در جریان جنگ ۳۹ روزه جمهوری اسلامی ایران با اسرائیل و آمریکا، تعدادی از بناها و محوطه‌های تاریخی ایران از جمله در تهران و اصفهان آسیب دیدند. در تهران، بخش‌هایی از کاخ گلستان صدمه دید و در اصفهان نیز حمله موشکی اسرائیل به ساختمان استانداری این شهر در هجدهم اسفندماه ۱۴۰۴، به کاخ چهلستون خسارت وارد کرد. بر اساس گزارش رسانه‌های دولتی، موج انفجار به آینه‌کاری‌ها، در و پنجره‌های چوبی و بخشی از تزیینات معماری دوره صفوی این اثر تاریخی خسارت وارد کرد.

ویدیویی که از دوربین‌های مداربسته پیرامون کاخ چهلستون طی روزهای بعد منتشر شد، نیز شدت این خسارات را نشان می‌داد. حالا با گذشت نزدیک به پنج ماه از آن واقعه، مسئولان میراث فرهنگی از انحراف ستون‌های اطراف حوض میانی این مجموعه خبر داده‌اند. در همین حال، فعالان میراث فرهنگی می‌گویند مقام‌های استانی با انتقال دفتر و تشکیلات اداری خود به بناهای تاریخی مجاور چهلستون، محدوده دولتخانه صفوی را در معرض خطر حمله قرار دادند.

مصطفی هادی‌پور، مدیر پایگاه جهانی کاخ‌موزه چهلستون، روز دوشنبه ۲۹ تیر در گفتگو با خبرگزاری دولتی ایرنا تایید کرد که بررسی‌های تخصصی و نقشه‌برداری‌های انجام‌شده انحراف ستون‌های ایوان و آسیب‌دیدگی دیواره پشتی در ضلع جنوبی بنا را نشان می‌دهد. به گفته او، پایش روزانه مجموعه پس از حمله به ساختمان استانداری اصفهان نیز از پیشرفت ترک‌ها و انحراف ستون‌های میانی اطراف حوض حکایت داشت.

فرامرز پارسی، مدیر شرکت مشاور طرح مطالعاتی و مرمت چهلستون، نیز وقوع آسیب‌های سازه‌ای ناشی از موج انفجار را قطعی دانست. به گفته او، بررسی‌ها علاوه بر کمانش ستون‌ها، ترک‌های تازه‌ای را در تیرهای بالاسری، تیرهای افقی زیر خرپاها و بخش‌هایی از سازه آشکار کرد که هرچند ستون‌های آسیب‌دیده در کوتاه‌مدت با خطر فوری ریزش مواجه نیستند، برای حفظ پایداری بنا باید به‌طور مستمر پایش و مقاوم‌سازی شوند.

آن‌طور که مسئولان میراث فرهنگی گزارش داده‌اند، در حال حاضر اقدام‌های اضطراری از جمله مهار موقت و شمع‌بندی ستون‌ها، انسداد بخش‌های پرخطر، پایش ترک‌ها، آزمایش‌های غیرمخرب و مستندسازی سه‌بعدی آغاز شده است. با این‌ حال، اجرای طرح اصلی مقاوم‌سازی را به تامین اعتبار از تهران مشروط کرده‌اند.

از طرفی هنوز مشخص نیست که مرمت نهایی مستلزم باز کردن و نصب دوباره ستون‌ها خواهد بود یا با روش‌های کمترتهاجمی و استحکام‌بخشی در محل انجام می‌شود.

خبرگزاری دولتی ایرنا در همین گزارش اعلام کرد که در جریان جنگ جمهوری اسلامی ایران با اسرائیل و آمریکا، ۲۸ بنای تاریخی استان اصفهان، از جمله مجموعه میدان نقش‌جهان و کاخ چهلستون، بر اثر حملات و موج انفجار آسیب دیدند.

این خبرگزاری با تاکید بر قرار گرفتن ساختمان استانداری در عرصه تاریخی دولتخانه صفوی و نزدیکی حریم آثار ثبت‌شده، حمله به این محدوده را برجسته کرد، اما به استفاده مقام‌های دولتی از بناهای تاریخی این مجموعه به‌عنوان محل استقرار و پناهگاه اشاره‌ای نکرد.

