بحران دارو در ایران اکنون همزمان در دو سطح خود را نشان میدهد؛ از یک سو کمبود مواد اولیه و اختلال در واردات، تولید و توزیع برخی داروها را دشوار کرده و از سوی دیگر، افزایش شدید قیمت دارو و خدمات درمانی، توان مالی بیماران را کاهش داده است.
مقامهای وزارت بهداشت جمهوری اسلامی، نمایندگان مجلس و انجمن داروسازان در روزهای اخیر مجموعهای از عوامل، از جنگ و اختلال مسیرهای حملونقل گرفته تا تحریمها، دشواری انتقال ارز و مشکلات داخلی نظام تأمین مالی دارو را در تشدید این وضعیت مؤثر دانستهاند.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در شهریورماه، حدود ۸۰۰ قلم دارو در ایران با کمبود مواجه بودهاند که حدود ۹۰ قلم آنها در شمار داروهای ضروری و حیاتی هستند. حدود ۴۰۰ قلم از داروهایی که دچار کمبودند، تولید داخل هستند. این امر نشان میدهد که وابستگی تولیدکنندگان ایرانی به مواد اولیه وارداتی، باعث شده است تولید داخلی نیز از اختلال در زنجیره تأمین خارجی مصون نماند.
احمد آریایینژاد، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی، دیروز جمعه سوم مهر (۲۵ سپتامبر) به خبرگزاری “خانه ملت” گفت قیمت دارو و تجهیزات پزشکی از ابتدای سال ۱۴۰۵ “سیر صعودی غیرقابل باور و غیرقابل تحملی” پیدا کرده است. به گفته او، افزایش هزینه دارو، تجهیزات پزشکی و ویزیت باعث شده بخشی از بیماران دیگر توان مراجعه به مراکز درمانی را نداشته باشند.
آریایینژاد هشدار داد که کاهش مراجعه به مراکز درمانی صرفاً به معنای کاهش هزینه درمان نیست و میتواند به افزایش خوددرمانی، گسترش بیماریها و پیشرفت بیماری در مبتلایان منجر شود. او تقویت پوشش بیمهای را یکی از راههای کاهش فشار بر بیماران در کوتاهمدت دانست و همزمان کمبود نیروی انسانی در خانههای بهداشت و توجه ناکافی به تأمین پزشکان متخصص و فوقتخصصی را مورد انتقاد قرار داد.
از کمبود یک داروی ساده تا اختلال در مواد اولیه
نشانه بحران اکنون حتی در مورد داروهایی دیده میشود که پیشتر بهآسانی در دسترس بودند. هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران، نیز روز گذشته کمیاب شدن استامینوفن کدئین را تأیید کرد. به گفته او، بخشی از مواد مورد نیاز تولید این داروی مسکن از مواد مخدر کشفشده در داخل ایران تأمین میشد، اما ممنوعیت کشت مواد مخدر در افغانستان و در پی آن کاهش کشفیات در ایران، دسترسی به ماده اولیه را کاهش داده و استامینوفن کدئین اکنون به شکل محدود و سهمیهای در داروخانهها توزیع میشود.
راه جایگزین، واردات ماده اولیه است. اما جنگ این مسیر را نیز با مانع روبهرو کرده است. احمدی وضعیت کنونی را “بحرانی و جنگی” توصیف کرده و گفته است: «مسیرها بستهاند، اجازه ورود مواد اولیه داده نمیشود و بانکها برای انتقال ارز مسدود هستند.» به گفته او، در شرایط عادی امکان خرید مواد اولیه از منابع خارجی، هرچند با قیمت بیشتر، وجود داشت.
علی جعفریان، مشاور عالی وزیر بهداشت، نیز روز ۳۰ شهریور گفته بود که محدودیتهای دریایی و هوایی و نبود پرواز مستقیم میان ایران و هند، ورود برخی مواد اولیه دارویی را به تأخیر انداخته است. اهمیت هند از آن روست که این کشور یکی از تولیدکنندگان عمده مواد اولیه دارویی جهان و از تأمینکنندگان ایران است. به گفته جعفریان، برخی اقلام بر اساس ضوابط باید با پرواز مستقیم منتقل شوند و انتقال آنها از کشور ثالث مجاز نیست.
