«هیچ‌کس در این منطقه به تنهایی امنیت نخواهد داشت. یا امنیت را با یکدیگر خواهیم ساخت یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد.» «مسعود پزشکیان»، رییس‌جمهور ایران، این تهدید را در هشتادویکمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد خطاب به کشورهای منطقه مطرح کرد که نمایندگان برخی از آنها در سالن نشسته بودند، آن هم در سخنرانی‌ای که بخش اعظم آن پاسخ به همتای آمریکایی‌اش بود. او از آمادگی جمهوری اسلامی هم برای جنگی دیگر گفت و هم برای صلح و در عین حال بر بی‌عدالتی در نظام جهانی تاکید کرد. اما همین یک جمله نشان داد که سیاست تهران همچنان منطقه‌ای کردن جنگ است.
این زبان جدید رییس‌جمهوری که سه سال پیش در همین تریبون از صلح حرف زده بود، در درون حکومت با استقبال مواجه شد. برخی از اکانت‌های نزدیک به حکومت که پیشتر از سفر او به آمریکا ناراضی بودند در دست گرفتن تصویر «سیدعلی خامنه‌ای» رهبر کشته شده جمهوری اسلامی در این مجمع را ستودند و برخی چهره‌های دیگر از این که تصاویر کودکان کشته شده ایران در جنگ را در دست گرفته نشان «عزت» دانستند. برخی حتی این نطق را کنار سخنرانی‌های «فیدل کاسترو» نخست‌وزیر کوبا در ۱۹۶۰ و «یاسر عرفات» رهبر سازمان آزادی‌بخش فلسطین در ۱۹۷۴، در شمار نطق‌های به‌یادماندنی مجمع عمومی دانستند. «محمدرضا عارف»، معاون اول رییس‌جمهور، گفت: «امروز نه فقط رییس‌جمهور، بلکه یک ملت در سازمان ملل با دنیا سخن گفتند.» سخنگوی سپاه پاسداران نیز از سخنان رییس‌جمهور حمایت کرد تا نشان دهد این سخنرانی در نیویورک تصمیم نظام سیاسی بوده است. او در شبکه اجتماعی خود نوشت: «رییس جمهور ما امروز در قلب نظام استکبار، پیام قدرت، غرور، عزت و امید ملتی را باز تولید کرد که هفت ماه مثل کوه، اقتدار را در اوج مظلومیت، پیش چشم مردم دنیا تصویر کرده‌اند.»
پزشکیان چه گفت؟
«دونالد ترامپ»، رییس‌جمهور آمریکا، سه‌شنبه ۳۱ شهریور بخش قابل توجهی از سخنرانی خود در هشتادویکمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد را به ایران اختصاص داد. او ایران را «حامی شماره یک تروریسم در جهان» خواند، از نابودی بخش‌های عمده‌ای از توان نظامی ایران در عملیات‌های اخیر گفت و تاکید کرد «من هرگز اجازه نخواهم داد ایران به سلاح هسته‌ای دست یابد». ترامپ سپس تهران را میان دو گزینه گذاشت و گفت «من باید تصمیم بزرگی بگیرم؛ آیا توافقی با ایران صورت می‌گیرد که به آنها اجازه بازسازی دهد، یا اینکه جمهوری اسلامی را به سرعت نابود کنم و آنها را بدون هیچ شانس بقایی به جهنم بفرستم؟» او حکومت ایران را «ضعیف و مستاصل» خواند و از جامعه جهانی خواست تهران را به‌طور کامل از نظر اقتصادی منزوی کند.