اواخر خردادماه، مهدی جعفری نوگورانی، کنشگر میراث فرهنگی، در یادداشتی که کانال تلگرامی «دیده‌بان میراث فرهنگی» منتشر کرد، مدعی شد استاندار اصفهان پس از هدف قرار گرفتن ساختمان استانداری، دفتر کار و بخش‌هایی از تشکیلات اداری خود را به قلب دولتخانه صفوی در مجاورت کاخ چهلستون منتقل کرد.

به نوشته او، برای این منظور از ساختمان «رکیب‌خانه»، محل موزه هنرهای تزیینی اصفهان، و بنای تاریخی «جبه‌خانه»، محل موزه هنرهای معاصر، استفاده شد. هر دو این بناها متعلق به دوره صفوی‌اند و در یکی از حساس‌ترین محدوده‌های تاریخی اصفهان قرار دارند.

این کنشگر میراث فرهنگی نوشت که تصمیم انتقال دفتر استاندار در هفته پس از حمله به ساختمان استانداری گرفته شد و کنشگران بیستم اردیبهشت‌ماه، طی نامه‌هایی جداگانه به وزیر کشور و وزیر میراث فرهنگی، درباره پیامدهای آن هشدار دادند. با این‌ حال، به ادعای او، هیچ‌یک از این دو وزارتخانه برای جلوگیری از استقرار تشکیلات دولتی در بناهای تاریخی اقدامی نکردند.

جعفری نوگورانی این اقدام را نمونه‌ای از استفاده بی‌ضابطه از اختیارات استانداران دانست و هشدار داد که تبدیل بناهای تاریخی به محل استقرار مقام‌های سیاسی و اداری، به‌ویژه در شرایط جنگی، نه‌تنها کارکرد فرهنگی و موزه‌ای آن‌ها را مختل می‌کند، بلکه با کشاندن فعالیت‌های حکومتی به قلب دولتخانه صفوی، این آثار را نیز در معرض خطر حملات بعدی قرار می‌دهد.

روزنامه شرق نیز در گزارشی به همین موضوع پرداخت و نوشت ساختمان رکیب‌خانه که تا همین چند وقت قبل، به عنوان موزه هنرهای تزیینی شناخته می‌شد و در زمان صفویان بخشی از دولتخانه بود و از آن برای نگهداری اسب‌ها، لوازم سوارکاری و اصطبل شاهی استفاده می‌‎شد، حالا پس از جنگ به ساختمان اداری استانداری اصفهان تبدیل شده است. 

بر اساس این گزارش، با توجه به شرایط کنونی جنگ، این اقدام استاندار اصفهان نگرانی‌های زیادی ایجاد کرده است. دوستداران میراث فرهنگی نگران‌اند که این بار خود ساختمان‌های تاریخی هدف گرفته شوند که این به معنای تخریب یا آسیب جدی به بخش زیادی از ساختمان‌های ۴۰۰ ساله‌ای است که میراث فرهنگی مهم ایران و جهان به حساب می‌آید.

طبق آنچه مدیر میراث فرهنگی اصفهان گفت، استاندار اصفهان بعد از جنگ حدود ۳۰ میلیارد تومان هزینه مرمت رکیب‌خانه را تقبل کرد، اما در ازای آن قرار شد استانداری را به این بنای تاریخی انتقال دهد. حالا سوال اساسی این است که با توجه به شرایط خاصی که کشور در آن قرار دارد، چرا یک ساختمان غیرتاریخی برای استقرار استانداری انتخاب نشد و چطور اداره کل میراث فرهنگی اصفهان چنین اجازه‌ای را صادر کرد؟

در اظهارنظری دیگر، علی منشئی، استاد مرمت، گفت که عملیات استحکام‌بخشی گره‌چینی‌های در حال ریزش سقف چهلستون بین سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷ تنها در بخش‌هایی از ایوان انجام شد و به‌ دلیل محدودیت بودجه میراث فرهنگی، امکان ادامه کار در دیگر بخش‌ها فراهم نشد. به گفته او، قسمت‌هایی که در آن دوره مرمت شدند، در جریان جنگ آسیب کمتری دیدند، اما در بخش‌های مرمت‌نشده، اتصالات سقف از یکدیگر باز شد و تزیینات فروریخت.

قوانین بین‌المللی حفاظت از میراث فرهنگی در جنگ

بر اساس کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ برای حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، کشورهای متخاصم موظف‌اند از هدف قرار دادن یا وارد کردن خسارت به بناها، محوطه‌ها و آثار فرهنگی خودداری کنند. حمله عمدی به آثار تاریخی و فرهنگی، مشروط بر آنکه این مکان‌ها به هدف نظامی تبدیل نشده باشند، می‌تواند بر اساس حقوق بین‌الملل جنایت جنگی محسوب شود. این کنوانسیون هم‌زمان دولت‌ها را موظف می‌کند از بناهای تاریخی برای مقاصدی که آن‌ها را در معرض تخریب یا آسیب نظامی قرار می‌دهد، استفاده نکنند.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران اکنون در حالی خسارت واردشده به آثار تاریخی ایران را به ابزاری بهره‌برداری سیاسی و تبلیغاتی تبدیل کرده‌اند که میراث فرهنگی و تاریخی ایران طی چهار دهه گذشته بر اثر مدیریت ناکارآمد، حفاظت غیراصولی، تعلل در مرمت و نبود بودجه کافی در شرایط نابودی و تخریب تدریجی قرار گرفته است.

به‌طور خاص درباره همین کاخ چهلستون، طی سال‌های اخیر به‌تناوب خبرهایی از فرسودگی، مرمت‌ها و مداخلات مناقشه‌برانگیز و تخریب تدریجی منتشر شد. به عنوان مثال، روزنامه شرق هشتم دی‌ماه ۱۴۰۳ گزارش داد که اداره‌کل میراث فرهنگی اصفهان در چوبی ورودی غربی مجموعه را با دری فلزی جایگزین کرده است. این اقدام با اعتراض مردم و فعالان میراث فرهنگی مواجه شد و منتقدان آن را تغییری غیرضروری و مغایر با اصالت بصری چهلستون دانستند.

در همین زمینه مجید تیموری، دانش‌آموخته مرمت شهری، گفت حتی اگر در قبلی قدمت تاریخی زیادی نداشته باشد، باید مرمت و نگهداری می‌شد، نه اینکه به‌طور کامل کنار گذاشته شود، اما سخنگوی اداره‌کل میراث فرهنگی اصفهان مدعی شد این در بیش از ۵۰ سال قدمت داشت و به‌ دلیل فرسودگی ناشی از تردد زیاد، دیگر قابل‌استفاده نبود.

پیش از آن و در فروردین همان سال نیز خبرگزاری میراث آریا، وابسته به وزارت میراث فرهنگی، اذعان کرد که نفوذ آب به لایه‌های سقف ایوان کاخ آسیب وارد کرده است.

چهلستون، میراث به‌جامانده از دوران صفوی

کاخ چهلستون از مهم‌ترین بازمانده‌های مجموعه دولتخانه صفوی در اصفهان است که هسته اولیه آن در دوره شاه‌عباس اول شکل گرفت و در دوران شاه‌عباس دوم تکمیل شد.

این ‌کاخ برای برگزاری آیین‌های رسمی، پذیرایی از سفیران و دیدار شاه با مقام‌های داخلی و خارجی به کاربرد داشت. ایوان بزرگ بنا بر ۲۰ ستون چوبی استوار است که انعکاس آن‌ها در آب حوض مقابل، تصویر ۴۰ ستون را پدید می‌آورد و نام کاخ نیز از همین ویژگی گرفته شده است.

تالارهای آینه‌کاری‌شده، سقف‌های چوبی تزیین‌شده و دیوارنگاره‌هایی با موضوع بزم‌های درباری، نبردها و دیدار شاهان صفوی با فرمانروایان دیگر، چهلستون را به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری و نقاشی دوره صفوی تبدیل کرده‌اند.

کاخ چهلستون سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. همچنین این مجموعه در سال ۲۰۱۱ (۱۳۹۰) همراه با هشت باغ تاریخی دیگر ایران در قالب پرونده زنجیره‌ای «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.