فیلم تازه محسن امیریوسفی پس از سال‌ها درگیری این فیلم‌ساز با سانسور و توقیف، بدون مجوز ساخته شده است. «نفرین توقیف» یک کمدی سیاه و گروتسک است که روایت خود را از انقلاب ۱۳۵۷ آغاز می‌کند و تا وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴ پیش می‌برد. نخستین نمایش جهانی فیلم در هفتادمین جشنواره فیلم لندن خواهد بود.
محسن امیریوسفی پس از تجربه‌ای کم‌سابقه از توقیف فیلم‌هایش در ایران، در تازه‌ترین اثر خود نه فقط درباره جامعه و سیاست، که درباره خود «توقیف» فیلم ساخته است. «نفرین توقیف» در سکوت خبری و بدون مجوز رسمی ساخته شده و امیریوسفی نویسندگی، کارگردانی و تهیه‌کنندگی آن را برعهده داشته است. فیلم قرار است در بخش «Laugh» هفتادمین جشنواره فیلم لندن نخستین نمایش جهانی خود را تجربه کند. جشنواره از ۷ تا ۱۸ اکتبر، برابر با ۱۵ تا ۲۶ مهر، برگزار می‌شود.
جزئیات داستان و بازیگران فیلم هنوز به‌طور کامل منتشر نشده است. آنچه از گزارش شرق و اطلاعات منتشرشده درباره فیلم برمی‌آید، «نفرین توقیف» داستان «موجودی عجیب» را در متن تحولات اجتماعی ایران دنبال می‌کند؛ قصه‌ای که از وقایع انقلاب آغاز می‌شود و سرانجام به دی‌ماه ۱۴۰۴ می‌رسد. شرق فیلم را «کمدی سیاه و مخوف» توصیف کرده است؛ اثری که در آن طنز، هراس، غم و شادی در جهانی گروتسک در هم می‌آمیزند.
جشنواره فیلم لندن نیز بر همین ویژگی دست گذاشته است. در معرفی فیلم، برگزارکنندگان آن را یک کمدی با طنز ویژه امیریوسفی و «کاوشی سینمایی در جامعه ایران» توصیف کرده‌اند. رسانه‌های سینمایی و خبرگزاری‌های داخل ایران، از جمله ایسنا، ایلنا و سینماسینما، راه‌یافتن فیلم به جشنواره لندن را گزارش کرده‌اند.
فیلم‌سازی زیر سایه توقیف
عنوان فیلم تازه امیریوسفی را دشوار می‌توان جدا از سرگذشت سینمایی خود او خواند. نخستین فیلم بلندش «خواب تلخ» در سال ۱۳۸۲ ساخته شد؛ کمدی سیاهی درباره پیرمرد مرده‌شوری که با مرگ و عزرائیل روبه‌رو می‌شود. فیلم در ایران سال‌ها امکان نمایش نداشت، اما در سال ۲۰۰۴ به جشنواره کن راه یافت و برای امیریوسفی جایزه ویژه دوربین طلایی و جایزه «نگاه جوان» را به همراه آورد. منابع مربوط به فیلم تازه نیز از «خواب تلخ» به‌عنوان نقطه آغاز طنز سیاه و نامتعارف او یاد کرده‌اند.
پس از آن، «آتشکار» و «آشغال‌های دوست‌داشتنی» نیز گرفتار توقیف شدند. به محاسبه شرق، چهار فیلم امیریوسفی ــ «خواب تلخ»، «آتشکار»، «آشغال‌های دوست‌داشتنی» و نسخه «آشغال‌های دوست‌داشتنی اصل» ــ روی‌هم‌رفته ۲۹ سال توقیف را در ۲۳ سال فیلم‌سازی او تجربه کرده‌اند. این ارقام البته حاصل جمع دوره‌های جداگانه توقیف فیلم‌هاست و نه ۲۹ سال متوالی از زندگی حرفه‌ای او.
ماجرای «آشغال‌های دوست‌داشتنی» جایگاه ویژه‌ای در این مسیر دارد. امیریوسفی فیلم را در سال ۱۳۹۱ ساخت و اعتراضات پس از انتخابات ۱۳۸۸ را وارد داستان کرد. سال‌ها بعد مشخص شد نسخه دیگری از فیلم با عنوان «آشغال‌های دوست‌داشتنی اصل» وجود دارد که بهروز وثوقی در آن حضور دارد؛ حضور بازیگری که پس از انقلاب ۱۳۵۷ خارج از ایران زندگی کرده است. همین نسخه نیز امکان نمایش عمومی در ایران پیدا نکرد.
در چنین سابقه‌ای، تصمیم امیریوسفی برای ساختن «نفرین توقیف» بدون مجوز معنای دیگری پیدا می‌کند. در فیلم‌های قبلی، او ابتدا وارد سازوکار رسمی تولید می‌شد و سپس با مانع نمایش و توقیف روبه‌رو می‌شد؛ این‌بار، بنا بر گزارش شرق، از ابتدا فیلم را مستقل از آن سازوکار ساخته است. عنوان «نفرین توقیف» نیز آشکارا این تجربه طولانی را به بخشی از موضوع خود فیلم تبدیل می‌کند.
از ۱۳۸۸ تا دی‌ماه ۱۴۰۴
وجه دیگر فیلم، پیوند جهان گروتسک امیریوسفی با وقایع سیاسی و اجتماعی ایران است. شرق می‌نویسد «نفرین توقیف» در بخش پایانی خود به وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴ می‌رسد و آنها را «بدون سانسور و با صراحت» وارد یک فیلم داستانی می‌کند. از آنجا که فیلم هنوز نمایش عمومی نداشته، درباره شکل بازنمایی این رویدادها و میزان حضور آنها در داستان اطلاعات مستقل بیشتری منتشر نشده است.
این شیوه برای امیریوسفی کاملاً تازه نیست. «آشغال‌های دوست‌داشتنی» نیز اعتراضات سال ۱۳۸۸ را نه صرفاً به‌عنوان پس‌زمینه، بلکه به‌عنوان بخشی از جهان داستان وارد سینمای داستانی کرده بود. «نفرین توقیف» ظاهراً همین مسیر را ادامه می‌دهد، اما دامنه زمانی بسیار گسترده‌تری دارد: از انقلاب ۱۳۵۷ تا جامعه ایران در سال ۱۴۰۴.
از این منظر، «توقیف» در فیلم تازه او فقط سرنوشت یک اثر سینمایی نیست؛ به موضوعی برای روایت رابطه سینما با تاریخ معاصر ایران تبدیل می‌شود. اطلاعاتی که تاکنون منتشر شده نشان می‌دهد امیریوسفی پس از سال‌ها تلاش برای عبور دادن فیلم‌هایش از نظام مجوز و نمایش رسمی، این‌بار خودِ تجربه سانسور و ممنوعیت را به ماده خام یک کمدی سیاه تبدیل کرده است.
«نفرین توقیف» همچنین بازگشت امیریوسفی به جشنواره‌های بین‌المللی پس از فاصله‌ای طولانی است. رسانه‌های ایرانی این فاصله را ۱۷ سال اعلام کرده‌اند و آخرین حضور جشنواره‌ای او را به «آتشکار» و دریافت جایزه نوآوری در سینما از جشنواره مونترال در سال ۲۰۰۹ نسبت داده‌اند.
نخستین نمایش لندن امکان نخستین ارزیابی مستقل از خود فیلم را فراهم خواهد کرد. تا آن زمان، بخش عمده اطلاعات موجود درباره «نفرین توقیف» از معرفی جشنواره، روابط عمومی فیلم و گزارش تازه روزنامه شرق می‌آید و هنوز نقدهای مستقل پس از نمایش منتشر نشده‌اند. اما همین اطلاعات یک ویژگی فیلم را روشن می‌کند: امیریوسفی پس از بیش از دو دهه کشمکش با توقیف، این‌بار به جای انتظار برای رفع توقیف، خود توقیف را به موضوع سینما تبدیل کرده است.
گلنار افشار
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید