انتشار فیلمهایی از دفن غیراصولی زباله در اراضی بَسو-قرهتپه در جنوب غربی تالاب میانکاله نگرانی تازهای در به خطرافتادن این ذخیرهگاه زیستکره در میان فعالان محیط زیست ایجاد کردهاست. فعالان محیط زیست و برخی ساکنان قرهتپه از توابع بهشهر استان مازندران با ارسال نامهای به دادستان بهشهر خواستار توقف رهاسازی زباله در این زمینها شدهاند. حساب اینستاگرامی «قرهتپه – بهشهر» با انتشار متن نامه از قول مساعد مسئولان این منطقه برای حل معضل زباله رها شده خبر دادهاست.
این در حالی است که معضل هیچ یک از دفنگاههای زباله در استانهای شمالی ایران اعم از سراوان در نزدیکی رشت، دفنگاه آمل، دفنگاه انگیلسی، دفنگاه بابل و آزادشهر که با وجود اعتراض مردم و وعده مسوولان حل نشدهاست.
مشخص نیست رهاکردن زباله در اراضی بسو-قرهتپه از چه زمانی آغاز شده اما در آخرین روزهای مرداد ۱۴۰۵ وقتی وزش باد از دریای خزر به سمت جنوب موجب شد بهشهریها بوی تعفن شدیدی تجربه کنند و چند روز با استفاده از ماسک در شهر تردد کنند منشاء آن در قرهتپه مشخص شد و ویدئوهای مختلفی از آن در شبکههای اجتماعی دست به دست شد.
رهاشدن زباله و ایجاد نهری از شیرابه در قرهتپه واقع در شمال غربی بهشهر در شرایطی رقم خورده است که در سال ۱۴۰۳ و با دستور دادستان این شهر دفنگاه قدیمی این منطقه در ابتدای جاده منطقه گردشگری عباسآباد توقیف و فعالیت آن متوقف شد. این دفنگاه به «آشغالتپه» مشهور شدهبود.
در چند سال اخیر علاوه بر تهدید ناشی از ساخت پتروشیمی در محدوده میانکاله، توسعه گردشگری در آشوراده و آتشسوزیهای سریالی به دلیل کاهش آب خلیجگرگان و دریای خزر زمینهای بیشتری از تالاب میانکاله خشک و به اراضی مرتعی تبدیل شده که همین پیچیدگیهای حفاظت را دوچندان کردهاست.
اخیرا و در پی انتشار ویدئوهایی از وسعت رها کردن زباله در اراضی قرهتپه، «محمد حامدی»، فرماندار بهشهر گفته «تیم کارشناسی به محل اعزام کرده و در صورت لزوم خودش هم از محل بازدید میکند و به زودی در اینباره به مردم گزارش میدهد».
با این حال مشخص نیست این محدوده شامل چند هکتار میشود و براساس تصمیم کدام نهاد یا سازمان به رهاسازی زباله اختصاص یافته است.
«سجاد طبیبی»، فعال محیط زیست بهشهر در گفتوگو با ایرانوایر میگوید: «نماینده مجلس، فرماندار، امام جمعه، شهرداری و اعضای شورای بهشهر هیچکدام زیر بار مسوولیت به وجود آمدن دفنگاه غیراصولی قرهتپه نمیروند و هیچ شفافسازی درباره منشاء این تصمیم که آنجا به دپوی زباله اختصاص یابد نمیکنند. ضمنا این احتمال وجود دارد که با توجه به معضل دفن زباله در مازندران زباله مناطق دیگری هم به این نقطه منتقل شده باشد».
شیرابه زبالههای قرهتپه بیخ گوش میانکاله
فعالان محیط زیست بهشهر از تولید شیرابه زبالههای رها شدن در بسو-قرهتپه و احتمال جاری شدن آن به تالاب میانکاله یا آلوده کردن خاک منطقه ابراز نگرانی کردهاند.
«سجاد طبیبی»، فعال محیط زیست بهشهر در گفتوگو با ایرانوایر میگوید:«هیچ یک از مسوولان از جمله مسوولان محیط زیست پاسخ نمیدهند که آیا در مورد آثار شیرابههای این محل برآوردی داشتهاند یا نه؟ ضمن آن که نمیدانیم به لحاظ جغرافیایی آیا امکان جاری شدن شیرابهها به میانکاله وجود دارد یا خیر؟»
با این حال یک نگرانی دیگر اثر بارندگی و نفوذ شیرابه به لایههای زیرین خاک است. طبیبی در مورد محل دپوی زباله تاکید میکند: «ما هنوز در حال پیگیری از مسئولان هستیم اما به نظر میرسد تعیین اراضی بَسو-قرهتپه برای دپو زباله مصوبه استانی داشته است».
محل دفنگاه غیراصولی قرهتپه با استشمام بوی تعفنی که با وزش بادهای شمال به جنوب اخیر از دریای خزر به بهشهر، برملا شد. محل این دفنگاه غیراصولی در ۲ کیلومتری جنوبغربی تالاب میانکاله و در ۱۳ کیلومتری شمال غرب بهشهر در منطقهای به نام بَسو-قرهتپه واقع شدهاست.
«جمال اطیابی» از ساکنان منطقه همجوار میانکاله درباره زمینهایی که با دپو زباله آلوده شدهاند به ایرانوایر میگوید: «این منطقه چندین آببند برای پرورش ماهی دارد. حوضچه ذخیره آبهای فصلی برای کشاورزی دارد و الان همه این منابع به شیرابه زبالهها آلوده شدهاند. به جز این چند دامداری در همین محدوده فعال هستند و هیچ کس به عواقب دپوی زباله و همنشینی آن با زمینهای کشاورزی و دامداریها اشاره نمیکند».
نماینده بهشهر و توصیفش از وضعیت زباله در این منطقه
استانهای شمالی ایران با معضل دفنگاه (لندفیل) زباله مواجهند. ماجرای اعتراضات مردم سراوان رشت در فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۱ و بستن مسیر کامیونهایی که زباله به آن محل میآوردند از یک سو در کنار تجربههای شکست خورده کارخانههای زبالهسوز یا کمپوستسازی و دستوراتی که روسای جمهور یا وزرای کشور دادند و هیچگاه عملی نشد. نمونه آن ضربالاجل ۱۵ روزهای بود که رییس دولت سیزدهم، ابراهیم رئیسی در سال ۱۴۰۲ در مورد دفنگاه آمل صادر کرد زیرا در محل دریاچه سد قرار گرفته بود.
عموما دفنگاههای کشور محلهایی موقتی بودهاند. برای مثال دفنگاه سراوان براساس تصمیمی که در تیر ۱۳۶۳ گرفته شد ۵ هکتار از زمینهای جنگلی این منطقه به طور موقت به دفن زباله اختصاص یافت و طی ۳۹ سال، این دفنگاه به ۲۵ هکتار توسعه یافت. شیرابه دفنگاههای آمل، انگیلسی بابل، دفنگاه آزادشهر جنگلهای هیرکانی و خاک استانهای شمالی را قربانی میکنند. در چنین شرایطی «غلامرضا شریعتی»، نماینده بهشهر در مجلس شورای اسلامی ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ گفتهاست: «موضوع زباله و پسماند از مشکلات اساسی بود و امروز در شرق استان، پنج شهر از کمپوست آن منتفع میشوند و در این زمینه از بهترین حوزههای انتخابیه کل کشور هستیم؛ به گونهای که امروز زباله کم داریم».
در ۱۸ دی ۱۴۰۳ گزارشی از وضعیت مدیریت پسماند در مجلس شورای اسلامی قرائت شد که در آن هشدار داده بود آب کشاورزی و آب مورد نیاز دامداران در شمال کشور به شیرابهها آلوده شدهاند.
براساس گزارشی که در آن تاریخ در مجلس ایران قرائت شده، اشغال زمین برای دفن، آلودگی آبهای زیرزمینی ناشی از نفوذ شیرابه، تولید گازهای گلخانهای و عدم استفاده از منابع بازیافت سالیانه خسارتی بالغ بر ۱۰۷ هزار میلیارد تومان به محیط زیست وارد میشود و این به جز هزینههای درمان ناشی از انواع بیماریهای با منشا مربوط به دفن نادرست زباله است.
«سجاد طبیبی»، فعال محیط زیست بهشهر درباره وضعیت مدیریت پسماند به ایرانوایر میگوید: «هیچ برنامهای برای مدیریت پسماند به صورت سیستماتیک در استانهای شمالی جریان ندارد. در حالی که روی توانایی کارخانه کمپوست در بهشهر تاکید میشود هیچ برنامه تفکیک زبالهای در ابتدای چرخه یعنی در خانهها به اجرا در نمیآید.»
چرا با وجود کارخانه کمپوست دفنگاه بَسو-قرهتپه متولد شد؟
کارخانه کمپوست بهشهر یکی از حلقههای اصلی طرح مدیریت پسماند شرق مازندران معرفی شده و با وجودی که از سال ۱۳۸۷ قرار بوده با همکاری چند شهرداری محدوده میانکاله به اجرا درآید، این کارخانه نتوانسته موفقیت چندانی کسب کند. براساس اطلاعات موجود ظرفیت این کارخانه ۲۵۰ تن در روز عنوان شده ولی تا کنون بیشتر از ۸۰ تن در روز کارایی نداشتهاست. این کارخانه در سال ۱۳۸۷ آماده بهره برداری بود اما افتتاح رسمی آن در سال ۱۳۹۴ انجامشده است. این کارخانه به دلیل کمبود فضای سالن تخمیر، نبود آزمایشگاه و کمبود تجهیزات نظیر لودر و کامیون و دستگاه نتوانسته به ظرفیت اسمی خود عمل کند.
دکتر «منصور سهرابی»، اگرواکولوژيست و پژوهشگر بومشناسی در تحلیل چرایی ناتوانی کارخانه تولید کمپوست بهشهر در برابر رهاسازی زباله به ایرانوایر میگوید: «دلیل اصلی این بنبست، ترکیبی از طراحی نادرست، اقتصاد ناپایدار و ضعف مدیریت است؛ بسیاری از پروژهها (از جمله کارخانه کمپوست بهشهر) با وعده تبدیل زباله به طلا و ظرفیتهای بالا طراحی شدهاند، اما در عمل بهدلیل رطوبت بسیار زیاد زبالههای تر در شمال، جداسازی ضعیف زباله در مبدأ، هزینه بالای نگهداری خطوط تولید و نبود بازار پایدار برای کمپوست یا گرانول، راندمان فنی و اقتصادی آنها افت میکند و عملاً به دپوهای موقت یا نیمهفعال تبدیل میشوند.»
به گفته سهرابی،« نبود دفنگاه، لندفیل مهندسیشده با سیستم جمعآوری شیرابه و گاز، تداخل مسئولیتها بین شهرداریها، سازمان پسماند استانی و محیطزیست و فشار سیاسی برای بستن سریع سایتهای قدیمی بدون جایگزین عملیاتی، باعث شده پسماند به نقاط حاشیهای مثل قرهتپه هدایت شود و هیچکس رسماً پاسخگو نباشد.» این اگرواکولوژیست همچنین به ایرانوایر تاکید میکند: «تا زمانی که جداسازی زباله در مبدأ اجباری و عملیاتی نشود، هزینه واقعی دفع پسماند در تعرفهها دیده نشود و زیرساختهای تکمیلی (لندفیل بهداشتی، تصفیه شیرابه، بازار خرید کمپوست استاندارد) همزمان با کارخانهها ساخته نشوند، نسخههای مدیریت پسماند در شمال ایران دوباره در همان چرخه وعده احداث نیمهتعطیل دپوی جدید گرفتار خواهند شد».
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید