چهار منبع فعال در حوزه امنیت دریایی که رفت‌وآمد نفتکش‌ها در خلیج فارس را رصد می‌کنند، به خبرگزاری رویترز گفته‌اند تهران در هفته‌های اخیر محموله‌های خود را در میان حجم فزاینده انتقال محموله از کشتی به کشتی متعلق به دیگر تولیدکنندگان نفت و گاز خلیج فارس در آب‌های نزدیک عمان پنهان کرده است.

رویترز برای نخستین بار جزئیات این صادرات و شیوه انجام آن را منتشر کرده است.

اگرچه حجم این محموله‌ها تنها بخش کوچکی از صادرات پیشین انرژی ایران است، عبور آن‌ها از محاصره دریایی آمریکا نشان می‌دهد که با وجود توقف صادرات نفت خام، همچنان مقادیری از فرآورده‌های نفتی ایران به بازارهای خارجی راه پیدا می‌کنند.

بررسی‌های سازمان آمریکایی «اتحاد علیه ایران هسته‌ای (UNAI)» که با استفاده از داده‌های ردیابی کشتی‌ها و تصاویر ماهواره‌ای، رفت‌وآمد نفتکش‌های مرتبط با ایران را زیر نظر دارد، نشان می‌دهد که از اواسط ژوئیه تاکنون دست‌کم هشت نفتکش حامل گاز مایع ایران از دریای عمان خارج شده‌اند.

همچنین تصاویر ماهواره‌ای و بررسی‌های شرکت اطلاعات دریایی «سین‌مکس (SynMax)» نشان می‌دهد که یک نفتکش دیگر حامل سوخت جت ایرانی در ماه سپتامبر به میانمار رسیده است.

آمریکا در سال ۲۰۲۳ تحریم‌های هدفمندی علیه صنعت سوخت هواپیما در میانمار وضع کرد. دلیل این اقدام، حملات هوایی ارتش میانمار به غیرنظامیان بود که به گفته سازمان ملل متحد، هزاران کشته بر جا گذاشته است.

حکومت نظامی میانمار بارها هدف قرار دادن غیرنظامیان را رد کرده و مدعی شده است که عملیات نظامی این کشور تنها علیه گروه‌های مسلح انجام می‌شود.

بررسی رویترز از فهرست تحریم‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا نشان می‌دهد که شش فروند از هشت نفتکش حامل گاز مایع و همچنین نفتکش حامل سوخت جت، به دلیل مشارکت در حمل‌ونقل نفت و فرآورده‌های پتروشیمی ایران تحت تحریم آمریکا قرار دارند.

جمیما شلی، تحلیلگر ارشد پژوهشی سازمان اتحاد علیه ایران هسته‌ای، گفت: «آنچه شاهد عبورش بوده‌ایم، شمار اندکی نفتکش حامل گاز مایع ایران بوده است، اما نیروهای آمریکایی مسیر اکثریت قاطع نفتکش‌های حامل فرآورده‌های ایرانی را تغییر داده‌اند.»

به گفته او، برخی نفتکش‌های حامل گاز مایع ایران محموله‌های خود را در نزدیکی شهرهای ساحلی شناص و صحار در عمان به کشتی‌های دیگر منتقل کرده‌اند، در حالی که شماری دیگر پیش از عبور از محاصره آمریکا، مدتی در دریای عمان منتظر مانده‌اند.

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) پیش‌تر اعلام کرده بود که محدوده محاصره دریایی در دریای عمان و در نزدیکی مرز دریایی ایران و پاکستان قرار دارد.

جمیما شلی حجم مجموع محموله‌های گاز مایع عبوری را حدود ۴ میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه برآورد کرده است.

او تأکید کرد که این محموله‌ها بیش از آنکه نشانه شکل‌گیری روندی تازه در تلاش ایران برای صادرات نفت و محصولات پتروشیمی با استفاده از کشتی‌های کوچک‌تر باشند، حاصل بهره‌برداری از فرصت‌های پیش‌آمده بوده‌اند.

بر اساس بررسی‌های سازمان اتحاد علیه ایران هسته‌ای، بیشتر این محموله‌ها به منطقه موسوم به «محدوده بیرونی بندر شرقی» مالزی (Eastern Outer Port Limits) منتقل شده‌اند تا بار دیگر از کشتی به کشتی جابه‌جا شوند و احتمالا در نهایت به چین برسند.

دولت ایران به درخواست رویترز برای اظهارنظر درباره این گزارش پاسخ نداده است.

حکومت تحت حمایت ارتش میانمار نیز به پرسش رویترز درباره دریافت احتمالی سوخت جت ایرانی پاسخی نداده است.

ارتش آمریکا: محاصره دریایی ایران نفوذناپذیر است

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) تأکید کرده است که محاصره دریایی ایران همچنان «نفوذناپذیر» است.

این محاصره نخستین بار در ۱۳ آوریل با هدف جلوگیری از صادرات نفت مرتبط با ایران برقرار شد، اما پس از دستیابی آمریکا و ایران به یک تفاهم اولیه در ماه ژوئن لغو شد. با این حال، پس از فروپاشی توافق، محاصره دریایی از ۱۴ ژوئیه بار دیگر به اجرا درآمد.

یک مقام نظامی آمریکا به رویترز گفت که عبور یک کشتی لزوما به معنای دور زدن محاصره نیست.

به گفته او، وضعیت هر کشتی به‌صورت جداگانه و از جمله با بررسی اسناد و مدارک آن ارزیابی می‌شود و ممکن است برخی شناورها به دلایل بشردوستانه اجازه عبور دریافت کنند.

این مقام افزود که قرار داشتن نام یک کشتی در فهرست تحریم‌های آمریکا، به‌تنهایی به معنای مشمول بودن آن در محاصره دریایی نیست.

او همچنین توضیح داد که نیروهای آمریکایی برخی کشتی‌ها را از نزدیک زیر نظر دارند، اما به دلایل عملیاتی اقدامی علیه آن‌ها انجام نمی‌دهند.

سنتکام در گزارش تازه خود در ۱۳ اکتبر اعلام کرد که طی سه ماه اجرای دور جدید محاصره دریایی، چهار کشتی تجاری از حرکت بازداشته شده‌اند و نیروهای آمریکایی ۱۳۵ کشتی دیگر را وادار به تغییر مسیر کرده‌اند.

بر اساس بیانیه‌های پیشین سنتکام، ارتش آمریکا همچنین مسیر کشتی‌هایی را که از آسیا حرکت کرده بودند تغییر داده و شماری از نفتکش‌ها را نیز توقیف کرده است.

واشنگتن هم‌زمان با اجرای محاصره دریایی، کارزار تحریمی گسترده‌ای را با هدف قطع آخرین ارتباطات مالی ایران و محروم کردن تهران از درآمدهای صادراتی به اجرا گذاشته است. آمریکا هفته گذشته تحریم‌های تازه‌ای علیه ۱۷ کشتی دخیل در حمل نفت خام، محصولات پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی ایران اعمال کرد.

با این حال، سخنگوی وزارت خزانه‌داری آمریکا اعتبار داده‌های کشتیرانی را که از عبور کشتی‌ها از محاصره حکایت دارند، زیر سؤال برد.

او گفت برخی کشتی‌ها ممکن است موقعیت مکانی خود را جعل کنند یا هنگام بارگیری از هویت جعلی استفاده کنند. این سخنگو تأکید کرد که چنین داده‌هایی باید «با احتیاط و تردید» بررسی شوند.

به گفته او، عملیات موسوم به «طرد اقتصادی (Operation Economic Outcast)» در کنار محاصره دریایی، فشار شدیدی بر جمهوری اسلامی وارد کرده و اقتصاد آن را در تنگنا قرار داده است.

آیا ایران برای صادرات سوخت جت خطر بیشتری می‌پذیرد؟

توربیورن سولتودت، تحلیلگر ارشد خاورمیانه در شرکت ارزیابی ریسک «وریسک میپل‌کرافت (Verisk Maplecroft)» گفت اگرچه نشانه‌ای از کاهش سخت‌گیری آمریکا در اجرای محاصره دریایی دیده نمی‌شود، وخامت شرایط اقتصادی ایران ممکن است تهران را به پذیرش خطرهای بیشتری سوق دهد.

او افزود: «اگر ایران بتواند حتی تعداد اندکی نفتکش حامل فرآورده‌های نفتی را از محاصره عبور دهد، سوخت جت می‌تواند گزینه مناسبی باشد.»

به گفته این تحلیلگر، صنعت هوانوردی ایران زیر فشار فزاینده تحریم‌های آمریکا قرار دارد و با زمین‌گیر شدن شمار بیشتری از هواپیماها، ممکن است پالایشگاه‌های ایران با مازاد تولید سوخت جت روبه‌رو شده باشند.

بر اساس داده‌های شرکت تحلیل بازار انرژی کپلر، صادرات نفت خام ایران در ماه سپتامبر به صفر رسید. این نخستین ماه بدون صادرات نفت خام ایران از سال ۲۰۱۳، یعنی زمان آغاز رصد صادرات این کشور از سوی کپلر، به شمار می‌رود.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، پیش‌تر اعلام کرده بود که محاصره دریایی مانع از انجام بخش عمده خریدهای نفتی چین از ایران شده و تهران را از تحویل نفت خام به مشتریان خود بازداشته است.