او همچنین وضعیت تنگه هرمز و کشتیها را از عوامل مؤثر بر جابهجایی محمولههای دارویی دانست. جنگ علاوه بر اختلال لجستیکی، مستقیماً نیز به صنعت دارویی ایران آسیب زده است. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، پیشتر گفته بود ۴۴ شرکت دارویی و تجهیزات پزشکی در جریان جنگ آسیب دیدهاند.
معافیت دارو از تحریم در عین دشواری انتقال پول
در کنار جنگ، تحریمها حلقه دیگری از زنجیره بحراناند. جعفریان گفته است که “محدودیتهای شدید بانکی ناشی از تحریمها” مشکلات زیادی برای انتقال ارز و تأمین دارو ایجاد کردهاند. دارو، مواد غذایی و بسیاری از اقلام بشردوستانه از تحریمهای آمریکا علیه ایران مستثنا هستند و وزارت خزانهداری آمریکا نیز مجوزها و استثناهایی برای تجارت دارو و تجهیزات پزشکی در نظر گرفته است.
اما معافیت حقوقی لزوماً به معنای امکان بیدردسر خرید نیست. محدودیت روابط بانکی با ایران و نگرانی مؤسسات مالی خارجی از نقض تحریمها، میتواند پرداخت پول به فروشندگان و انتقال ارز را پیچیده کند.
پیشتر، پژوهشی منتشرشده در مجله منطقه شرق مدیترانه از سازمان جهانی بهداشت، با بررسی دوره تحریمهای پیشین به این نتیجه رسیده بود که تحریمهای اقتصادی، بهویژه برای داروهای وابسته به واردات ماده اولیه یا محصول نهایی، تأثیر منفی محسوسی بر دسترسی به دارو در ایران داشتهاند.
این فشارها در سال جاری افزایش هم یافتهاند. آمریکا در سال ۲۰۲۶ شبکههای بیشتری را که به گفته وزارت خزانهداری ایالات متحده، برای دسترسی ایران به ارز و دور زدن تحریمها فعالیت میکردند، هدف قرار داده است. این اقدامات در کنار محدودیتهای جنگی بر حملونقل دریایی و هوایی، دامنه مسیرهای عملی انتقال کالا و پول را محدودتر کرده است.
وقتی دارو هست اما بیمار توان خرید ندارد
وجه دیگر بحران دارو در ایران افزایش قیمتها است. گزارشهای شهریورماه از افزایش چشمگیر بهای شماری از داروهای پرمصرف، از جمله افزایش ۲۲۰ درصدی گاباپنتین، ۳۷۵ درصدی استامینوفن، و ۲۸۵ درصدی آموکسی سیلین، طی یک سال حکایت دارند. بهای انسولین نیز در برخی موارد تا حدود شش برابر افزایش یافته است.
این افزایشها در شرایطی رخ داده که کاهش ارزش ریال، هزینه واردات مواد اولیه و مشکلات تأمین ارز نیز بر صنعت دارو فشار میآورد. رئیس سازمان غذا و دارو دو روز پیش اعلام کرد که ۵۰۰ میلیون دلار از منابع ارز ترجیحی دارو در بودجه حذف شده است.
در نتیجه، بحران دارویی ایران دیگر صرفاً مسئله یافتن یک دارو در داروخانه نیست. جنگ، آسیب رسیدن به بخشی از ظرفیت تولید، اختلال در حملونقل، تحریمهای مالی و بانکی، کمبود ارز، تورم و ضعف پوشش بیمهای، در یک نقطه، که بیمار باشد، به هم میرسند.
از همینرو، هشدار درباره کاهش مراجعه بیماران به پزشک، معنایی فراتر از یک شاخص اقتصادی دارد. افزایش هزینهها و کمبود دارو میتواند به تعویق یا توقف درمان و در نهایت به بحرانی گستردهتر در سلامت عمومی بینجامد.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید