سه روز بعد از انتشار نامه‌ای ۲۴ نهاد مدنی و حقوق‌بشری ایرانی به متا و گوگل، برای توقف خدمات به یک اپلیکیشن همسریابی در ایران به‌نام «آدم و حوا»، خبرگزاری «هرانا» می‌گوید که سخنگویان این دو شرکت به این رسانه حقوق‌بشری گفته‌اند که این اپ از فروشگاه اپلیکیشن «گوگل‌پلی» حذف شده و متا هم اعلام کرده که پیوندهای تبلیغاتی این اپ در ارتباط با ازدواج افراد زیر سن قانونی را از «اینستاگرام» و «تردز» برداشته است.
نامه‌ای که ۲۴نهاد مدنی و حقوق‌بشری ایرانی نوشتند چه بود؟ اپلیکیشن آدم و حوا چیست و وابسته به کجاست و چرا فعالان زنان می‌گویند راه درازی برای توقف کودک‌همسری در ایران در پیش است؟
***
از حذف اپ آدم و حوا و حذف لینک‌های تبلیغاتی آن روی گوگل‌پلی و متا چه می‌دانیم؟
روز هجدهم مهرماه رسانه‌ها در داخل و خارج از ایران از نامه مشترک ۲۴ سازمان مدنی و حقوق‌بشری ایرانی خطاب به گوگل و متا خبر دادند. نام این سازمان‌ها و نهادها در هیچ‌یک از رسانه‌هایی که خبر آن را بازتاب داده‌اند، مطرح نشده است.
در این نامه از این شرکتهای غول تکنولوژی جهان خواسته شده اپلیکیشن «آدم و حوا» و حساب‌های مرتبط با آن را به‌دلیل «تبلیغ کودک‌همسری» حذف کنند.
در پی این درخواست، روز ۲۱مهر، «هرانا» گزارش داد که «گوگل» اعلام کرده که این اپ همسریابی را از فروشگاه خود، «گوگل‌پلی» حذف کرده و «متا» شرکت دارنده اینستاگرام و فیسبوک و واتساپ هم به این رسانه حقوق‌بشری گفته که پیوندهای تبلیغاتی این اپ در ارتباط با ازدواج افراد زیر سن قانونی را از اینستاگرام و تردز برداشته است.
در نامه‌ای که سازمان‌های مدنی و حقوق‌بشری منتشر کرده بودند مدارکی موجود بود که نشان می‌داد، پلتفرم همسریابی آدم و حوا، دختران ۱۳ تا ۱۷ ساله را به‌عنوان گزینه‌های احتمالی ازدواج معرفی می‌کند و پروفایل و اطلاعات شناسایی‌کننده آن‌ها در دسترس کاربران قرار می‌گیرد؛ موضوعی که تقریبا در تمام دنیا، به‌جز چند کشور مسلمان، از جمله ایران جرم است.
امضاکنندگان این نامه هشدار داده بودند که معرفی کودکان به‌عنوان گزینه ازدواج می‌تواند دسترسی به اطلاعات آنان را افزایش دهد و به «عادی‌سازی کودک‌همسری» کمک کند.
در پی حذف اپ آدم و حوا از گوگل‌پلی و حذف لینک‌های تبلیغاتی آن در اینستاگرام و تردز، یکی از سخنگویان متا به وب‌سایت «هرانا» گفته که «بهره‌کشی از کودکان جرمی هولناک است و ما با جدیت برای مقابله با آن، چه در داخل پلتفرم‌های خود و چه خارج از آن‌ها، تلاش می‌کنیم. اطلاعات ارایه‌شده را بررسی و لینک‌های خارجی مرتبط با خدمات ازدواج افراد زیر سن قانونی را شناسایی کردیم. این موارد از پلتفرم‌های متا حذف شده‌اند.»
یک سخنگوی گوگل نیز به این وب‌سایت حقوق‌بشری ایرانی گفته که «این اپلیکیشن در تاریخ ۹اکتبر (۱۷مهر) به‌دلیل نقض سیاست‌های ما از گوگل‌پلی حذف شده» است؛ یعنی یک‌روز پیش از انتشار نامه ۲۴نهاد مدنی و حقوق‌بشری.
اما بر اساس تصاویر و ادله‌ای که نهادهای حقوق‌بشری امضاکننده این نامه ارایه کرده‌اند، دست‌کم پروفایل صد دختر ۱۳ تا ۱۷ساله در این پلتفرم در دسترس بوده و در شهریورماه۱۴۰۵، اپ آدم و حوا، ازدواج یک دختر ۱۶ساله با مردی ۲۳ساله را به‌عنوان «روایتی موفقیت‌آمیز» در شبکه‌های اجتماعی تبلیغ کرده است.
همچنین بر اساس نتایج تحقیقات مجموعه فعالان حقوق‌بشر در ایران که به بخشی از آن در این نامه اشاره شده، کاربران می‌توانند «بدون ایجاد حساب کاربری» و به‌صورت مهمان، پروفایل دختران ۱۳ تا ۱۷ ساله را به‌عنوان گزینه‌های ازدواج جست‌وجو کنند.
بررسی‌ها نشان می‌دهد اگرچه شرایط اعلام‌شده اپلیکیشن، ثبت‌نام کاربران زن بالای ۱۵سال را مجاز می‌داند، تحقیقات این مجموعه نشان داده سامانه آدم و حوا، مشخصات دختران ۱۳ساله را نیز می‌پذیرد و کاربران بزرگسال می‌توانند برای بستگان درجه‌یک خود، از جمله فرزندان‌شان، پروفایل درست کنند.
اما بر اساس آن‌چه وب‌سایت آدم و حوا برای معرفی این موسسه نوشته، این پلتفرم، یک سامانه «وساطت ازدواج» است؛ یعنی دو طرف قرارداد ازدواج را بر اساس مجموعه‌ای از علایق و باورهای مشترک و توقعات از همسر آینده، بهم وصل می‌کند و بدین شکل مقدمات ازدواج آن‌ها را فراهم می‌کند. آدم و حوا مدعی است که پلتفرمی برای «همسان‌گزینی هوشمند»، «مشاوره پیش و پس از ازدواج» و «ترویج ازدواج دایم به روش سنتی» است؛ برخلاف اغلب سایت‌های همسریابی داخل ایران که دستی نیز بر آتشِ ازدواج موقت دارند. این وب‌سایت همچنین بر «تک‌همسری» تاکید دارد، موضوعی که آن را از دیگر پلتفرم‌های همسریابی داخلی ایران که آن‌ها هم اغلب به حکومت وابسته‌اند، متفاوت می‌کند.
در همین راستا، بررسی‌های ایران‌وایر نشان می‌دهد که دست‌کم در شامگاه سه‌شنبه ۲۱مهرماه، هیچ پروفایلی روی این وب‌سایت برای دختران زیر ۱۵سال وجود ندارد. همچنین تعداد پروفایل‌های دختران ۱۵ تا ۱۷ساله این پلتفرم در زمان تنظیم این گزارش، ۴۶ نفر است؛ به‌نظر می‌رسد باتوجه به مستنداتی که پیش‌تر به گوگل و متا ارایه شده و بر مبنای آن خدمات‌دهی به این اپ را متوقف کرده‌اند، آدم و حوا، پروفایل دختران ۱۳سال تا ۱۵ساله را حذف کرده است.
اما، اپ آدم و حوا، سومین محصول «جمعیت امام رضایی‌ها» است، موسسه‌ای که عنوان «خیریه» را با خود به‌همراه دارد، اما زیر نظر یکی از فرماندهان سپاه پاسداران در قرارگاه عمار این نیروی نظامی، «حاج حسین یکتا» اداره می‌شود. حسین یکتا یا «محمدحسین حسینی یکتا» یکی از تندروترین نیروهای سیاسی و نظامی نزدیک به هسته سخت قدرت است که پیش‌تر تهدید مستقیم خانواده‌ها و جوانان معترض در دی‌ماه۱۴۰۴ از سوی او خبرساز شده بود.
