مجموعۀ جهانی پاسارگاد، نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشی، در سال‌های اخیر با تهدیدهای متعددی از جمله فرونشست زمین، برداشت بی‌رویۀ آب‌های زیرزمینی، گسترش فعالیت‌های کشاورزی، فشار برای تغییر حریم حفاظتی و فرسایش آثار تاریخی روبه‌رو بوده است. در بیشتر این موارد با وجود هشدار باستان‌شناسان و فعالان میراث فرهنگی، اقدام مؤثری در جهت رفع تهدیدها انجام نشد. حالا نیز خبرها حاکی از آن است که فرسایش سنگ‌های آرامگاه کوروش بزرگ شدت یافته و نسبت به اقدامات محافظتی، سرعت بیشتری دارد.

آن‌طورکه عبدالرضا نصیری‌اصل، مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد به وب‌سایت صدای میراث گفته فرایند متلاشی شدن سنگ‌های بناهای هخامنشی بر اثر تغییرات دما، بارندگی، رطوبت و یخبندان به‌تدریج آغاز شده است.

مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد در حالی از سرعت یافتن روند متلاشی شدن سنگ‌های آرامگاه کوروش سخن گفته که این بنای باستانی از بلوک‌های عظیم سنگی ساخته شده و بیش از دو هزار و ۵۰۰ سال در برابر انواع تهدیدها و عوامل طبیعی دوام آورده است.

به گفتۀ مدیر پایگاه جهانی پاسارگاد، سنگ‌های آهکی این مجموعه رطوبت را جذب می‌کنند و با کاهش دما و یخ زدن آب، به‌تدریج آسیب می‌بینند. به بیان ساده‌تر، آبی که به شکاف‌های سنگ نفوذ می‌کند، هنگام یخ زدن حجم بیشتری پیدا می‌کند و به دیواره‌های شکاف فشار می‌آورد. تکرار این اتفاق در طول سال‌های متمادی می‌تواند باعث گسترش ترک‌ها و جدا شدن بخش‌هایی از سطح سنگ شود.

مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد همچنین از وجود حفره‌ها و بخش‌های آسیب‌دیده در بدنۀ آرامگاه کوروش خبر داد و تأیید کرد که برخی مرمت‌های گذشته نتایج رضایت‌بخشی نداشته‌اند. به گفتۀ او، در بخش‌هایی از بنا، از جمله محل اتصال بلوک‌های سنگی، پیش‌تر حفره‌هایی با استفاده از قطعات سنگ پر شده بودند، اما حتی برخی از افرادی که این مرمت‌ها را انجام داده‌اند نیز از نتیجۀ کار خود رضایت کامل نداشتند.

این آسیب‌ها تنها به آرامگاه کوروش محدود نمی‌شوند. بقایای کاخ‌های هخامنشی، ستون‌ها، پایه‌ستون‌ها و دیگر بناهای سنگی پاسارگاد نیز در معرض فرسایش قرار دارند. بسیاری از این آثار برای قرن‌ها زیر خاک مدفون بودند و پس از کاوش‌های باستان‌شناسی، بدون پوشش محافظ در معرض مستقیم آفتاب، باد، بارندگی و سرمای زمستان قرار گرفتند. به همین دلیل، سنگ‌هایی که پیش‌تر از تغییرات شدید آب‌وهوایی در امان بودند، اکنون بیشتر در معرض آسیب قرار دارند.

آب‌گرفتگی و باقی ماندن رطوبت در اطراف بناهای تاریخی نیز از دیگر مشکلات پاسارگاد است. مدیر این مجموعه تأیید کرده است که در محدودۀ کاخ‌های هخامنشی و باغ شاهی، برخی مسیرهای خروج آب بارندگی نیاز به اصلاح دارند. باقی ماندن آب در اطراف بناها و نفوذ آن به شکاف‌های سنگ، به‌ویژه در فصل زمستان می‌تواند فرسایش را تشدید کند.

فرسایش سنگ‌های آرامگاه کوروش و دیگر بناهای پاسارگاد مسئله‌ای تازه نیست. بررسی اسناد رسمی نشان می‌دهد که مسئولان میراث فرهنگی ایران دست‌کم از ۲۴ سال پیش، از خطرهایی که این مجموعه را تهدید می‌کنند آگاهی داشته‌اند و حتی برخی مشکلات ناشی از مرمت‌های نامناسب نیز در همان زمان شناسایی شده بودند.

در طرح مدیریت پاسارگاد که بیش از دو دهه پیش از سوی سازمان میراث فرهنگی ایران تهیه شد و اکنون در وب‌سایت رسمی یونسکو در دسترس است، ۱۲ عامل تهدیدکنندۀ این محوطۀ تاریخی ثبت شده‌اند. در این سند، علاوه بر فرسایش ناشی از باد، تغییرات دما، یخبندان و رشد عوامل زیستی روی سنگ‌ها، به پیامدهای منفی برخی مرمت‌های نامناسب نیز اشاره شده است.

موضوع مهم‌تر اینکه در همان سند، از نشست تدریجی و نامتوازن آرامگاه کوروش بر اثر وزن اتاق مقبره و خطر آب‌گرفتگی محدودۀ آن خبر داده شده بود. بر اساس اطلاعات ثبت‌شده، احداث یک سد غیرمجاز در بالادست مسیر سیلاب، در نزدیکی روستای مبارک‌آباد، مسیر حرکت آب‌های بارندگی را تغییر داده و خطر جاری شدن سیلاب به‌سوی آرامگاه کوروش را افزایش داده بود. تهیه‌کنندگان سند هشدار داده بودند که در صورت وقوع بارندگی شدید، احتمال زیر آب رفتن محدودۀ آرامگاه وجود دارد.

در سال ۱۳۸۳ نیز شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) نیز در جریان بررسی پرونده ثبت جهانی پاسارگاد، به وضعیت حفاظتی آثار این مجموعه پرداخت. در اسناد مربوط به ثبت جهانی، گسترش فعالیت‌های کشاورزی، توسعۀ روستاهای اطراف، سیلاب، بادهای شدید، تابش خورشید و آسیب‌های ناشی از دخالت انسان از جمله تهدیدهای پاسارگاد معرفی شده‌اند.

طی سال‌های اخیر نیز باستان‌شناسان به‌تناوب درباره خطر فرونشست زمین در محوطه‌های تاریخی از جمله پاسارگاد هشدار دادند. در یکی از آخرین اظهارنظرها مصطفی ده‌پهلوان، باستان‌شناس و رئیس پیشین پژوهشگاه میراث فرهنگی، مرداد ۱۴۰۵ در گفت‌وگو با ایران‌۲۴، فرونشست زمین در محوطه‌های تاریخی ایران را «بحرانی تمدنی» توصیف کرد و هشدار داد که پاسارگاد، تخت جمشید و نقش رستم از جمله آثار تاریخی در معرض این خطر هستند.

فعالان میراث فرهنگی نیز بارها تأکید کرده‌اند که برداشت بی‌رویۀ آب‌های زیرزمینی برای کشاورزی، باعث فرونشست زمین در مناطق اطراف پاسارگاد و تخت جمشید شده است.

محمد حسینی گورجی، کارشناس مرمت مجموعۀ جهانی پاسارگاد، در آبان ۱۴۰۳، هشدار داد که ادامۀ حفر چاه و برداشت آب می‌تواند باعث فرونشست زمین شود. به گفتۀ او، وزن حدود دو هزار تنی آرامگاه که بر مساحتی حدود ۱۵۰ مترمربع قرار گرفته، ممکن است خطر نشست پیش‌بینی‌نشده را افزایش دهد.

تمامی این شواهد اثبات می‌کند که مسئولان میراث فرهنگی از سال‌ها قبل می‌دانستند که آرامگاه کوروش و دیگر آثار پاسارگاد، علاوه بر فرسایش طبیعی، با تهدیدهایی ناشی از فعالیت‌های انسانی و مشکلات حفاظتی نیز مواجه‌اند. با این حال اقدام مناسبی در جهت رفع این تهدیدها انجام نشد و حتی مقام‌های میراث فرهنگی، تهدیدها را انکار هم کردند. از جمله سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی که پیش‌تر ادعا کرده بود هیچ تهدیدی متوجه تخت جمشید و پاسارگاد نیست. اما حالا کار به جایی رسیده که مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد تأیید کرده که سرعت تخریب آثار تاریخی از اقدامات حفاظتی پیشی گرفته است.

پاسارگاد، مجموعه‌ای باستانی شامل آرامگاه کوروش بزرگ، کاخ‌های شاهی، باغ‌ها و دیگر آثار به‌جامانده از دوران هخامنش و یکی از مهم‌ترین آثار باستانی ایران است. این مجموعه تیرماه ۱۳۸۳ در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شد.