrten. Wer diese Lehre ernst nimmt, weiß, dass die Kooperationsfähigkeit der demokratischen Kräfte nicht eine Tugend neben anderen ist, sondern die eine Bedingung, an der alles hängt.
Daraus ergibt sich, woran die demokratischen Kräfte jetzt zu arbeiten haben. Sie müssen die Kooperation nicht predigen, sondern vorleben, denn sie ist eine Kunst, die nur durch Übung erworben wird. Eine Opposition, deren Gruppen einander als Verräter und Feinde behandeln, beweist der Gesellschaft täglich ihre eigene Unfähigkeit zur Zusammenarbeit und damit ihre Untauglichkeit zur demokratischen Herrschaft; eine Opposition dagegen, die vorführt, dass Menschen verschiedener Überzeugung um die beste Lösung ringen und dennoch das Existenz- und Teilhaberecht des anderen achten können, liefert den lebendigen Beweis, dass die freie Ordnung möglich ist. Die parlamentarische Mehrparteiendemokratie ist am Ende nichts anderes als die auf Dauer gestellte, in feste Formen gebrachte Kooperation der Verschiedenen: eine Ordnung, in der der Streit nicht verschwindet, aber so eingehegt wird, dass er die Zusammenarbeit nicht zerstört, sondern ihr dient. Sie ist die politische Gestalt des übersehenen Motors der Geschichte. Wer für sie eintritt, tritt nicht für ein fremdes Modell ein, sondern für die Entfaltung einer Fähigkeit, die die Iraner längst besitzen und die sie nur noch aus der Verborgenheit des Alltags in das Licht der öffentlichen Ordnung heben müssen.
Schluss
Die Geschichte ist nicht nur die Geschichte der Kämpfe; sie ist ebenso, und tiefer noch, die Geschichte der Kooperation, ohne die kein Kampf und keine Gesellschaft je bestünde. Die Herstellung und Erhaltung der Balance zwischen Konflikt und Kooperation zugunsten der Kooperation ist selbst eine der unabdingbaren Reproduktionsbedingungen der Gesellschaft und damit eine der Hauptaufgaben der demokratischen Politik. Diese Einsicht ist keine bloße Gelehrtenfrage. Sie verändert den Blick auf das, was den Iranern bevorsteht. Wer nur den Kampf allein als Motor der Geschichte sieht, wird auf den nächsten starken Mann warten, der den Kampf für ihn gewinnt, und wird am Tag nach dem Sieg feststellen, dass er nur den Herrn gewechselt hat. Wer die Kooperation als Reproduktionsbedingung der Gesellschaft sieht, wird an ihr arbeiten, hier und jetzt, im Umgang der oppositionellen Gruppen miteinander, in den Netzen der Zivilgesellschaft, in der geduldigen Einübung des geregelten Streits. Die Zukunft Irans wird nicht dem gehören, der am härtesten kämpft, sondern denen, die am besten lernen, miteinander zu wirken. Das ist die schwerere, aber auch die einzige tragfähige Aufgabe, und sie beginnt nicht am Tag nach dem Sturz, sondern heute.
Bibliographie
Elias, Norbert: Über den Prozeß der Zivilisation. Soziogenetische und psychogenetische Untersuchungen. 2 Bände. Basel 1939.
Engels, Friedrich: Der Anteil der Arbeit an der Menschwerdung des Affen. London 1876. (MEW, Band 20)
Fromm, Erich: Die Seele des Menschen. Ihre Fähigkeit zum Guten und zum Bösen. New York 1964.
Gholamasad, Dawud: Irans neuer Umbruch: Von der Liebe zum Toten zur Liebe zum Leben. Hannover 2011.
Kropotkin, Peter: Gegenseitige Hilfe in der Tier- und Menschenwelt. London 1902.
Marx, Karl: Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte. New York 1852. (MEW, Band 8)
Margulis, Lynn: Der symbiotische Planet oder Wie die Evolution wirklich verlief. New York 1998.
Hannover, 10.07.2026
https://gholamasad.jimdofree.com/
متن انگلیسی نوشته:
The Overlooked Motor of History
On the Significance of Cooperation for History and for the Present Development of Iran
Dawud Gholamasad
Introduction
There is a sentence that has been repeated so often that it sounds like a self-evident truth: history is the history of struggles. Whoever utters it means that the essential thing in human events is conflict, the victory of the one over the other, and everything else merely its accompaniment. In this essay I wish to show that this sentence does indeed touch on something true but overlooks the stronger thing, and that precisely this overlooked thing is decisive for the situation in which Iran finds itself today. For whoever grasps history solely as struggle grasps politics, too, solely as struggle, and whoever grasps politics solely as struggle sees in the one who thinks differently the enemy to be defeated. Whoever, by contrast, knows the other, silenced motor of history gains a different view of what now lies ahead for the Iranians.
This other motor is called cooperation, the working-together of human beings. My thesis runs: not struggle alone, but above all cooperation has made humanity into what it is; and the capacity of the Iranians to make of a shared rejection a regulated working-together will decide whether the Islamic Republic is followed by a free order or only by the next dictatorship. I will show first why cooperation is the overlooked motor of history; then why it could be overlooked; and finally what follows from this for the present situation of Iran.
- The Overlooked Motor
Let us first consider life itself, for it is the oldest teacher. For a long time it was taken for granted that nature is nothing but a struggle for existence, a being-against-one-another in which the stronger displaces the weaker. This view is not false, but it is one-sided, and the research on the living has supplied the other half of the picture. It shows that the great leaps of development are owed not to being-against-one-another but to being-with-one-another. The higher cell, of which all plants and animals consist, arose from the lasting union of simpler cells that once lived independently; what today is an organism was once a cooperation. The body of a human being harbors more tiny living creatures than it has cells of its own, and without this alliance could not digest and live a single day. Wherever we look more closely, we find the same: what endures and unfolds owes itself less to eating and being eaten than to symbiosis, to the division of labor, to mutual dependence. It is not the isolated who prevail, but those who join together.
In the human being, this biological fact becomes the foundation of his whole history. The human being is by nature a creature of deficiencies: he is slower than the beast of prey, weaker than the predator, more defenseless than almost any animal of his size, and his child remains helpless longer than that of any other living being. A single human being in the wilderness is a lost creature. The human being has survived not because he was the strongest lone fighter but because he became the best cooperator. Hunting in the group, sharing the prey, passing on knowledge from the old to the young, the division of labor among those who were good at different activities, all this has transformed the deficiency of the individual into the strength of the community. The hand, the tool, and language, the tools of cooperation, already made the human being out of the animal; it was common labor that joined the upright gait with the thinking head. The human being is, in short, the being that has brought itself forth through cooperation.
What holds for the emergence of the human being holds for his whole history. Language, writing, law, city, market, science, all of these are not the inventions of lone fighters but formations of the cooperation of many across many generations. Even quarrel presupposes cooperation, not the other way round. Before human beings can quarrel over how what is jointly produced is to be distributed, they must first produce it jointly; the struggle over distribution lives from the wealth that only cooperation creates. Even war, the utmost form of being-against-one-another, cannot be waged without a high degree of cooperation: an army is one of the most thoroughly organized forms of cooperation there is. Thus on closer inspection it shows itself everywhere that struggle is not the ground but a derived phenomenon that itself already presupposes cooperation. The working-together is the first thing; conflict plays itself out within its frame.
- Why the Motor Was Overlooked
If cooperation is so fundamental, the question presses itself: why could it be overlooked for so long? There are several reasons for this, and it is worth knowing them, for they work their way into the political imagination of our own days. The first reason is that struggle is more visible than cooperation. The battle, the uprising, the overthrow are loud, datable events that lend themselves to narrative; the quiet, daily cooperation of millions that keeps a society alive has no name and no date and appears in no chronicle. Historiography has long recorded only the loud and taken the quiet for granted, just as one notices the air only when it is missing.
The second reason lies in the interests of the rulers. A rule that rests on force likes to present the world as a place in which, without its strong hand, everyone would fight against everyone; the image of the war of all against all justifies the master who allegedly alone secures the peace. That human beings are able to work together even without a master, indeed that they do so incessantly, is a truth inconvenient for every arbitrary rule. Therefore the capacity for cooperation of the ruled is talked down, and their alleged incapacity for self-organization is elevated into a legitimation of rule. Whoever wants to rule a people must first convince it that it cannot govern itself.
The third reason is an error of thought that sounds venerable and is one nonetheless. Because in conflict something is decided and because the dramatic captures attention, conflict has been declared the essence and the driving force, and cooperation the mere result or the breathing space between the struggles. This inverts the relation. Even whoever interprets history as a succession of class struggles would have to concede that a class becomes an acting magnitude only through the cooperation of its members, and that the purpose of the struggle is in the end a better order of working-together, not the struggle for its own sake. The struggle is means, cooperation is end. Whoever raises the means to the end loses sight of the ground for the sake of which there is any quarreling at all.
III. Cooperation as the Measure of Civilization
From what has been said there follows a measure against which societies can be measured. One can read off the level of a civilization from how far it succeeds in extending the circle of those who work with one another instead of against one another, and in refining the forms in which it settles its unavoidable conflicts without annihilating itself. Civilizing means, in this sense, nothing other than the widening and refining of cooperation: from the family to the clan, from the clan to the tribe, from the tribe to the city, from the city to the country, from the country to the community of nations. Each of these steps means that human beings learn to treat ever more strangers as fellow participants instead of as enemies, and that they create institutions in which quarrel is regulated and violence pushed back. Law, contract, parliament, and international law are such institutions; they are all congealed cooperations, tools with which human beings settle their conflicts without killing one another.
With this the motor of history connects with the question of the love of life. For the readiness for cooperation springs from the turning-toward the living: only one who affirms life, including the life of the other, has a reason to treat him as a fellow participant rather than as an obstacle. And conversely, successful cooperation nourishes the love of life, because it gives human beings the experience that they can grow with one another. The lust for destruction, by contrast, the attraction to the dead, is the enemy of cooperation; it wants the other not as a partner but as prey or as victim. Thus three things belong together that one is accustomed to thinking separately: the love of life, the capacity for cooperation, and civilization. They are three names for the same basic direction of human development, and opposed to them stand, likewise as a unity: the lust for destruction, isolation, and the relapse into barbarism.
- What Follows from This for the Situation of Iran
If we apply this measure to the present situation of Iran, much clears up that otherwise remains puzzling. The Islamic Republic is, measured against our standard, an order of restrictedly organized cooperation. It has not widened the circle of participants but narrowed it: to the true believers, the loyal to the line, the members of the right group. It has not refined the institutions of regulated quarrel, the free word, the party, the trade union, the independent association, but smashed them and replaced them with command from above. And it has systematically held under suspicion the turning-toward life, joy, music, dance, unveiled existence, and set the cult of death in their place. It is therefore not only an unjust but, in the strict sense, a de-civilizing rule: an order that corrodes the power of cooperation of society, because its continued existence depends on the isolation and mistrust of the ruled. It is the manifestation of a balance between cooperation and conflict shifted in favor of intra-state and inter-state conflict.
And yet, this is the consoling side, it has not been able to extinguish the capacity for cooperation of the Iranians. It shows itself in the networks of mutual help with which people cushion the hardships of everyday life; in the solidarity with which families, neighborhoods, and circles of friends carry one another where the state fails; and it showed itself most brightly in that movement which set life in its watchword and in which, for the first time, people stood up for one another across the boundaries of class, generation, and ethnicity. In these moments Iranian society proved that it has not unlearned the art of cooperation but preserved and practiced it under the cover of a rule hostile to cooperation. That is the real capital of the Iranian future, greater than all oil: the preserved capacity of people to work with one another.
From here the decisive task can be precisely determined. The question of the Iranian future is not only who topples the Islamic Republic, for a mere coalition of rejection can topple a rule too, one that falls apart again at the moment of victory. The question is whether the Iranians can make of their shared rejection a lasting working-together that survives the fall. For rejection unites only against something; working-together, however, unites for something, and only the latter carries a democratic order. Here lies the lesson of the past: the revolution that more than four decades ago brought together a broad coalition of rejection fell apart at the moment of victory, and the group that prevailed was the one that was best organized, that is, best capable of cooperation within its own camp, while the rest consumed themselves in rivalry. Whoever takes this lesson seriously knows that the capacity for cooperation of the democratic forces is not one virtue among others but the one condition on which everything hangs.
From this it follows what the democratic forces must now work on. They must not preach cooperation but live it, for it is an art acquired only through practice. An opposition whose groups treat one another as traitors and enemies proves to society daily its own incapacity for cooperation and thereby its unfitness for democratic rule; an opposition, by contrast, that demonstrates that people of different conviction can wrestle for the best solution and yet respect the right of existence and participation of the other delivers the living proof that the free order is possible. Parliamentary multi-party democracy is in the end nothing other than the cooperation of the various set on a lasting footing and brought into fixed forms: an order in which quarrel does not disappear but is so hedged in that it does not destroy cooperation but serves it. It is the political form of the overlooked motor of history. Whoever stands for it stands not for an alien model but for the unfolding of a capacity that the Iranians have long possessed and that they need only raise out of the concealment of everyday life into the light of the public order.
Conclusion
History is not only the history of struggles; it is likewise, and more deeply still, the history of cooperation, without which no struggle and no society would ever exist. The establishment and preservation of the balance between conflict and cooperation in favor of cooperation is itself one of the indispensable conditions of the reproduction of society, and thereby one of the principal tasks of democratic politics. This insight is no mere scholar’s question. It changes the view of what lies ahead for the Iranians. Whoever sees only struggle as the motor of history will wait for the next strong man who wins the struggle for him, and will find, the day after the victory, that he has only changed masters. Whoever sees cooperation as a condition of the reproduction of society will work on it, here and now, in the dealings of the oppositional groups with one another, in the networks of civil society, in the patient practice of regulated quarrel. The future of Iran will belong not to whoever fights hardest but to those who best learn to work with one another. That is the harder but also the only viable task, and it begins not on the day after the fall but today.
Bibliography
Elias, Norbert: The Civilizing Process. Sociogenetic and Psychogenetic Investigations. Oxford: Blackwell, revised edition 2000 (German original 1939).
Engels, Friedrich: The Part Played by Labour in the Transition from Ape to Man. London 1876. (MECW, vol. 25.)
Fromm, Erich: The Heart of Man. Its Genius for Good and Evil. New York: Harper & Row, 1964.
Gholamasad, Dawud: Iran’s New Upheaval: From the Love of the Dead to the Love of Life. Hanover 2011.
Kropotkin, Peter: Mutual Aid. A Factor of Evolution. London: Heinemann, 1902.
Marx, Karl: The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte. New York 1852. (MECW, vol. 11.)
Margulis, Lynn: Symbiotic Planet. A New Look at Evolution. New York: Basic Books, 1998.
Hanover, 11 July 2026
https://gholamasad.jimdofree.com/
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید