گروه اقتصادی- سالهاست که آفرود سواری با خودرو و موتورهای مخصوص ورزشی تفریحی به بلای جان طبیعت بکر ایران شده و با افزایش روز افزون علاقه‌ مندان به فعالیت‌ های آفرود در طبیعت بکر ایران، نگرانی‌ ها از تخریب‌ های زیست‌ محیطی ناشی از این پدیده نیز شدت گرفته است تا جایی که به نظر می رسد ادامه این روند می تواند برای عرصه های طبیعی کشور زیان بار باشد.

مشاهدات و گزارش های میدانی جنگلبانان، محیط بانان، دوست داران محیط زیست و بومیان مناطق مختلف کشور گویای آن است که فعالیت خودروهای آفرود در مناطق خارج از جاده‌ های اصلی و مسیرهای مشخص خسارات جبران‌ ناپذیری به اکوسیستم‌ های حساس کشور وارد کرده که مهمترین این آسیب‌ ها فرسایش خاک، نابودی پوشش گیاهی، تخریب زیستگاه حیات وحش، افزاش فشار انسانی بر مناطق بکر است.

کارشناسان معتقدند حرکت این خودروها در مناطق ناهموار و بدون مسیر تعیین‌ شده لایه‌ های سطحی خاک را از بین برده و فرسایش را به شدت تسریع می‌ بخشد، این امر به ویژه در مناطق خشک و نیمه‌ خشک ایران که خاک به سختی احیا می‌ شود، پیامدهای درازمدتی به همراه دارد.

حتی در بحث نابودی پوشش گیاهی نیز له شدن گیاهان، جوانه ها و تخریب زیستگاه‌ های گیاهی توسط چرخ‌ های خودروها تنوع زیستی را کاهش داده و احیای پوشش گیاهی را در بسیاری از نقاط دشوار ساخته است.

آفرودسواری همچنین باعث برهم خوردن آرامش حیات وحش شده زیرا که صدای گوش‌خراش موتور خودروها و موتورسیکلت ها و حضور ناگهانی انسان‌ ها موجب استرس در حیات وحش می شود و با مختل شدن زیستگاه‌ های طبیعی رفتار طبیعی گونه‌های جانوری از جمله روند زادآوری و تغذیه آنها نیز با مخاطرات جدی روبرو می شود. همچنین حضور آفرودسواران در مناطق بکر و دست نخورده جنگلی و مرتعی فشار مضاعفی بر منابع طبیعی وارد کرده است.

بررسی های خبرنگار ایرنا نشان می دهد در سایر کشورها آفرودسواری در طبیعت با وجود اینکه مطلقا ممنوع نیست، اما تقریباً در همه موارد تحت محدودیت‌ های سخت‌ گیرانه قرار دارد یعنی آفرودسواری فقط در مسیرها و محدوده‌ های «مجاز و تعیین‌ شده» امکان‌ پذیر است و رانندگی و عبور خودرو از مسیر پارک‌ها، مناطق حفاظت‌ شده و زیستگاهای حساس ممنوع یا تابع مجوزهای خاص می باشد.

در سایر کشورها، آتش سوزی ها و انتقال بیماری‌ های گیاهی یکی از بزرگترین نگرانی‌ ها آفرودسواری به شمار می رود به طوری که انتقال قارچ‌ های مخرب از طریق گل و لای چسبیده به لاستیک خودروها است. در برخی مناطق حساس ممکن است از آفرودسواران خواسته شود قبل از ورود خودروی خود را شست‌وشو دهند یا از مسیرهای بسیار محدود شده عبور کنند. همچنین در فصول خشک دسترسی بسیاری از آفرودسواران به‌ دلیل ریسک بسیار بالای آتش‌ سوزی های ناشی از خودروها به‌ طور کامل قطع می‌ شود.

در واقع هدف قانون‌گذار در این کشورها حفاظت از خاک، جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب پوشش گیاهی، حفاظت از گونه ها و زیستگاه‌های حساس، پیشگیری از انتقال گونه‌ های مهاجم، کاهش آلودگی صوتی و ریسک آتش‌ سوزی، حفظ منابع آب است.

این کشورها همچنین در مناطق حفاظت شده و بکر با تعیین و علامت‌گذاری مسیرهای مجاز، طرح‌های مدیریت سفر، ارزیابی اثرات زیست‌ محیطی و محدودیت‌های فصلی، الزام به مجوز برای ورود به برخی مسیرها یا برگزاری رویدادها، برنامه های آموزشی و کمپین ها، جریمه، توقیف وسیله نقلیه و مسئولیت کیفری برای تخریب عمدی آفرودسواران را ملزم به اجرای قانون کرده اند.

قوانین در راه حفاظت از طبیعت، ممنوعیت تردد و تشدید نظارت

در این راستا سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور به تازگی با صدور ابلاغیه‌ای بر تشدید نظارت‌ ها و برخورد قانونی با متخلفان در استفاده غیرمجاز از خودروها و موتورهای آفرود در عرصه‌ های منابع طبیعی تاکید کرد؛ این اقدام در حالی صورت گرفت که چندی است پیامدهای مخرب این فعالیت‌ ها برخاک پوشش گیاهی و حیات وحش ابعاد نگران‌ کننده‌ ای به خود گرفته است.

سازمان منابع طبیعی کشور متولی صیانت و حفاظت از عرصه های طبیعی کشور همچون جنگل‌ها، مراتع، بیابان‌ ها، کویرها، اراضی ساحلی و سایر انفال است و حفاظت از منابع پایه آب، خاک و پوشش گیاهی و پیشگیری از هرگونه تخریب، تصرف، تجاوز و بهره‌ برداری غیرمجاز در اولویت این سازمان است.

تردد لجام‌گسیخته و بدون ضابطه خودروها و تجهیزات آفرود در عرصه‌ های تحت مدیریت و نظارت سازمان منابع طبیعی ممنوع است

بر اساس ابلاغیه مذکور، با توجه به افزایش فعالیت‌ های آفرودسواران با استفاده از خودروها، چهارچرخ و موتورسیکلت‌ های کراس و گزارش‌های واصله درباره ورود این وسایل به عرصه‌ های جنگلی، مرتعی، بیابانی، کویری و ساحلی تاکید شده که هرگونه فعالیتی که موجب تخریب خاک، فرسایش اراضی، آسیب به پوشش گیاهی، تخریب زیستگاه‌های طبیعی و برهم خوردن تعادل اکولوژیکی عرصه‌های منابع طبیعی شود، مغایر با اهداف حفاظتی سازمان بوده و باید مطابق قوانین و مقررات با آن برخورد شود بنابراین تردد خودروهای آفرود خارج از مسیرهای مجاز ممنوع است و یگان حفاظت منابع طبیعی با همکاری دستگاه‌ های ذیربط موظف به برخورد قانونی با هرگونه تردد غیرمجاز و تخریب‌ گرایانه می باشد.

بر اساس این ابلاغیه، تردد لجام‌گسیخته و بدون ضابطه خودروها و تجهیزات آفرود در عرصه‌ های تحت مدیریت و نظارت سازمان منابع طبیعی ممنوع بوده و در صورت مشاهده تخلف ضمن مستندسازی، اقدامات قانونی لازم از طریق مراجع ذی‌ صلاح انجام خواهد شد.

همچنین یگان‌ های حفاظت استان‌ ها مکلف شده‌اند با افزایش گشت و مراقبت در عرصه‌ های کویری، بیابانی، جنگلی، مرتعی و اراضی ساحلی نسبت به شناسایی نقاط پرخطر، پایش مستمر فعالیت‌ های آفرودسواری و پیشگیری از خسارت‌ های احتمالی اقدام کنند.

مستندسازی تخلفات با ثبت تصاویر، مختصات جغرافیایی، میزان خسارات وارده و مشخصات متخلفان، تشکیل پرونده و معرفی افراد متخلف به مراجع قانونی در صورت احراز تخریب یا ورود خسارت همکاری با مراجع انتظامی، قضایی و دستگاه‌ های اجرایی مرتبط و همچنین اجرای برنامه‌ های آموزشی و اطلاع‌ رسانی با هدف ترویج طبیعت‌ گردی مسئولانه از جمله اقدامات مورد تاکید در این ابلاغیه است.

بر اساس این ابلاغیه، آمار تخلفات مرتبط با ورود غیرمجاز خودروهای آفرود، میزان خسارات وارده و اقدامات قانونی انجام‌شده نیز باید به صورت فصلی به فرماندهی یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور ارسال شود.

لزوم اصلاح روش آفرودسواری در عرصه های طبیعی/ پرونده‌های تخریب به دادگاه ارجاع می‌شود

در این پیوند مهرداد اکبریان مدیرکل دفتر حفاظت و حمایت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی ایرنا با انتقاد از فعالیت‌ های «افسارگسیخته» آفرودسواران در عرصه‌ های جنگلی، مرتعی و بیابانی از ممنوعیت تردد بی‌ ضابطه این خودروها در طبیعت خبرداد و گفت: تا زمان تدوین و ابلاغ شیوه‌نامه جامع ساماندهی، با متخلفان به عنوان «مخرب منابع طبیعی» برخورد قانونی شده و پرونده آن‌ها به دستگاه قضا ارجاع داده می‌شود.

وی با اشاره به افزایش فزاینده تخریب عرصه‌ های منابع طبیعی کشور در پی رواج فعالیت‌ های آفرودسواری طی سال‌های اخیر افزود: برخلاف سایر کشورها که فعالیت‌های آفرود در محدوده‌های مشخص و برنامه‌ ریزی‌شده انجام می‌ شود، در ایران شاهد ورود بی‌ضابطه و گسترده خودروهای آفرود به دل جنگل‌ها، مراتع و بیابان‌ها هستیم که خسارات جبران‌ ناپذیری به این زیست‌ بوم‌ها وارد می‌کند.

مدیرکل دفتر حفاظت و حمایت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با بیان اینکه سازمان منابع طبیعی به دنبال حذف آفرود در عرصه ها نیست، اما با فعالیت‌ های فعلی و افسارگسیخته آفرودسواران مخالف است گفت: برای جلوگیری از تخریب‌ های بیشتر در عرصه های منابع طبیعی مقرر شده با همکاری دستگاه‌ های متولی از جمله وزارت میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و فدراسیون موتورسواری و اتومبیلرانی شیوه‌ نامه‌ ای تخصصی برای تعیین محدوده‌های مجاز تردد تدوین شود.

تا زمانی که شیوه‌نامه اجرایی تدوین و ابلاغ نشود، ورود هرگونه خودروی آفرود به عرصه‌های طبیعی ممنوع است

اکبریان با بیان اینکه خودروهای آفرود امروزی به دلیل قدرت بالا، تخریب‌های گسترده‌تری نسبت به خودروهای قدیمی دارند، افزود: ورود این خودروها به عرصه‌های بکر، باعث له شدن گونه‌ های گیاهی ممنوع‌ القطع و از بین رفتن پوشش گیاهی شده است. علاوه بر این در مناطق بیابانی که سازمان برای تثبیت شن‌ های روان اقدام به جنگل‌کاری و مهار کانون‌های گرد و غبار کرده، تردد این خودروها با زیر و رو کردن ماسه‌ ها موجب تشدید تولید ریزگردها می‌ شود.

برخورد قاطع یگان حفاظت با متخلفان

مدیرکل دفتر حفاظت و حمایت سازمان منابع طبیعی با اشاره به بخشنامه اخیر این سازمان تصریح کرد: تا زمانی که شیوه‌نامه اجرایی تدوین و ابلاغ نشود، ورود هرگونه خودروی آفرود به عرصه‌های طبیعی ممنوع است و یگان حفاظت منابع طبیعی موظف است با استناد به قوانین مرتبط ورود این خودروها به طبیعت جلوگیری کرده و متخلفان را برای تشکیل پرونده قضایی به دادگاه معرفی کند.

وی اظهارداشت: سازمان منابع طبیعی به عنوان دستگاه حاکمیتی در عرصه‌ های ملی، ضابط دادگستری در این امور محسوب می‌ شود و تمامی فعالیت‌ های گردشگری در این اراضی باید با رعایت ضوابط فنی این سازمان و محیط‌زیست صورت گیرد.

فراخوان به دستگاه‌های متولی برای هم‌افزایی

، با وجود قوانین موجود، چالش‌ های اجرایی و نظارتی همچنان به قوت خود باقی است؛، تشدید گشت‌ زنی‌ها، استفاده از فناوری‌های نوین برای پایش مناطق، فرهنگ‌ سازی در میان علاقه‌مندان به آفرود از جمله راهکارهایی است که می‌تواند به مدیریت بهتر این فعالیت‌ ها کمک کند.

همچنین، تعیین تکلیف قانونی برای آفرود با همکاری وزارت ورزش و جوانان و سازمان منابع طبیعی می‌تواند به تدوین ضوابط مشخص برای برگزاری مسابقات و تورهای آفرود در مسیرهای مجاز و با حداقل آسیب زیست‌ محیطی منجر شود. این امر نیازمند جلسات کارشناسی و هماهنگی میان دستگاه‌ های ذیربط است تا ضمن جلوگیری از تخریب طبیعت به علاقه‌مندان آفرود نیز فرصت فعالیت در چارچوب قانون داده شود.

در این ارتباط، اکبریان با بیان اینکه هنوز جلسه‌ای با فدراسیون موتورسواری و اتومبیلرانی برگزار نشده است گفت: اولویت ما برگزاری نشست‌ های مشترک با فدراسیون مذکور و وزارت میراث‌ فرهنگی و گردشگری است تا ضمن استعدادسنجی و تعیین محدوده‌های رسمی، راهکارهای کارشناسی برای ساماندهی این ورزش ارائه شود.

وی خاطرنشان کرد: از دستگاه‌ های متولی انتظار می‌ رود به جای موضع‌گیری با برگزاری جلسات مشترک به دنبال یافتن راهکار عملیاتی باشند تا ضمن حفظ عرصه‌های ارزشمند طبیعی، بستری قانونی و ضابطه‌ مند برای استفاده از طبیعت فراهم شود.

وی از هموطنان خواست تا در صورت مشاهده هرگونه تردد مشکوک یا تخریب در عرصه‌ های منابع طبیعی مراتب را از طریق شماره‌های ۱۵۰۴ و ۱۳۹ به یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گزارش دهند زیرا این گزارش‌ ها به سازمان منابع طبیعی کمک می‌ کند تا با شناسایی نقاط پرخطر و پایش مستمر از خسارت‌ های احتمالی جلوگیری شود.