قیمت محصولات بهداشت قاعدگی و پریود در ماه‌های گذشته به شکلی فزاینده افزایش یافته و زنان بسیاری، حتی در شهرهای بزرگ، دیگر نمی‌توانند برای برخی اقلام بهداشتی در دوران قاعدگی هزینه کنند. تصور کنید این وضعیت در مناطق محروم و در حاشیه تا چه اندازه بغرنج است. وب‌سایت «آتیه آنلاین» روز نهم مهرماه۱۴۰۵ در گزارشی اعلام کرد یک بسته نوار بهداشتی سایز بزرگ در شهریور امسال نسبت به مدت مشابه سال قبل، حدود دوبرابر و نیم افزایش داشته است.
بر اساس این گزارش، تورم نوار بهداشتی حتی از تورم کل هم بیشتر بوده است. برخی شهروندان از اجبار به استفاده از محصولات بی‌کیفیت و ارزان بهداشتی در دوران قاعدگی خبر داده‌اند. برخی اما می‌گویند به دوران «مادربزرگ‌ها» برگشته‌اند؛ روزگاری که زنان برای تامین نیاز خود در دوران قاعدگی، از پارچه‌های نخی به‌جای نوار بهداشتی یک‌بار مصرف استفاده می‌کردند. اما این تغییرات چه تاثیری بر سلامت زنان دارد؟ آیا راهی برای حل این مشکل وجود دارد؟
***
«دل‌مان که نمی‌خواهد پارچه استفاده کنیم. مجبوریم. نوار بهداشتی حتی نوع خیلی ارزانش هر بسته ۸تایی تقریبا ۱۴۰هزار تومان است. من در هر دوره قاعدگی سه بسته نوار بهداشتی مصرف می‌کنم. حقوقم کفاف نمی‌دهد.» این‌ها را «زهره» می‌گوید. زن ساکن شهر «سراوان» که سه فرزند مدرسه‌‌ای دارد و یکی از دخترانش هم به‌تازگی عادت ماهیانه را تجربه کرده است.
زهره می‌گوید: «ترجیح می‌دهم به جای خودم، برای دخترم نوار بهداشتی بخرم. نسل ما تا چند سال قبل پد پارچه‌ای استفاده می‌کرد. دخترم اما نوجوان است. تجربه ندارد و باید بیشتر مراقب بهداشتش باشد. اگر بخواهیم هر دو استفاده کنیم خرج‌مان به بقیه زندگی نمی‌رسد.»
عادت ماهیانه اتفاقی طبیعی و بیولوژیک است. برای این چرخه مهم نیست که شما در کدام نقطه از جهان زندگی می‌کنید، به چه منابعی دسترسی دارید. زمانش که برسد آغاز می‌شود.
این روزها اما بحران‌های اقتصادی در ایران بسیاری از زنان را واداشته مثل زهره میان حفظ سلامت خود و تامین هزینه‌های زندگی یکی را انتخاب کنند.
نوار بهداشتی پیدا نمی‌شود
«ستاره» در «قلعه خواجه» زندگی می‌کند. جایی در دل «اندیکا» از توابع «مسجدسلیمان» در استان خوزستان. او به ایران‌وایر می‌گوید قبلا نوار بهداشتی را از مرکز بهداشت محل سکونت خود تهیه می‌کرده اما حالا مدتی است که مرکز بهداشت می‌گوید نوار بهداشتی ندارند: «هفته پیش زن‌عمویم به ایذه رفت و از آن‌جا چند بسته برای من و خواهرم آورد دل‌مان نمی‌آید استفاده کنیم.»
به گفته ستاره خواهرش وضعیت سخت‌تری دارد: «من می‌توانم دیرتر نوار بهداشتی را عوض کنم. خیلی خونریزی شدید ندارم اما خواهرم در سه روز اول باید هر یک ساعت عوض کند الان بیشتر پد پارچه‌ای می‌گذارد و فقط اگر بخواهد بیرون برود از نوار بهداشتی استفاده می‌کند.»
به گفته این زن جوان کاش مشکل فقط با جایگزین کردن نوار بهداشتی با پدهای پارچه‌ای حل می‌شد: «ما مشکل آب داریم. در جایی که هستیم آب در همه ساعت‌ها وصل نیست و ما سال‌هاست از تانکر پشت‌بام‌ها یا حیاط خانه‌ها استفاده می‌کنیم. آب اینجا ارزشمند است و شستن و اتو کردن پدهای پارچه‌ای باعث می‌شود آب هدر برود و پول برق زیاد بیاید.»
او می‌گوید در شش ماه گذشته او و خواهرش هر دو به‌دلیل عدم دسترسی به نوار بهداشتی به عفونت واژینال مبتلا شده‌اند.
دستمال کاغذی و روزنامه به جای نوار بهداشتی
«ساجده» ۱۸ سال دارد و ساکن «دیشموک» از توابع ایلام است. او تنها دختر خانه و آخرین فرزند خانواده‌اش است. ساجده می‌گوید وضع مالی‌شان خیلی خوب نیست اما بد هم نیست: «جوری نیست که بگویم نمی‌توانم نوار بهداشتی بخرم. اما الان جوری گران شده که خودم رعایت می‌کنم.»
او می‌گوید از لباس‌های کهنه به جای پد استفاده می‌کند: «اینجا اغلب دخترها و زن‌ها مشکلات قارچ و عفونت دارند چون حتی تهیه چند متر پارچه نخی مناسب به‌عنوان پد دشوار است. اغلب دخترها وقتی به عروسی یا مراسم عزا می‌روند دستمال کاغذی‌های مراسم را برای روزهای پریود نگه می دارند.»
به گفته ساجده برخی دخترها حتی کاغذ باطله و روزنامه را هم دور نمی‌اندازند: «بعضی از دوستانم لباس زیر به‌قدر کافی ندارند و تمام دوره پریود همان یک لباس زیر را می‌شویند و دوباره می‌پوشند. بعضی‌وقت‌ها لباس زیر کامل خشک نشده. وضع اینجا هیچ‌وقت خوب نبود اما حالا خیلی بدتر است.»
هشدار درباره فقر قاعدگی در ایران
کارشناسان در ایران نسبت به گسترده شدن «فقر قاعدگی» هشدار می‌دهند. بر اساس قیمت‌های موجود در سایت «دیجی‌کالا»، بسته‌های نوار بهداشتی ایرانی با کیفیت متوسط تا خوب بین ۱۲۰ تا ۲۰۰ هزار تومان قیمت دارند و محصولات خارجی نیز در برخی موارد از ۲۵۰ تا ۵۵۰ هزار تومان عرضه می‌شوند.
ساجده می‌گوید برخی از خانواده‌ها در دیشموک تنها منبع درآمدشان «یارانه دولت» است: «ماهی ۴۰۰تومن به هر نفر می‌دهند. این‌ها هرکدام دو بسته هم نوار در ماه بخواهند کل پولی که دریافت می‌کنند تمام می‌شود.»
مشکل فقط قیمت نیست، کیفیت هم فاجعه است
بحران اقتصادی و تورم فزاینده کالاها در ایران موجب شده کیفیت محصولات تولیدی در ایران هر سال نسبت به سال قبل افت پیدا کرده و موجب بروز بیماری‌های جدی و حساسیت‌های پوستی در زنان شده است.
«رویا» ساکن تهران و کارمند است. او می‌گوید پیش از گران‌شدن محصولات بهداشت قاعدگی، از «تامپون» و نوار بهداشتی برندهای غیرایرانی استفاده می‌کرد: «الان که تامپون کمیاب و گاهی نایاب است، باشد هم به‌قدری قیمتش بالاست که اصلا نمی‌شود خرید. نوار بهداشتی‌هایی مثل آلویز و کوتکس هم دیگر از سبد ما حذف شده‌اند.»
به گفته او حالا بودجه فقط به محصولات ایرانی می‌رسد: «نمی‌دانم در برندهای ایرانی از چه نوع پودر جاذب یا روکشی برای نوار بهداشتی استفاده می‌شود. من روزهایی که در دوره پریود سر کارم عزا می‌گیرم چون دچار خارش شدید و حتی گاهی زخم و تاول در ناحیه تناسلی‌ام می‌شوم.»
او با اشاره به این‌که در خیلی از کشورها زنان به‌راحتی با توجه به پوست، اندازه بدن و میزان خونریزی خود به انواع و اقسام محصولات بهداشتی دسترسی دارند، می‌گوید: «نمی‌دانم چرا مقامات ما یک‌بار هم اجازه نمی‌دهند خودمان را با بهتر از خودمان مقایسه کنیم. هربار کسی به کیفیت اعتراض می‌کند سریع می‌گویند به فلان کشور نگاه کن، حتی دسترسی به دستشویی و آب برای شست‌وشو ندارند. خیلی متاسفم که چنین است اما با این ثروت ملی در ایران ما نباید به جای پیشرفت به آن‌سو برویم.»
فقر قاعدگی نشانه تبعیض ساختاری در جامعه است
در بسیاری از مناطق ایران، به‌دلیل فقر یا نبود آموزش و تابوهای شکسته‌نشده فرهنگی همچنان زنان و به‌ویژه دختران نوجوان فضای امنی برای صحبت کردن درباره نیازهای خود در دوره قاعدگی ندارند. «شیرین احمدنیا»، جامعه‌شناس در گفت‌وگو با روزنامه «هم‌میهن»، فقر پریود را یکی از اشکال آشکار فقر جنسیتی توصیف کرده و می‌گوید که این شکل از فقر «ریشه در تبعیض ساختاری» دارد. به گفته این جامعه‌شناس «وقتی نوار بهداشتی با مالیات بر ارزش افزوده عرضه می‌شود، در واقع بدن زن به‌عنوان یک بار اقتصادی دیده می‌شود و این مصداق خشونت اقتصادی است.»
شیرین احمدنیا در بخشی از گفت‌وگوی خود تاکید می‌کند: «وقتی حکومت و ساختارهای اقتصادی، بدن زنان را به بار مالی بدل می‌کند رسانه‌ها باید در این زمینه تابوشکنی کنند.»
در ایران، محصولات بهداشت قاعدگی از مالیات معاف نیستند. عرضه این محصولات تا چند سال قبل در برخی مراکز بهداشت مناطق محروم انجام می‌شد که حالا با تشدید بحران اقتصادی دیگر رخ نمی‌دهد و همین امر به‌گفته یک مددکار اجتماعی ساکن خوزستان موجب شده که بسیاری از دختران در مناطق روستایی «ترک تحصیل» کنند.
تلاش پنبه‌ریز برای فرهنگ‌سازی
شرکت «پنبه‌ریز» از تولیدکنندگان محصولات بهداشت قاعدگی در ایران، هر سال همزمان با بازگشایی مدارس، هزاران بسته بهداشت قاعدگی شامل نوار بهداشتی و بروشور آموزشی را در مناطق کم‌برخوردار ایران توزیع می‌کند تا دسترسی دختران به محصولات بهداشتی تسهیل شود.
این مجموعه که بارها به‌دلیل ساخت تبلیغات هوشمندانه و آگاهی‌بخش درباره قاعدگی با برخوردهای قضایی و قهری حکومت مواجه شده امسال برخلاف گذشته تنها اهداکننده بسته‌های بهداشتی به زنان محروم نبود. این مجموعه با شیوه‌ای خلاقانه از شهروندان خواست در ارسال این بسته‌ها به زنان و دختران نیازمند سهیم شوند.
بر اساس تعریف نهاد زنانِ سازمان ملل متحد، فقر قاعدگی یا Period Poverty، به‌معنای دسترسی ناکافی به محصولات بهداشتی قاعدگی و آموزش‌های مرتبط با آن است. دانش‌آموزان، زنان در مناطق دورافتاده یا محروم، افراد بی‌خانمان و افراد دارای معلولیت، بیش از سایرین در معرض این مشکل قرار دارند.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید