این تجمع که نمایشی از آمادگی برای به دست گرفتن سلاح و دفاع از جمهوری اسلامی ایران بود، بزرگ‌ترین گردهمایی تبلیغاتی حکومت از زمان حمله آمریکا و اسرائیل در اسفند ماه گذشته به شمار می‌رود.

این برنامه از ساعت ۸ صبح در محدوده‌ای از میدان امام حسین تا مرکز تهران آغاز شد و مقام‌های سپاه آن را بخشی از سازماندهی افرادی معرفی کرده‌اند که طی ماه‌های گذشته به پویش «جان‌فدا برای ایران» پیوسته‌اند.

حکومت ایران همواره تلاش کرده است تا مردم را بسیج کند و بر وحدت ملی تأکید داشته باشد؛ آن هم در شرایطی که اقتصاد کشور تحت تأثیر محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا و تحریم‌های جدید واشنگتن که با هدف افزایش فشار اقتصادی بر تهران وضع شده، رو به وخامت گذاشته است.

آنها با لباس‌های نظامی و در حالی که پرچم در دست داشتند، در مرکز تهران راهپیمایی کردند و حاضران در مسیر از آنها اعلام حمایت کردند.

رسانه‌های حکومتی طی چند روز گذشته ایرانیان را به پیوستن به این پویش تشویق کرده و گفته‌اند آموزش استفاده از سلاح‌های تهاجمی به‌زودی آغاز خواهد شد.

قرار است این داوطلبان به‌عنوان یک لایه امنیتی دیگر در کنار نیروهای سپاه و بسیج فعالیت کنند.

سرتیپ حسن حسن‌زاده، فرمانده سپاه تهران به صداوسیمای ایران گفت که بیش از ۶۰۰ هزار نفر برای شرکت در این طرح ثبت‌نام کرده‌اند و انتظار می‌رود بیش از یک میلیون نفر در دوره‌های آموزشی شرکت کنند.

حسین طائب، رئیس جدید بسیج در سخنرانی خود در آغاز این تجمع اعلام کرد که داوطلبان برای «دفاع همه‌جانبه» آماده خواهند شد و به‌زودی تجمع‌های مشابهی در دیگر شهرها برگزار می‌شود.

طائب همچنین گفت نیروهای تازه‌آموزش‌دیده برای دشمنان ایران «کابوس» خواهند بود.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران فرماندهان نظامی و شماری دیگر از مقام‌های ارشد نیز نظاره‌گر این راهپیمایی بودند.

برخی از شرکت‌کنندگان پرچم‌های آمریکا و اسرائیل را لگدمال کردند و شماری دیگر شعارهای «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل» سر دادند.

مرضیه آفاقی، ۲۴ ساله که همراه فرزند خردسال و همسرش در این تجمع شرکت کرده بود به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت: «اینجا هستم تا به ترامپ بگویم که ما ایرانی‌ها از تهدیدهای او علیه میهنمان هیچ ترسی نداریم.»

او افزود: «هیچ‌کس در طول تاریخ نتوانسته به ایران حمله کند و اینجا باقی بماند.»

این تجمع همچنین فرصتی برای حکومت بود تا بخشی از تجهیزات نظامی خود را به نمایش بگذارد.

سامانه‌های پدافند هوایی در معرض دید قرار گرفتند و زنان عضو سپاه با چادر سیاه در کنار مسلسل‌های نصب‌شده روی خودروها دیده شدند.

سپاه همچنین پهپادهایی را به نمایش گذاشت که به‌طور گسترده علیه کشتی‌ها در تنگه هرمز به کار گرفته شده‌اند؛ منطقه‌ای که ایران از زمان آغاز جنگ مدعی کنترل آن شده و این وضعیت به‌شدت بر انتقال نفت و گاز طبیعی کشورهای خلیج فارس به سایر نقاط جهان تأثیر گذاشته است.

داوطلبان ممکن است در سرکوب اعتراضات آینده نیز به کار گرفته شوند.

رویدادهای روز جمعه همچنین نشان داد که چهره‌های تندرو در ساختار رهبری ایران، از جمله حسین طائب، ممکن است برای سرکوب هرگونه اعتراض احتمالی آینده علیه حکومت آمادگی بیشتری پیدا کنند.

چند نفر «جان‌فدا»؟

رسانه‌های جمهوری اسلامی رویداد جمعه را «رزمایش ۳۱۳ هزار نفری» خوانده‌اند، در حالی که پیش‌تر فرمانده سپاه تهران از ثبت‌نام بیش از ۴۰۰ هزار نفر برای شرکت در آن خبر داده بود.

با این حال، هنوز مشخص نیست رقم ۳۱۳ هزار نفر بر اساس چه شیوه‌ای محاسبه شده و آیا این تعداد واقعا در رزمایش روز جمعه حضور یافته‌اند. گزارش‌های منتشرشده در ساعات نخست عمدتا همان رقم اعلام‌شده از سوی برگزارکنندگان را تکرار کرده‌اند و شمارش مستقلی از حاضران منتشر نشده است.

رزمایش روز جمعه تازه‌ترین مرحله از پویشی است که مقام‌های ایران طی ماه‌های گذشته آمارهای بسیار بزرگ‌تری درباره آن مطرح کرده‌اند؛ از جمله ادعای پیوستن بیش از ۳۰ میلیون نفر به پویش «جان‌فدای ایران».

پویش «جان‌فدا» از هشتم فروردین ۱۴۰۵ با محوریت «قرارگاه فرهنگی و اجتماعی قرب بقیةالله»، از نهادهای وابسته به سپاه پاسداران راه‌اندازی شد و ثبت‌نام در آن از طریق اینترنت، پیامک و روش‌های دیگر امکان‌پذیر بود.

تنها چند هفته بعد، مقام‌ها و رسانه‌های ایران اعلام کردند شمار ثبت‌نام‌کنندگان از ۳۰ میلیون نفر عبور کرده است و بعدتر ارقامی بیش از ۳۱ میلیون نفر نیز مطرح شد.

اگر این آمار درست باشد، به این معناست که جمعیتی معادل حدود نیمی از ایرانیان بالای ۱۲ سال ظرف چند هفته به این پویش پیوسته‌اند؛ اما هیچ مجموعه داده قابل راستی‌آزمایی برای اثبات چنین مشارکت گسترده‌ای منتشر نشده است.

چرا آمار ۳۰ میلیونی زیر سؤال رفت؟

وب‌سایت «فکت‌نامه» در بررسی مفصلی که در اردیبهشت منتشر کرد، ادعای ثبت‌نام بیش از ۳۰ میلیون نفر را «نادرست» ارزیابی کرد و مجموعه‌ای از ایرادهای فنی و آماری را درباره این رقم مطرح کرد.

یکی از مهم‌ترین مشکلات، سازوکار ثبت‌نام است. برای پیوستن به پویش ارائه مشخصات کامل هویتی الزامی نبود و ثبت‌نام می‌توانست با شماره تلفن و در سامانه خارج از کشور با آدرس ایمیل انجام شود. به این ترتیب، فردی که چند شماره تلفن یا آدرس ایمیل در اختیار داشته باشد، بالقوه قادر به ثبت چند درخواست بوده است.

از سوی دیگر، گردانندگان پویش داده‌های ثبت‌نام را، حتی به شکل ناشناس‌شده، منتشر نکرده‌اند تا امکان بررسی مستقل رقم اعلام‌شده فراهم شود. مبنای اصلی آمارهای رسانه‌ای، شمارشگری بود که در وب‌سایت پویش نمایش داده می‌شد و نحوه محاسبه آن مشخص نبود.

علی شریفی زارچی، استاد پیشین دانشگاه و متخصص حوزه داده، نیز با بررسی داده‌های قابل دسترس سایت اعلام کرد که شناسه‌های مشاهده‌شده در بخش نظرات کمتر از چهار میلیون بوده‌اند. بررسی فنی فکت‌نامه نیز این یافته را با ساختار سایت سازگار دانست.

با این حال، حتی رقم چهار میلیون را نیز نمی‌توان تعداد واقعی افرادی دانست که به پویش پیوسته‌اند؛ زیرا شناسه‌های مورد بررسی به بخش نظرات مربوط می‌شدند و از سوی دیگر امکان استفاده یک فرد از چند شماره تلفن یا ایمیل وجود داشت. بنابراین داده‌های موجود امکان تعیین تعداد واقعی افراد منحصربه‌فرد را نمی‌دهد.

بررسی روند افزایش شمارشگر سایت نیز پرسش‌هایی ایجاد کرد. به نوشته فکت‌نامه، تعداد ثبت‌نام‌ها در دوره‌هایی با الگویی تقریبا خطی و شیبی ثابت افزایش پیدا می‌کرد؛ الگویی که با رفتار معمول یک پویش عمومی، که میزان مشارکت در آن معمولا تحت تاثیر ساعات شبانه‌روز، تعطیلات، میزان تبلیغات و رویدادهای سیاسی تغییر می‌کند، همخوانی نداشت.

فکت‌نامه بر پایه این موارد نتیجه گرفت که رقم ۳۰ میلیون ثبت‌نام‌کننده قابل اتکا نیست و آن را «عددسازی» ارزیابی کرد.

برای برگزاری این برنامه، محدودیت‌های گسترده ترافیکی در مرکز تهران اعمال و ناوگان ویژه اتوبوسرانی برای انتقال شرکت‌کنندگان از نقاط مختلف شهر در نظر گرفته شد. اورژانس تهران نیز از استقرار بیش از ۱۵۰ نیروی عملیاتی، آمبولانس‌ها و دو بالگرد برای پوشش مراسم خبر داده بود.

برگزاری چنین برنامه‌ای نشان می‌دهد «جان‌فدا» از مرحله یک کارزار اینترنتی فراتر رفته و دست‌کم بخشی از حامیان آن در قالب برنامه‌های میدانی سازماندهی شده‌اند.

اما برگزاری یک تجمع یا رزمایش بزرگ، به خودی خود صحت ادعای پیوستن بیش از ۳۰ میلیون نفر به پویش را اثبات نمی‌کند.

حتی درباره رزمایش روز جمعه نیز باید میان «رقم اعلام‌شده از سوی برگزارکنندگان» و تعداد افرادی که حضورشان به طور مستقل قابل تأیید است تفاوت گذاشت.

تا زمانی که داده‌های قابل راستی‌آزمایی درباره ثبت‌نام‌کنندگان منتشر نشود، رقم بیش از ۳۰ میلیون عضو پویش «جان‌فدا» همچنان یک ادعای رسمی است که نه تنها مستقلا تایید نشده، بلکه بررسی‌های فنی منتشرشده شواهد جدی در رد اعتبار آن ارائه کرده‌اند.

در آمارهای رسمی حکومت حتی به تفکیک زن و مرد نیز اشاره شده است. این در حالی است که در هنگام ثبت نام در پویش «جان‌فدا» جنسیت داوطلبان پرسیده نشده بود.