فردای آن روز، اول مهر، «مسعود پزشکیان» برای سومین بار پشت همان تریبون ایستاد و مستقیما به ترامپ پاسخ داد: «این چیزی است که باید ترامپ و کسانی که می‌خواهند قلدری کنند بفهمند؛ ما آماده گفت‌وگو هستیم، اما زبان زور را نخواهیم پذیرفت.» او اتهام تروریسم را به واشینگتن و تل‌آویو برگرداند و آنها را عاملان تروریسم دولتی و کشته‌شدن دانشمندان و کودکان ایرانی خواند. به گفته پزشکیان، ادبیات کاخ سفید نشانه «خوی قلدری و منطق زور» است و فشار حداکثری و تهدید نظامی تنها به انسجام داخلی و سرسختی بیشتر ایرانیان می‌انجامد. او گفت ایران منطق تحمیل را نمی‌پذیرد و متجاوزان را پشیمان خواهد کرد. به این ترتیب، تریبون مجمع عمومی در دو روز پیاپی به صحنه دوئل کلامی تهران و واشینگتن تبدیل شد.
رییس‌جمهور در حالی به نیویورک رفته است که وضعیت اجتماعی و اقتصادی ایران زیر سایه جنگ روزهای ملتهبی را پشت سر می‌گذراند و احتمال جنگی فراگیرتر نیز وجود دارد. او پشت تریبون، تصاویری از دانش‌آموزان کشته‌شده در میناب و لامرد را در دست گرفت، گفت آنها قربانی بمب‌های آمریکایی شده‌اند و از تداوم مقاومت جمعی در برابر حمله به کشور سخن گفت. پزشکیان تاکید کرد ایران در ۲۰۰ سال گذشته آغازگر هیچ جنگی نبوده، اما در برابر حمله تسلیم نمی‌شود، و سیاست حکومت را در یک جمله خلاصه کرد «برای دفاع از خود، از جنگ نمی‌ترسیم و برای صلح، از مذاکره نمی‌گریزیم.»
بخش هسته‌ای نطق او بر مقایسه ایران و اسراییل بنا شده بود. «بمب اتم در اسراییل است، اما بازرسان در ایران. اسراییل می‌کشد ولی ایران تحریم می‌شود. و این تراژدی است که به هر کی بگی خنده‌اش می‌گیرد.» او بار دیگر ساخت سلاح هسته‌ای را رد کرد و موضع حکومت را این‌گونه صورت‌بندی کرد «نه سلاح هسته‌ای، نه محرومیت از دانش هسته‌ای.»
همچنین پزشکیان با اشاره به کشته‌شدن بیش از ۸۰ هزار غیرنظامی در غزه و تداوم اشغالگری، مقاومت را زاییده طبیعی تجاوز دانست و گفت صلحی که بر عدالت در فلسطین بنا نشود فرو می‌ریزد. درباره تنگه هرمز نیز بر امنیت بومی تاکید کرد، با حضور ناوگان‌های فرامنطقه‌ای مخالفت کرد و تنها راه حل مناقشات را توافقی دیپلماتیک مبتنی بر حقوق برابر خواند، نه جنگ.
از برجام تا «خیانت به دیپلماسی»
پزشکیان نخستین بار در سوم مهر ۱۴۰۳ با زبان دیگری به نیویورک آمده بود. او در هفتادونهمین مجمع عمومی سخنرانی‌اش را با آموزه‌های قرآن آغاز کرد؛ اینکه «پیامبران آمده‌اند که اختلافات را بر مبنای کتاب حل و فصل کنند» و انسان‌ها اختلاف نمی‌کنند «مگر آن‌که زیاده‌طلبی و تمامیت‌خواهی آنان را از راه حق دور کند». پزشکیان گفت با برنامه‌ای مبتنی بر «اصلاحات»، «وفاق ملی»، «تعامل سازنده با جهان» و «توسعه اقتصادی» رای آورده است. در حوزه هسته‌ای گفت: «ما آماده تعامل با اعضای برجام هستیم» و اگر تعهدات برجامی کامل اجرا شود، «می‌توان در مورد دیگر مسائل هم وارد گفتگو شد». او حتی مردم آمریکا را مستقیما خطاب قرار داد.
همان سخنرانی اما خطوط اصلی سیاست منطقه‌ای را کنار نگذاشته بود. پزشکیان با اشاره به کشته‌شدن بیش از ۴۱ هزار نفر در غزه، اقدامات اسراییل را «نسل‌کشی، کودک‌کشی، جنایت جنگی و تروریسم دولتی» خواند و گفت ایران از جنبش‌های آزادی‌بخش و مردمی حمایت کرده است. او خواستار توقف «وحشیگری دیوانه‌وار اسراییل در لبنان» شد، هشدار داد تجاوز به لبنان «بی‌پاسخ نمی‌ماند» و پیشنهاد کرد همه فلسطینیان، از جمله آوارگان، در یک همه‌پرسی سراسری آینده خود را تعیین کنند. پزشکیان از «منطقه قوی» هم گفت؛ منطقه‌ای که به گفته او حضور قدرت‌های خارجی در آن «موقتی و منشأ بی‌ثباتی است». او البته جمله‌ای در این سخنرانی گفت که امروز کاملا وارونه شده است: «جمهوری اسلامی ایران مصمم به تامین و تضمین امنیت خود است، نه ایجاد ناامنی برای دیگران.»
یک سال بعد، میان دو سخنرانی جنگ دوازده‌روزه رخ داده بود. حمله هوایی مشترک اسرايیل و آمریکا به ایران در خرداد ۱۴۰۴ انجام شد و پزشکیان در هشتادمین مجمع عمومی با تصاویر و کتابچه‌ای از قربانیان پشت تریبون رفت. او این حملات را «خیانتی بزرگ به دیپلماسی» خواند و به جای دعوت به تعامل، از «عدم سر فرود آوردن در برابر متجاوزان» و «اتحاد مقدس ملی» گفت. پزشکیان دکترین «صلح از طریق قدرت» اسرائیل را تجاوزگری مبتنی بر قلدری دانست، شعار «قدرت از طریق صلح» را در برابر آن گذاشت و طرح «اسرائیل بزرگ» را نشانه نیات تجاوزکارانه تل‌آویو خواند.
برجام هم دیگر وجود نداشت و سه کشور اروپایی سازوکار اسنپ‌بک را فعال کرده بودند؛ پزشکیان بار دیگر گفت ایران هرگز به دنبال ساخت بمب هسته‌ای نبوده است. «منطقه قوی» هم معنای تازه‌ای گرفت. آنچه سال قبل همزیستی سیاسی و نفی مداخله خارجی بود، حالا به لزوم «سازوکارهای واقعی همکاری دفاعی» تبدیل شده بود و پزشکیان صریحا از پیمان دفاعی عربستان و پاکستان استقبال کرد.
نیویورک، دادگاه یا میز مذاکره؟
پزشکیان در میانه تهدید، توصیه و حمایت راهی نیویورک شده است. برخی با نوشتن اینکه «امیدوار»ند سرنوشت او شبیه «انور سادات»، رییس‌جمهور مصر، نشود، تلویحا او را به ترور تهدید کردند. برخی دیگر نوشتند اگر با ترامپ دیدار کند، تنها کاری که باید انجام دهد «قتل» اوست.
«محمدصادق جنان‌صفت»، روزنامه‌نگار، در سوی دیگر ایستاد. او نسخه‌پیچی تندروها برای سخنرانی نیویورک را نقد کرد و از رییس‌جمهور خواست به خواست اصلی رای‌دهندگانش توجه کند. به گفته او، خواست واقعی مردم صلح، آشتی و پایان بلاتکلیفی میان جنگ و مذاکره است و پزشکیان باید به جای رویکرد افشاگرانه و تهاجمی، پیام صلح‌خواهی ایرانیان را به جهان برساند.
روزنامه «آگاه» درست از همین توصیه‌ها نگران بود. این روزنامه در صفحه دوم خود نوشت: «در حالی که سوابق سیاه آمریکا در نقض عهد و حملات نظامی همزمان با مذاکرات در جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه عیان است، برخی سیاسیون منفعل با رویکردی تسلیم‌طلبانه، به طمع مذاکره با قاتل افتاده‌اند.» این روزنامه با استناد به مواضع برخی نمایندگان مجلس و فعالان سیاسی نوشت: «دم زدن از مذاکره و دیدار با قاتل، فراتر از یک اشتباه محاسباتی، نشان‌دهنده تسلیم‌طلبی محض است» و هشدار داد تکیه بر دیپلماسی بدون پشتوانه اقتدار میدانی، تنها بدعهدی بیشتر دشمن را در پی دارد.
روزنامه «کیهان» پیش از سفر، دستور کار رییس‌جمهور را نوشته بود. «صحن سازمان ملل باید به دادگاه جنایات آمریکا تبدیل شود. نیویورک نه جای لبخند و مذاکره، بلکه فرصت افشای فاجعه میناب، سیریک و لامرد، خونخواهی امام شهید و فریاد اقتدار ایران مبعوث است.» این روزنامه به پزشکیان یادآوری کرد «امروز رییس‌جمهور نباید فراموش کند که نماینده ملتی است که داغ سنگین جنایات ایالات متحده را بر سینه دارد» و از او خواست با در دست گرفتن تصاویر شهدا، سازمان ملل را به دادگاه محاکمه آمریکا تبدیل کند.
دندان‌شکن یا دوپهلو؟
پس از سخنرانی، کیهان نطق پزشکیان را «طوفانی و دندان‌شکن» خواند. «رییس‌جمهور نیویورک را به دادگاه محاکمه جنایات واشنگتن و تل‌آویو بدل ساخت و با بالا بردن تصویر رهبر شهید و یادآوری خون کودکان بی‌گناه، نقاب از چهره مدعیان دروغین حقوق بشر برداشت.» این روزنامه از پوشیدن لباس مشکی به نشانه عزاداری شهدای اخیر هم تمجید کرد و نوشت رییس‌جمهور صریحا اعلام کرده ایران زبان قلدری را نمی‌پذیرد، از حق دانش هسته‌ای نمی‌گذرد و با وجود آمادگی برای مذاکره، متجاوزان را پشیمان خواهد کرد.
چهره‌های نزدیک به حکومت و دولت نیز از سخنرانی تمجید کردند. «محمد مخبر»، مشاور رهبر، آن را دفاعی تمام‌قد و مستدل نامید. «پیام رئیس‌جمهوری اسلامی ایران روشن بود: در برابر قلدر سر خم نکرده، شهدایمان را فراموش نمی‌کنیم و متجاوزان را پشیمان خواهیم کرد.» «روزبه علمداری» مدیرمسوول پایگاه خبری «جماران» سخنرانی را «صادقانه و اثرگذار» خواند و نوشت «پزشکیان هم با زبانی سلیس از مظلومیت مردمش سخن گفت و هم با اعتماد به نفسی بالا پالس پذیرش مذاکره و عدم قبول قلدری را ارسال کرد.» «سیدمهدی طباطبایی»، معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر رییس‌جمهور، نوشت پزشکیان در این نشست «سخنگوی وجدان بشریت شد».
از یک‌سو، «سیدشهاب‌الدین طباطبایی»، عضو حقیقی شورای اطلاع‌رسانی دولت، سخنرانی را «نمای کاملی از ایران متکثر» خواند، ترکیب آمادگی برای مذاکره و تاکید بر اراده دفاعی را ستود و گفت «نماد قوت و اقتدار ایران» در سازمان ملل ثابت شد. از سوی دیگر، «احمد زیدآبادی»، تحلیل‌گر سیاسی، که بارها از پزشکیان خواسته بود صدای عقلانیت باشد، با تردید به این سخنان نگاه کرد. او گفت سخنان پزشکیان «دو تفسیر کاملاً متفاوت» دارد و ارزش واقعی این مواضع برای شکستن بن‌بست منطقه تنها در «گام‌های عملی متعاقب آن» مشخص می‌شود، نه در شعارها و بیانیه‌های تریبونی.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید