بهروز اسدی
تاریخ تکرار نمی‌شود، اما می‌تواند به ما هشدار دهد
به مناسبت نهم نوامبر ۲۰۲۶
نهم نوامبر در تاریخ آلمان روزی استثنایی است؛ روزی که هم یادآور امید و آزادی است و هم خشونت، نفرت و سرکوب. در این روز، سه رویداد مهم در سال‌های ۱۹۱۸، ۱۹۳۸ و ۱۹۸۹ رخ داده‌اند که هر یک درس‌هایی درباره رابطه قدرت، جامعه و حقوق انسان‌ها دارند.
پیش از هر چیز باید بر نکته‌ای اساسی تأکید کرد:
مقایسه مستقیم جنایت‌های تاریخی با یکدیگر نیست هدف این نوشته، یکسان دانستن آلمان آن دوران با ایران امروز، یا مقایسه مستقیم جنایت‌های تاریخی با یکدیگر نیست
شرایط سیاسی، اجتماعی و تاریخی این دو کشور متفاوت بوده و هستند. به‌ویژه نسل‌کشی یهودیان به دست نازی‌ها را نباید با وضعیت کنونی ایران هم‌ارز دانست.
هدف، شناخت برخی سازوکارهای سیاسی و اجتماعی است: اینکه چگونه حکومت‌ها مشروعیت خود را از دست می‌دهند، چگونه تبعیض و نفرت‌پراکنی گسترش می‌یابد و چگونه مردم می‌توانند از دیوارهای ترس، بی‌اعتمادی و جدایی عبور کنند.
۱. نهم نوامبر ۱۹۱۸؛ سقوط سلطنت و چالش ساختن دموکراسی
در پایان جنگ جهانی اول، آلمان گرفتار بحران اقتصادی، نارضایتی عمومی و اعتراضات گسترده بود. شورش ملوانان و جنبش کارگران و سربازان گسترش یافت و در نهم نوامبر ۱۹۱۸ پایان سلطنت اعلام شد و جمهوری‌خواهان و سوسیالیست‌ها، با دیدگاه‌های متفاوت، برای آینده کشور به میدان آمدند.
اما سقوط سلطنت به‌خودی‌خود دموکراسی پایداری به وجود نیاورد. جمهوری وایمار با بحران اقتصادی، اختلافات عمیق سیاسی و ضعف نهادهای دموکراتیک روبه‌رو شد و سرانجام راه برای قدرت‌گیری نازی‌ها باز شد.
برای جامعه ایران، درس این تجربه روشن است: تغییر یک حکومت، بدون اندیشیدن به ساختار قدرت پس از آن، تضمین‌کننده آزادی نیست.
استقلال دستگاه قضایی، انتخابات آزاد، حقوق برابر شهروندان، آزادی تشکل‌ها و امکان انتقال مسالمت‌آمیز قدرت، باید از همان آغاز بخشی از چشم‌انداز آینده باشند.
۲. نهم نوامبر ۱۹۳۸؛ شب کریستال و خطر عادی‌شدن نفرت
در شب نهم به دهم نوامبر ۱۹۳۸، حکومت نازی موجی سازمان‌یافته از خشونت علیه یهودیان به راه انداخت. کنیسه‌ها به آتش کشیده شدند، خانه‌ها و مغازه‌ها تخریب شدند، انسان‌ها به قتل رسیدند و حدود سی هزار مرد یهودی به اردوگاه‌های کار اجباری و بازداشت فرستاده شدند.
این رویداد که به «شب کریستال» یا «شب شیشه‌های شکسته» معروف شد، نتیجه سال‌ها تبلیغات ضدیهودی، قوانین تبعیض‌آمیز و محروم‌کردن تدریجی یهودیان از حقوق شهروندی بود.
فاجعه تنها در خشونت عاملان آن خلاصه نمی‌شد؛ سکوت، بی‌تفاوتی و همراهی بخش‌هایی از جامعه نیز در فراهم‌شدن فضای سرکوب نقش داشت.
از این تجربه چه می‌توان برای ایران آموخت؟
در ایران امروز نیز تبعیض علیه اقلیت‌های مذهبی، به‌ویژه بهاییان، واقعیتی مستند است.
یورش مأموران امنیتی به خانه‌های بهاییان، تفتیش منازل، بازداشت شهروندان، ضبط وسایل شخصی، مصادره اموال، محرومیت از تحصیل و اشتغال و حتی تخریب گورستان‌های آنان، از جمله مواردی است که سازمان‌های حقوق بشری گزارش کرده‌اند.
این فشارها فقط به گذشته مربوط نمی‌شوند. گزارش‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز از ادامه بازداشت‌ها، تفتیش خانه‌ها و ضبط اموال شهروندان بهایی حکایت دارند.
البته این موارد را نباید با نسل‌کشی نازی‌ها یکی دانست. آنچه می‌توان از تاریخ آموخت، خطر سازوکاری است که انسان‌ها را به دلیل دین، باور یا هویتشان از حقوق برابر محروم می‌کند.
پرسش مهم‌تر این است: وقتی به خانه همسایه‌ای تنها به دلیل اعتقاد مذهبی‌اش یورش می‌برند، اموالش را ضبط می‌کنند یا فرزندش را از تحصیل محروم می‌سازند، واکنش جامعه چیست؟
آیا این رنج را مسئله‌ای مربوط به «دیگران» می‌دانیم، یا آن را نقض حقوق همه شهروندان می‌شناسیم؟
همبستگی اجتماعی دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود: از دفاع از حقوق کسانی که لزوماً با ما هم‌عقیده نیستند.
جامعه‌ای که در برابر تبعیض علیه یک اقلیت بی‌تفاوت بماند، پایه‌های برابری و آزادی همه شهروندان خود را تضعیف می‌کند.
۳. نهم نوامبر ۱۹۸۹؛ سقوط دیوار برلین و عبور از جدایی
در نهم نوامبر ۱۹۸۹، پس از سال‌ها جدایی، اعتراضات مسالمت‌آمیز و بحران سیاسی در آلمان شرقی، گذرگاه‌های دیوار برلین گشوده شدند.
دیوار برلین برای نزدیک به سه دهه مردمانی با زبان، تاریخ و پیوندهای فرهنگی مشترک را از یکدیگر جدا کرده بود. خانواده‌ها و دوستان از دیدار یکدیگر محروم بودند و آزادی رفت‌وآمد به‌شدت محدود شده بود.
گشوده‌شدن دیوار، راه آزادی سفر، دیدار دوباره خانواده‌ها و سرانجام اتحاد آلمان در سال ۱۹۹۰ را هموار کرد.
اما اتحاد سیاسی به معنای پایان فوری اختلافات نبود. نابرابری اقتصادی، بیکاری، احساس تبعیض و تفاوت تجربه‌های اجتماعی میان شرق و غرب تا سال‌ها ادامه یافت.
این تجربه برای ایران نیز پرسش‌هایی مهم مطرح می‌کند.
ایران دیواری مانند دیوار برلین ندارد، اما دیوارهای نامرئی فراوانی در جامعه آن شکل گرفته‌اند: میان حکومت و شهروندان، میان گروه‌های مذهبی و اجتماعی، میان نسل‌ها و میان ایرانیان داخل کشور و مهاجران و تبعیدیان.
برخی از این شکاف‌ها نتیجه سیاست‌های تبعیض‌آمیزند و برخی ریشه در اختلافات اقتصادی، تاریخی و سیاسی دارند.
عبور از این دیوارها به معنای از میان بردن تفاوت‌ها نیست. جامعه آزاد، جامعه‌ای نیست که همه اعضای آن یکسان فکر کنند؛ جامعه‌ای است که مردم با باورها و شیوه‌های زندگی متفاوت بتوانند در کنار یکدیگر از حقوق برابر برخوردار باشند.
تجربه آلمان همچنین یادآوری می‌کند که آزادی سیاسی بدون عدالت اجتماعی، امنیت اقتصادی و احترام متقابل، برای ساختن همبستگی پایدار کافی نیست.
درس مشترک؛ آزادی بدون همبستگی پایدار نمی‌ماند
سه نهم نوامبر آلمان، با همه تفاوت‌هایشان، یک حقیقت مهم را یادآوری می‌کنند: سرنوشت جوامع فقط در مراکز قدرت تعیین نمی‌شود؛ رفتار و مسئولیت شهروندان نیز در آن نقش دارد.
مقاومت در برابر تبعیض از شناخت رنج دیگری آغاز می‌شود. دفاع از آزادی بیان تنها زمانی معنا دارد که آزادی مخالفان خود را نیز به رسمیت بشناسیم. مخالفت با سرکوب زمانی به یک اصل انسانی تبدیل می‌شود که قربانیان را بر اساس مذهب، قومیت، جنسیت یا گرایش سیاسی دسته‌بندی نکنیم.
برای آینده ایران، گفت‌وگو میان نیروهای متفاوت، سازمان‌یابی مدنی مسالمت‌آمیز، مخالفت با نفرت‌پراکنی و توافق بر حقوق برابر شهروندان اهمیتی بنیادین دارد.
آزادی نباید به معنای جایگزینی یک گروه صاحب قدرت با گروهی دیگر باشد. هدف باید ساختن نهادهایی باشد که هیچ قدرتی نتواند به‌آسانی حقوق شهروندان را زیر پا بگذارد
برای جامعه ایران، درس این تجربه روشن است: تغییر حکومت، بدون ساختن جامعه‌ای مدرن، دموکراتیک، آزاد و مبتنی بر عدالت اجتماعی، تضمین‌کننده آزادی نیست.
چشم‌انداز جامعه آینده باید فراتر از تغییر ساختار قدرت باشد و بر همبستگی انسانی، عدالت اجتماعی، لغو مجازات اعدام، پایان‌دادن به زندانی‌کردن انسان‌ها به دلیل عقیده و باور، و برابری همگان در برابر قانون استوار شود.
به‌رسمیت‌شناختن تنوع اتنیکی و فرهنگی، حقوق برابر اقلیت‌های مذهبی، جنسی و جنسیتی، استقلال دستگاه قضایی، آزادی تشکل‌ها و جدایی کامل دین از دولت، به معنای سکولاریسم واقعی، باید از پایه‌های اساسی جامعه آینده باشند؛ جامعه‌ای که با عبور از ساختارهای تبعیض‌آمیز گذشته، آزادی، کرامت انسانی و حقوق برابر را برای همه شهروندان تضمین کند.
نتیجه‌گیری؛ فرو ریختن دیوار کافی نیست
نهم نوامبر در تاریخ آلمان هم روز سقوط یک سلطنت بود، هم روز خشونت سازمان‌یافته علیه یهودیان و هم روز گشوده‌شدن دیواری که انسان‌ها را از یکدیگر جدا کرده بود.
این رویدادها نه الگویی آماده برای آینده ایران هستند و نه نشانه‌ای از آنکه تاریخ الزاماً تکرار خواهد شد.
اما می‌توانند ما را به پرسش‌هایی اساسی وادارند:
آیا در برابر ستم به همسایه خود سکوت می‌کنیم؟ آیا حقوق کسانی را که با ما متفاوت‌اند به رسمیت می‌شناسیم؟ آیا برای فردای تغییر سیاسی نیز به عدالت، دموکراسی و همزیستی اندیشیده‌ایم؟
دیوار برلین در یک شب گشوده شد، اما ساختن جامعه‌ای متحد و برابر به سال‌ها تلاش نیاز داشت.
شاید مهم‌ترین درس برای ایران نیز همین باشد: آزادی فقط فرو ریختن دیوارهای قدرت نیست؛ آزادی از روزی آغاز می‌شود که نگذاریم دیوارهای تبعیض، نفرت و بی‌تفاوتی میان انسان‌ها ساخته شوند.
بهروز اسدی
فعال حقوق بشر و سخنگوی جنبش «زن، زندگی، آزادی» در آلمان
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید