گزارش‌های رسیده به ایندیپندنت فارسی از چند شهر استان مازندران نشان می‌دهد که از شامگاه دوشنبه ۱۹ مرداد، بسیاری از جایگاه‌ سوخت‌ها برای هر خودرو حداکثر ۱۰ لیتر بنزین عرضه می‌کنند؛ محدودیتی که به تشکیل صف‌های طولانی مقابل پمپ‌بنزین‌ها منجر شده و نشانه دیگری از گسترش بحران تامین سوخت در ایران است.

ساکنان بابلسر، آمل، بابل، بهشهر و شهسوار به ایندیپندنت فارسی گفته‌اند که در برخی جایگاه‌ها، حتی پس از ساعت‌ها انتظار در صف، رانندگان اجازه ندارند بیش از ۱۰ لیتر بنزین بزنند. گزارش‌ها حاکی از آن است که این محدودیت از دوشنبه شب در چند شهر تقریبا هم‌زمان اعمال شده، با این حال مقام‌های دولتی تاکنون درباره علت آن و اینکه آیا دستور رسمی برای محدود کردن عرضه بنزین صادر شده است یا خیر، توضیح روشنی ارائه نکرده‌اند.

محدودیت ۱۰ لیتری در مازندران در شرایطی اعمال می‌شود که طی روزهای اخیر، از استان‌های جنوبی ایران نیز گزارش‌های مشابهی منتشر شده است. در بوشهر، رانندگان از محدود شدن سوخت‌گیری با کارت جایگاه به ۱۵ لیتر در هر نوبت خبر دادند. صف‌ بنزین در این استان به اندازه‌ای طولانی شد که روز سه‌شنبه، دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران نیز تلاش کرد بحران را به‌طور موقت حل کند. گزارش‌ رسانه‌های داخلی هم تایید می‌کند که خودروها برای دریافت تنها ۱۵ لیتر بنزین، گاه ساعت‌ها در صف منتظر می‌مانند.

یک راننده بوشهری روز یکشنبه ۱۸ مرداد با انتشار ویدیویی، گفت که برای پر کردن باک خودرو باید چندین مرتبه از کارت جایگاه استفاده کند و این مسئله در کنار گرمای شدید هوا در جنوب ایران و افزایش مصرف سوخت به‌ دلیل استفاده مداوم از کولر، صف‌ها را طولانی‌تر کرده است.

دو روز پیش از آن نیز ویدیویی از منطقه خون‌سرخ در استان هرمزگان منتشر شد که صف طولانی خودروها را مقابل یک جایگاه سوخت فاقد بنزین نشان می‌داد. راننده‌ای که ویدیو را ضبط کرده بود، می‌گفت نه بنزین کافی وجود دارد و نه کارت آزاد جایگاه پاسخگوی نیاز رانندگان است.

این گسترش دامنه کمبود سوخت از استان‌های جنوبی تا شمال ایران اکنون هم‌زمان با اذعان علنی دولت مسعود پزشکیان به ناتوانی در تامین بنزین موردنیاز کشور رخ می‌دهد. پزشکیان روز شنبه اعلام کرد که جمهوری اسلامی ایران سال ۱۴۰۳ حدود شش میلیارد دلار برای واردات بنزین هزینه کرد، اما اکنون هم با کاهش منابع ارزی مواجه است و هم محاصره دریایی آمریکا مسیرهای سابق واردات را مسدود کرده است.

او صراحتا گفت: «در شرایط محاصره قرار داریم و نمی‌توانیم بنزین وارد کنیم» و افزود مسیرهایی که پیش‌تر برای واردات ارزان و آسان سوخت استفاده می‌شد، بسته شده‌اند و اکنون حکومت ناچار است برای تامین کالا و سوخت به مسیرهای جایگزین و دشوارتر متوسل شود.

این وضعیت در حالی ادامه دارد که تنش‌های نظامی در خلیج فارس و تنگه هرمز همچنان تجارت انرژی و کشتی‌رانی منطقه را تحت تاثیر قرار داده است. جنگ حکومت ایران با آمریکا، بی‌نتیجه ماندن مذاکرات جدید و تحولات تنگه هرمز مسیرهای معمول انتقال نفت در منطقه را مختل کرده و کشورهای منطقه بخشی از صادرات خود را از طریق مسیرهای جایگزین منتقل کرده‌اند.

با این حال، جنگ و محاصره دریایی آمریکا تنها عامل بحران کنونی بنزین نیستند. بحران سوخت در ایران سال‌ها پیش از آغاز جنگ شکل گرفته بود و کارشناسان بارها درباره افزایش مصرف، فرسودگی پالایشگاه‌ها، خودروهای پرمصرف، ضعف حمل‌ونقل عمومی و عقب‌ ماندن ظرفیت تولید بنزین از تقاضای داخلی هشدار داده بودند.

حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فراورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی، نیز به‌تازگی، میزان کسری بنزین ایران را نزدیک به ۲۰ میلیون لیتر در روز اعلام کرد و هشدار داد که مسیرهای جبرانی واردات نیز در شرایط کنونی تقریبا از دسترس خارج شده‌اند.

این بحران را می‌توان نتیجه چند دهه سیاست‌گذاری نادرست جمهوری اسلامی ایران در حوزه انرژی نیز دانست. در حالی که جمعیت ایران، تعداد خودروها و مصرف سوخت طی چهار دهه به‌شدت افزایش یافته، برای توسعه و نوسازی پالایشگاه‌ها، بهبود کیفیت خودروها و گسترش حمل‌ونقل عمومی سرمایه‌گذاری متناسبی انجام نشده است. در مقابل، بخش قابل‌توجهی از منابع ایران صرف برنامه هسته‌ای، توسعه موشک‌های بالیستیک و پهپادها، گسترش صنایع نظامی و تامین مالی نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی ایران در منطقه شده است.

نتیجه این سیاست‌ها اکنون در شرایط جنگی آشکارتر شده و اقتصادی که در سال‌های گذشته بخشی از کمبود بنزین خود را با واردات جبران می‌کرد، با مسدود شدن یا دشوار شدن مسیرهای وارداتی، امکان پنهان کردن شکاف میان تولید و مصرف را از دست داده است.

هم‌زمان دولت پزشکیان در حال آماده کردن افکار عمومی برای افزایش قیمت یا اعمال محدودیت‌های گسترده‌تر بر مصرف بنزین است. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، پیش‌تر افزایش قیمت یا تغییر در سهمیه‌بندی مصرف سوخت را «یقینی و قطعی» خوانده بود. اکنون نیز روزنامه هفت صبح در شماره سه‌شنبه ۲۰ مرداد هشدار داده که افزایش قیمت بنزین در شرایط جنگی می‌تواند به یک «قمار بزرگ» برای دولت تبدیل شود، زیرا تورم، فقر و کاهش قدرت خرید، آستانه تحمل بخش بزرگی از جامعه را کاهش داده و فشار تازه ممکن است به اعتراض‌های اجتماعی منجر شود.

این نگرانی با وضعیت عمومی اقتصاد ایران نیز پیوند خورده است. بر اساس تازه‌ترین آمار منتشرشده، شاخص فلاکت در تیرماه به ۷۵.۱ درصد رسید. مرتضی افقه، اقتصاددان و عضو هیأت علمی دانشگاه چمران اهواز، نیز تاکید کرده که جنگ علت اصلی وضعیت کنونی اقتصاد نیست، بلکه بحران‌های ساختاری از سال‌ها قبل شکل گرفته‌اند و جنگ تنها روند فروپاشی شاخص‌های اقتصادی را سرعت بخشیده است.

به این ترتیب، صف‌های طولانی و سهمیه ۱۰ لیتری بنزین در شهرهای مازندران را نمی‌توان صرفا پیامدی موقت از جنگ یا محاصره دریایی دانست. بلکه این وضعیت حاصل تلاقی بحران چنددهه‌ای زیرساخت‌های انرژی با جنگ و انزوای اقتصادی تازه جمهوری اسلامی ایران است؛ بحرانی که اکنون دولت برای مهار آن میان افزایش قیمت، کاهش سهمیه‌ها و محدود کردن دسترسی مردم به سوخت در حال انتخاب است.