این اولین‌بار نیست که یک وب‌سایت همسریابی در ایران واکنش‌های بسیاری را در پی دارد. پیش‌تر، اپ «همدم»، متعلق به سایت «تبیان» و تحت نظر یکی از بستگان «علی خامنه‌ای» رونمایی شده بود. مدیرعامل سایت تبیان، «کمیل خجسته»، پسرِ برادرِ «منصوره خجسته»، همسر علی خامنه‌ای است که در زمان رونمایی از این اپلیکیشن گفته بود سایت تبیان از سال ۱۳۹۴ مشغول همسریابی برای جوانان و افراد مجرد بوده و تاکنون به ازدواج بیش از سه هزار و ۷۰۰ نفر انجامیده است.
گوگل‌پلی نشد، بازار؛ ازدواج دختربچه‌ها در ایران قانونی است
یک فعال مدنی و حقوق زنان در ایران به ایران‌وایر می‌گوید که اگرچه این اپ از روی گوگل‌پلی حذف شده، اما در فروشگاه‌های نرم‌افزار دیگری چون «بازار» در دسترس است و مخاطبان آن را از آن‌جا دانلود می کنند. به گفته این فعال حقوق زنان، «مطمئنا سازندگان این اپ تلاش کردند که آن را روی گوگل‌پلی قرار بدهند و بازخوردی که متا داده می‌تواند حداقل مجازات سازندگان این برنامه باشد که به فکر امنیت و سلامت دختران نیستند و کودک‌همسری را در این برنامه عادی‌سازی می‌کرده و چه بسا رواج می‌دادند.»
او با اشاره به تعداد بالای خانواده‌هایی که در ایران هنوز و همچنان خطر ازدواج در سنین پایین را درک نمی‌کنند، می‌گوید: «از تبعات سهمگینش مثل خودکشی یا قتل بر اثر خشونت‌های خانگی یا مرگ بر اثر زایمان در سن پایین، انگار هراسی ندارند و وقتی تکنولوژی‌های جدید هم بخواهد به کمک این افراد بیاید، موضوع می‌تواند ابعاد وحشتناک‌تری به خود بگیرد.»
این فعال مدنی با تاکید بر این‌که باعث خوشحالی است که این درخواست جمعی متا و گوگل را به واکنش واداشته، می‌گوید: «باب گفت‌وگو درباره‌‌اش باز شده. این می‌تواند برای فعالان ما نویدبخش این باشد که از کنار مسایل مشابه به سادگی نگذریم و کاری که از دست‌مان برمی‌آید را انجام دهیم؛ حتی اگر نوشتن یک نامه جمعی و چنین درخواستی باشد، در حالی که شاید فکر کنیم حذف این برنامه از گوگل‌پلی مستقیما نمی‌تواند آمار کودک‌همسری را پایین بیاورد. ما باید متوجه این باشیم که به‌هر حال این قدم‌های کوچک هم در بلندمدت موثرند و اثرات غیرمستقیم خودشان را می‌گذارند.»
«اومای رادمهر»، فعال مدنی تُرک و فمینیست اینترسکشنال به ایران‌وایر می‌گوید که اگرچه دستاورد حاصل شده، ارزشمند است، ولی «بر اساس ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی ایران، ازدواج دختران از ۱۳ سالگی و پسران از ۱۵ سالگی مجاز است و حتی در شرایطی امکان ازدواج در سنین پایین‌تر نیز وجود دارد.»
به گفته او، «بنابراین، مساله کودک‌همسری صرفا به فعالیت یک اپلیکیشن یا یک پلتفرم محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در ساختار حقوقی و سیاسی حاکم بر ایران دارد» که هنوز امکان ازدواج کودکان را فراهم می‌کند.
این عضو عضو شورای مرکزی «حزب دموکراسی و توسعه» با گفتن این‌که هرچند «چنین اقدامات مدنی، مثبت، ضروری و نتیجه‌بخش‌اند»، می‌افزاید: «اما تا زمانی که زمینه‌های قانونی و ساختاری نقض حقوق کودکان پابرجاست، دستاوردهای آن‌ها در معرض محدودیت و بازگشت خواهند بود.»
خانم رادمهر بر لزوم تغییر پایدار و بنیادین، در نتیجه «گذار از نظام جمهوری اسلامی ایران و جایگزینی آن با نظامی حقوقی و سیاسی مبتنی بر حقوق بشر، کرامت انسانی، برابری و حقوق کودکان است»، بر ضرورت بر سر کار آمدن «نظامی که قوانین آن با اصول و تعهدات بین‌المللی حقوق بشر و حقوق کودک سازگار باشد»، تاکید دارد.
مشخص بود که گوگل و متا خدمات به آدم و حوا را مسدود می‌کنند
به گفته نرگس شیرآقایی، ماما و فعال حقوق زنان این‌که متا و گوگل به درخواست نهادهای حقوق‌بشری ایرانی اپ آدم و حوا یا لینک‌های مرتبط با آن را از پلتفرم‌های خود حذف کرده‌اند، قابل پیش‌بینی بوده است. او با گفتن این‌که این شرکت‌ها مانند دادگاه‌های بین‌المللی و سازوکارهای حقوق‌بشری موجود نیستند، می‌گوید: «گوگل و فیسبوک و اینستاگرام وقتی ریپورت می‌کنید، ریپورت‌ها را پیگیری می‌کنند. مساله بررسی می‌شود. یک کاری بوده که مسلما باید جواب می‌داده و جواب هم داده است.»
این فعال حقوق زنان با تاکید بر اهمیت این اقدام شرکتهای تکنولوژی می‌گوید: «کودک‌همسری چون در ایران منع قانونی ندارد، وجود دارد. اما حرکتی مثل حذف این اپ از گوگل‌پلی خیلی مهم است. برای این‌که روی افکار عمومی اثرگذار است و دوباره یادآوری می‌کند که این‌کار نادرست است و نباید انجام شود. در واقع، با این‌که غیرقانونی نیست، تبلیغش غیرقانونی می‌شود.»
خانم شیرآقایی با تاکید بر این‌که، وقتی در فضای مجازی علنا این رفتار تبلیغ شود، قبح آن شکسته می‌شود، می‌گوید: «می‌توانست در مدت کوتاهی گسترده شود. الان این حرکت سرعتش را کم می‌کند.»
اومای رادمهر نیز با تاکید بر مسوولیت شرکتهای بین‌المللی در رفع تبعیض در همه نقاط جهان، می‌گوید: «گوگل، متا و سایر پلتفرم‌های بین‌المللی نباید صرفا پس از دریافت شکایت یا فشار نهادهای حقوق‌بشری وارد عمل شوند. این شرکت‌ها باید به‌صورت پیشگیرانه، حساسیت و مسوولیت‌پذیری خود را در قبال حقوق کودکان افزایش دهند.»
او تاکید دارد که این مسوولیت باید «جهانی و بدون تبعیض» باشد و ادامه می‌دهد: «نه محدود به کشورهای خاص یا جوامعی که از نظارت رسانه‌ای و حقوق‌بشری بیشتری برخوردارند. شرکتهای فناوری موظف‌اند سازوکارهای موثری برای شناسایی، ارزیابی و جلوگیری از دسترسی و مواجهه کودکان با خدمات و محتوایی ایجاد کنند که می‌تواند امنیت، سلامت، کرامت و حقوق بنیادین آنان را به خطر بیندازد.»
رادمهر بار دیگر بر اهمیت همبستگی نهادهای مدنی و ارزشمند بودن دستاورد حاصل‌شده برای جامعه ایران تاکید کرده و می‌گوید: «در نهایت، این اتفاق هم نشانه‌ای از قدرت همبستگی و عاملیت جامعه مدنی است و هم یادآور این واقعیت که دستاوردهای مقطعی، هرچند ارزشمند، نمی‌توانند جایگزین تغییرات بنیادین و ساختاری شوند.»
از: ايران واير
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید