وال استریت ژورنال با اشاره به شکست تلاش‌های تهران برای دور زدن محاصره دریایی از طریق مرزهای زمینی و هوایی می‌نویسد، حکومت ایران وعده داده بود در واکنش به محاصره آمریکا، تجارت بیشتری را از مسیرهای زمینی منتقل کند. اما در عمل، این طرح آن‌طور که تهران انتظار داشت پیش نمی‌رود.

صدها راننده کامیون ایرانی اکنون در مرز ایران و پاکستان گرفتار شده‌اند و نمی‌توانند محموله‌های خود را وارد کشور همسایه کنند. آنها می‌گویند با موانع اداری و هزینه‌های فزاینده‌ای روبه‌رو هستند که بسیاری از آنها ناشی از عملکرد دولت خود ایران است. وضعیت مشابهی در مرزهای زمینی ایران با ترکیه، ترکمنستان و افغانستان نیز وجود دارد؛ مسئله‌ای که ضربه‌ای ناشی از مشکلات داخلی به تهران وارد کرده و تجارت از معدود مسیرهای باقی‌مانده برای تأمین منابع اقتصادی را مختل کرده است.

رانندگان می‌گویند چندین تن زردآلوی معطل‌مانده در پی این تاخیرها فاسد شده است. محموله‌های پرسود سنگ‌آهن، سیمان و گاز مایع نیز در مبادی ورودی مرزهای پاکستان و افغانستان گرفتار مانده‌اند.

یکی از رانندگان در ویدیویی که اتحادیه سازمان‌های کامیون‌داران و رانندگان سراسر ایران آخر هفته منتشر کرد، گفت: «نه ایران مسئولیت این وضعیت را می‌پذیرد و نه پاکستان اجازه می‌دهد محموله‌مان را تخلیه کنیم.»

جنگ اقتصادی در خلیج فارس تا حد زیادی به این بستگی دارد که کشورهای منطقه تا چه اندازه می‌توانند صادرات خود را به جای عبور از تنگه هرمز، از مسیرهای زمینی منتقل کنند. برخی کشورها راه‌های جایگزین پیدا کرده‌اند.

عربستان سعودی نفت بیشتری را از طریق شبه‌جزیره عربستان به سمت غرب منتقل می‌کند. نیروی دریایی آمریکا نیز به برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس برای انتقال نفت از طریق تنگه کمک می‌کند.

اما تلاش‌های حکومت ایران با مشکل مواجه شده است. آمریکا با تحریم‌های جدید، اقتصاد ایران را منزوی‌تر کرده و در واکنش به حملات تهران به نیروی دریایی آمریکا، حملاتی علیه نفتکش‌های ایرانی انجام می‌دهد؛ اقداماتی که صادرات دریایی ایران را به‌شدت کاهش داده است.

در ضربه‌ای دیگر به برنامه ایران برای دور زدن تنگه هرمز، شرکت هواپیمایی ماهان‌ که تحت تحریم آمریکا قرار دارد، روز چهارشنبه اعلام کرد پروازهای خود به عمان و ترکیه را متوقف می‌کند. رسانه‌های وابسته به حکومت در تهران این خبر را منتشر کردند. هفته گذشته نیز وزارت خزانه‌داری آمریکا تحریم‌های جدیدی علیه شرکت‌هایی وضع کرد که به گفته این وزارتخانه از ماهان‌ایر حمایت می‌کنند. این شرکت خدمات باربری و مسافربری ارائه می‌دهد.

محاصره آمریکا همچنین واردات کالاهای اساسی به ایران را تحت تاثیر قرار داده است؛ حدود ۷۰ درصد این کالاها در حالت عادی از بنادر تحت محاصره عبور می‌کنند. اگرچه کالاهای بشردوستانه و مواد غذایی ظاهراً از تحریم‌ها مستثنی هستند، در عمل شرکت‌های کشتیرانی تمایل چندانی به ارائه خدمات به ایران ندارند.

ویدیوهایی که هفته گذشته در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، جرثقیل‌های بندر شهید رجایی، بزرگ‌ترین بندر تجاری کانتینری ایران، را در حالت توقف نشان می‌دهد. 

برخی مسیرهای تجاری ایران برای دور زدن محاصره آمریکا

به نوشته وال استریت ژورنال، ایران تلاش کرده است با انتقال تجارت بیشتر به مسیرهای دیگر، این وضعیت را جبران کند. مقام‌های جمهوری اسلامی ادعا می‌کنند حجم ترانزیت کالا از طریق دریای خزر در پنج ماه گذشته ۷۰ درصد افزایش یافته است.

بر اساس داده‌های شرکت اطلاعات کالایی کپلر و وب‌سایت‌های تجاری ایران، این کشور مقادیر زیادی گندم، ذرت و روغن خوراکی را از روسیه وارد می‌کند.

هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، در اواخر اوت به خبرگزاری دولتی ایرنا گفت: «ما تلاش می‌کنیم این تهدید را به یک فرصت تبدیل کنیم.»

بر اساس گزارش تهران تایمز، راه‌آهن باری تهران به شی‌آن در شرق چین، از زمان آغاز محاصره، به جای حرکت هفتگی، هر سه یا چهار روز یک بار فعالیت می‌کند. ایران ماشین‌آلات صنعتی، تجهیزات الکتریکی و قطعات خودرو را از چین وارد می‌کند.

اما آسیب‌پذیری مسیرهای جایگزین در اتفاقی در آخر هفته آشکار شد؛ عراق پس از متهم کردن ایران به استفاده از خاک این کشور برای حمله به عربستان سعودی، پایانه‌های باربری در مرز ایران را به‌طور موقت بست. بر اساس اعلام بازار مرکزی میوه و تره‌بار تهران، روز یکشنبه کامیون‌های حامل پیاز ایرانی که عازم عراق بودند، مجبور شدند بازگردند.

مرزهای زمینی ایران حتی پیش از این بسته‌شدن‌های اخیر نیز با مشکلات جدی مواجه بودند. برای مثال، در تابستان امسال، تعداد کامیون‌هایی که از مرز پیشین، یکی از گذرگاه‌های اصلی ورود به پاکستان، عبور می‌کردند از حدود ۴۰ دستگاه به ۱۳۰ دستگاه در روز افزایش یافت. رحیم‌بخش بامری، فرماندار محلی، این آمار را به خبرگزاری نیمه‌رسمی ایسنا اعلام کرد.

احسان ملک‌زاده، رئیس انجمن شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایران، به خبرگزاری مهر گفت در نتیجه، ماموران گمرک در مرزهای زمینی ایران برای رسیدگی به حجم فزاینده کامیون‌ها با مشکل مواجه شده‌اند.

ملک‌زاده گفت ۳۷۰۰ کامیون در سمت ایرانی مرز ترکیه گرفتار شده‌اند و تاخیرها به ۲۰ روز رسیده است. شبکه مستندسازی حقوق بشر بلوچستان، یک گروه مدنی محلی، اعلام کرد در گذرگاه اصلی ورود به پاکستان، در هر زمان حدود ۷۰۰ کامیون، عمدتا حامل گاز مایع و سیمان، در صف انتظار هستند، اما تنها اجازه عبور ۴۰ کامیون داده می‌شود.

یکی از رانندگان به خبرگزاری رسمی ایرنا گفت چندین روز در سمت پاکستان مرز گرفتار بوده و محموله گوشت او قرار بوده به ایران منتقل شود؛ جایی که قیمت‌ها به سرعت در حال افزایش است.

در مرز افغانستان نیز کامیون‌داران از انتظار چندروزه برای صادرات سنگ‌آهن ایران شکایت دارند. اتحادیه کامیون‌داران ایران این موضوع را اعلام کرده است.

بر اساس تصاویری که اتحادیه کامیون‌داران در حساب خود در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده، رانندگان ایرانی که قصد ورود به پاکستان را دارند، در حالی که دما به حدود ۵۰ درجه سانتی‌گراد، افزایش یافته است، ممکن است چندین روز بدون دسترسی مناسب به آب، غذا یا امکانات بهداشتی در مرز گرفتار بمانند.

این اتحادیه اعلام کرد برخی نفتکش‌های حامل گاز مایع توانسته‌اند وارد پاکستان شوند، اما مقام‌های پاکستان از رانندگان ایرانی برای عبور هر کامیون معادل بیش از ۱۰ هزار دلار درخواست کرده‌اند؛ مبلغی که به گفته اتحادیه بی‌سابقه است.

سخنگوی وزارت خارجه پاکستان گفت از اعمال هرگونه هزینه یا محدودیت جدید در مرز پاکستان با ایران اطلاعی ندارد.

در همین حال، در مرز ترکمنستان، که یکی از مسیرهای دسترسی به چین است، شرکت‌های حمل‌ونقل از محدودیت‌هایی ناشی از کمبود انبار و نبود روند مناسب برای ثبت کالاهایی که قرار است از طریق راه‌آهن به چین منتقل شوند، شکایت دارند.

یکی از بازرگانان گفت واردات قطعات خودرو از این قدرت اقتصادی آسیایی روزبه‌روز دشوارتر شده است.

افزایش هزینه‌ها اکنون به مشکل تشدیدشده تورم در ایران نیز دامن می‌زند.

محمدرضا خدیرحام، کارشناس حوزه واردات، هفته گذشته به روزنامه اقتصادی دنیای اقتصاد گفت در برخی موارد، گلوگاه‌ها و تغییر مسیرهای حمل‌ونقل زمینی اکنون تا یک‌سوم قیمت کالاهای معمولی را پس از رسیدن آنها به تهران تشکیل می‌دهد.

مجیدرضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، نیز پیش‌تر پیش‌بینی کرده بود محاصره دریایی آمریکا سالانه ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی به ایران تحمیل کند.

او به وب‌سایت مستقل خبرآنلاین گفت هزینه انتقال یک کانتینر از چین به ایران از مسیرهای زمینی ۱۲ هزار دلار است، در حالی که همین انتقال از طریق دریا حدود ۳ هزار دلار هزینه دارد.

بخش قابل‌توجهی از این هزینه‌ها در نهایت به مصرف‌کنندگان منتقل می‌شود و پیامدهای آن برای رهبری جمهوری اسلامی قابل پیش‌بینی نیست.

بر اساس آمار مرکز آمار ایران، تورم مواد غذایی در ماه اوت به ۱۲۸ درصد افزایش یافته است.