پروفسور داود غلام آزاد(*)
ترجمه از آلمانی با کمک هوش مصنوعی
نظم از پایین –
خودسازمان‌یابیِ مردمِ ایران، پاسخی به جست‌وجوی یک «چهره»
چکیده
در افکارِ عمومیِ آلمان و ایران بارها این پرسش پیش کشیده می‌شود که بدیلِ جمهوری اسلامی کیست، و پاسخ را در یک شخص می‌جویند، در «چهرهٔ جنبش». این جستار نگاه را به چیزی برمی‌گرداند که در این جست‌وجو نادیده می‌ماند: سندیکاها، تشکل‌های صنفی و شبکه‌های اعتراضی‌ای که مردمِ ایران با وجودِ بازداشت، شکنجه و اعدام، بارها و بارها خودشان ساخته‌اند. جستار با نمونهٔ رانندگانِ اتوبوسِ تهران، کارگرانِ نیشکرِ هفت‌تپه، معلمان، رانندگانِ کامیون، بازنشستگان و پرستاران نشان می‌دهد که نظم چگونه پدید می‌آید، وقتی مردم بر سرِ قاعده‌هایی توافق می‌کنند که رعایتشان را از یکدیگر انتظار دارند و خودشان بر آن نظارت می‌کنند. در چنین تشکل‌هایی است که خویشتن‌داری شکل می‌گیرد؛ همان خویشتن‌داری‌ای که بی آن هیچ دموکراسی‌ای پایدار نمی‌ماند. «منشورِ مطالباتِ حداقلی» که آن‌ها در بهمنِ ۱۴۰۱ (فوریهٔ ۲۰۲۳) مشترکاً منتشر کردند، و بیانیه‌هایشان علیهِ جنگ و سرکوب در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، برنامه‌ای دموکراتیک را در بر دارد که به منجی نیازی ندارد. جستار می‌پرسد چرا رژیم درست همین تشکل‌ها را این‌چنین سرسختانه سرکوب می‌کند، محدودیت‌هایشان کجاست، و سندیکاها، بنیادها و سیاستمدارانِ آلمان برای پشتیبانی از آن‌ها چه می‌توانند بکنند. پیامش این است: بدیل یک شخص نیست. بدیل آنجا می‌بالد که مردم یاد می‌گیرند خودشان نمایندهٔ خودشان باشند.
درآمد: چراغ‌های روشن در روزِ روشن
هفتم ژانویهٔ ۲۰۰۶ اتوبوس‌ها در خیابان‌های تهران با چراغ‌های روشن حرکت می‌کردند، آن هم در روزِ روشن. کسی که دقیق نگاه نمی‌کرد، خیال می‌کرد اشتباهی رخ داده است. اما کسی که نوشته‌های آویخته بر برخی از اتوبوس‌ها را می‌خواند، پیام را می‌فهمید. رانندگان به این شکل خواستارِ سندیکایی مستقل و آزادیِ همکارانِ بازداشت‌شده‌شان بودند. نمی‌توانستند اعتصاب کنند، بی‌آنکه اخراج شوند. نمی‌توانستند تظاهرات کنند، بی‌آنکه کتک بخورند. اما می‌توانستند چراغ‌ها را روشن کنند. هزاران مسافر این را دیدند و بسیاری فهمیدند که این آدم‌ها نمی‌گذارند از هم جدا و تک‌افتاده‌شان کنند.
بیست سال بعد، در نوامبرِ ۲۰۲۶، در کلیسای پاولِ فرانکفورت (پاولس‌کیرشه) جایزه‌ای برای آزادیِ مردمِ ایران اهدا شد. دریافتِ آن تنها به یک تن سپرده شد، به پسرِ آخرین شاه، چون می‌گفتند او «چهرهٔ جنبش» است. آنجا نه از رانندگانِ اتوبوس سخنی رفت، نه از معلمانی که به خاطرِ تشکل‌های صنفی‌شان در زندان‌اند، و نه از کارگرانی که در گرمای خوزستان برای دستمزدشان اعتصاب می‌کنند.
این جستار از این مردم می‌گوید. نه برای اینکه شخصی را جای شخصی دیگر بنشاند، بلکه از آن رو که پرسشِ «بدیلِ شما کیست؟» تا وقتی پاسخش را فقط در یک شخص بجوییم، نادرست طرح شده است. نظمِ دموکراتیک را یک چهره بر دوش نمی‌کشد. آن را مردمی بر دوش می‌کشند که یاد گرفته‌اند خودشان از منافعشان دفاع کنند، با یکدیگر گفت‌وگو و چانه‌زنی کنند و مسئولیتِ یکدیگر را بپذیرند. چنین مردمی در ایران هستند. فقط باید نگاه کرد.
۱. نظم یعنی چه
هر که فریاد بزند «ایرانِ بی‌شاه نظم ندارد»، نظم را کارِ فرمانروایی می‌پندارد که بالای سرِ جامعه ایستاده و آن را به هم پیوسته نگه می‌دارد. این تصور کهن است و ریشه‌های عمیقی دارد. در سده‌هایی شکل گرفته که مردم به‌راستی امکانِ چندانی نداشتند زندگیِ مشترکشان را خودشان سامان دهند، و نظم بیشتر با زور از بالا تحمیل می‌شد.
اما نوعِ دیگری از نظم هم هست. این نظم وقتی پدید می‌آید که مردم بر سرِ قاعده‌هایی توافق می‌کنند که رعایتشان را از یکدیگر انتظار دارند. بخشی از این انتظارها مثلِ قانون الزامی است، بخشی از نظرِ اخلاقی بایسته شمرده می‌شود و بخشی تنها مجاز است. مردم این انتظارها را به‌صورتِ دگرْاجبارها بر یکدیگر اعمال می‌کنند. کسی که عضوِ سندیکا می‌شود، برای نمونه متعهد می‌شود از تصمیمی پشتیبانی کند، حتی اگر خودش رأیِ دیگری داده باشد. در عوض انتظار دارد که اگر به خاطرِ خواسته‌های مشترک اخراج شد، دیگران تنهایش نگذارند. اگر چنین انتظارهایی در درازمدت برآورده شوند، رفته‌رفته به خودْاجبارها بدل می‌شوند. آن وقت آدم به توافق پایبند می‌ماند، نه فقط چون دیگران می‌خواهند، بلکه چون خودش آن را درست می‌داند. از اینجاست که خویشتن‌داری شکل می‌گیرد: توانِ مهارِ عواطفِ خود؛ اینکه آدم خشمش از یک سرپرست را به کاری نسنجیده بدل نکند و نگذارد ترس از بازداشت بر وفاداری‌اش به همکاران چیره شود.
این خویشتن‌داری تسلیم نیست. پیش‌شرطِ آن است که مردم بتوانند با هم عمل کنند، بی‌آنکه به فرمانروایی نیاز داشته باشند که به زور کنارِ هم نگهشان دارد. دموکراسی به این زنده است که بسیاری از مردم چنین توانی داشته باشند. این توان با فرمان پدید نمی‌آید. آنجا شکل می‌گیرد که مردم فرصتِ تمرینش را داشته باشند.
برای اینکه بفهمیم چرا درست کارگران، معلمان و بازنشستگان این تمرین را با چنین سماجتی دنبال می‌کنند، باید در نظر آورد که وضعشان تا چه اندازه شکننده است. کارگرِ نیشکر در خوزستان تابستان‌ها در معرضِ دمای بالای پنجاه درجه، توفان‌های گرد و خاک و آبِ آلوده است. او و خانواده‌اش باید بخورند، بپوشند و زمستان‌ها خانه را گرم کنند. اگر دستمزد ماه‌ها پرداخت نشود، گرسنگی خطری بی‌واسطه می‌شود. کارفرما، نهادهای امنیتی و «شوراهای اسلامیِ کار» که دولت گماشته است، انتظارهایی از او دارند که خودش به‌سختی می‌تواند بر آن‌ها اثر بگذارد. و ترسی که به جانش می‌اندازند، ممکن است وادارش کند خودش را به سکوت متعهد کند. او به‌تنهایی بر هیچ‌یک از این اجبارها کنترلِ چندانی ندارد. ناتوانیِ او در توازنِ قدرت همین است. تنها همراه با دیگران است که بخت‌های کنترلِ بیشتری به دست می‌آورد: اعتصابی که بسیاری پشتش ایستاده‌اند، می‌تواند پرداختِ دستمزدِ معوق را تحمیل کند، و همبستگیِ همکاران بخشی از اثرِ فلج‌کنندهٔ ترس را از آن می‌گیرد. به این معنا، سندیکاها توازن‌های قدرت را به سودِ ناتوان‌ترها جابه‌جا می‌کنند.
۲. رانندگانِ اتوبوسِ تهران
سندیکای کارگرانِ شرکتِ واحدِ اتوبوسرانیِ تهران و حومه در ۱۳۳۷ (۱۹۵۸) تأسیس شد. پس از انقلابِ ۱۳۵۷ ممنوع شد و یک «شورای اسلامیِ کارِ» دولتی جایش را گرفت. دهه‌ها تنها به‌طورِ پنهانی وجود داشت. از ۲۰۰۴ رانندگانی به رهبریِ منصور اسانلو آن را از نو ساختند. در ژوئن ۲۰۰۵ از نزدیک به ۱۷ هزار کارکنِ شرکتِ واحد، حدودِ ۸ هزار نفر در رأی‌گیری دربارهٔ اساسنامهٔ سندیکا رأی دادند. برای تشکلی که دولت به رسمیتش نمی‌شناخت و سخنگویانش پیش‌تر اخراج شده بودند، این رقمی خارق‌العاده بود.
آنچه پس از آن آمد، از درس‌های تلخِ جنبشِ کارگریِ ایران است. اسانلو چند بار بازداشت شد و کتک خورد. وقتی سندیکا برای اواخرِ ژانویهٔ ۲۰۰۶ (۸ بهمنِ ۱۳۸۴) اعتصاب اعلام کرد، نیروهای امنیتی پیش از آغازِ اعتصاب، هیئت‌مدیره و صدها راننده را بازداشت کردند. رضا شهابی، خزانه‌دارِ سندیکا، در ۲۰۱۰ بازداشت و در ۲۰۱۲ به اتهامِ «اجتماع و تبانی علیهِ امنیتِ ملی» به شش سال زندان محکوم شد. او از آن پس سالهای بسیاری را در زندان گذرانده است، با بیماریِ سخت و اغلب بی‌درمانِ کافی. عفوِ بین‌الملل او را زندانیِ عقیدتی خواند که تنها به خاطرِ فعالیتِ صنفیِ مسالمت‌آمیزش محکوم شده است.
و با این همه، این سندیکا هنوز هست. در ژانویهٔ ۲۰۲۶، همان زمان که رژیم اعتراض‌های سراسری را با کشتار سرکوب می‌کرد، سندیکا بیانیه‌ای منتشر کرد. خواستارِ آزادیِ همهٔ بازداشت‌شدگان و مجازاتِ کسانی شد که دستورِ کشتنِ معترضان را داده بودند. همزمان هر گونه تبلیغ برای مداخلهٔ نظامیِ دولت‌های خارجی را محکوم کرد و این انتظار را که رهایی ممکن است از بیرون بیاید، رد کرد. با همان صراحت هر گونه بازگشت به «شکل‌های منسوخ و اقتدارگرایانهٔ حکومت» را نپذیرفت (سندیکای کارگرانِ شرکتِ واحد، به نقل از کانترپانچ، ۱۲ ژانویهٔ ۲۰۲۶). در ژوئن ۲۰۲۶ هم سندیکا خطاب به کنفرانسِ بین‌المللیِ کار در ژنو اعلام کرد که نمایندگانِ اعزامیِ دولت، نمایندگانِ واقعیِ کارگرانِ ایران نیستند، و یادآوری کرد که نخستین قربانیانِ جنگ کارگران، زنان، کودکان، معلمان و بازنشستگان‌اند.
باید تصور کرد امضای چنین بیانیه‌ای در چنین شرایطی یعنی چه. هر کس پایش را امضا می‌کند، می‌داند که ممکن است اخراج، بازجویی یا بازداشت شود. با این حال امضا می‌کند، چون خود را در برابرِ دیگران متعهد می‌داند و دیگران هم خود را در برابرِ او متعهد می‌دانند. همان خویشتن‌داری‌ای که از آن سخن رفت، و همان وفاداری‌ای که به هیچ فرمانروایی نیاز ندارد، در همین است.
۳. هفت‌تپه
شرکتِ کشت و صنعتِ نیشکرِ هفت‌تپه در نزدیکیِ شوش در استانِ خوزستان، در جنوب‌غربِ ایران، قرار دارد. قدیمی‌ترین کارخانهٔ نیشکرِ کشور است و دهه‌ها یکی از کارفرمایانِ بزرگِ منطقه بود. در ۱۳۹۴ (۲۰۱۵) در شرایطی پرسش‌برانگیز خصوصی شد. مالکانِ تازه اغلب تا چند ماه دستمزدها را نمی‌پرداختند، بدهی‌های شرکت بالا رفت و شرایطِ کار بدتر شد.
کارگران با اعتصاب پاسخ دادند. در ۲۰۱۸ (۱۳۹۷) هفته‌ها، اغلب همراهِ خانواده‌هایشان، در شوش راهپیمایی کردند. اسماعیل بخشی، سخنگویشان، خصوصی‌سازیِ نادرست و مدیریتِ ناکارآمدِ مالکانِ تازه را مسئولِ تنگدستیِ کارگران دانست. اعتصاب‌کنندگان خواستار شدند که کارخانه به کارکنان سپرده شود و شورایی منتخب آن را اداره کند، یا به دولت برگردد اما زیرِ نظارتِ چنین شورایی. در نوامبرِ ۲۰۱۸ بخشی بازداشت شد، همراه با روزنامه‌نگارِ جوان، سپیده قلیان، که از اعتصاب گزارش داده بود. هر دو بعدها گفتند که در بازداشت شکنجه شده‌اند. بخشی این را علنی کرد، با آنکه می‌دانست چه در انتظارش است. علی نجاتی، فعالِ سندیکایی، در ۲۰۱۹ به پنج سال زندان محکوم شد. سپیده قلیان از آن پس بارها و بارها بازداشت و محکوم شده است، آخرین بار در آوریلِ ۲۰۲۶.
هفت‌تپه نشان می‌دهد که یک اختلافِ مزدی چگونه به تجربه‌ای سیاسی بدل می‌شود. کارگران آموختند که وضعشان به نیتِ خوب یا بدِ یک مالک بستگی ندارد، بلکه به پیکربندی‌هایی بستگی دارد که دولت، کارفرمایان، دستگاهِ امنیتی و کارگران با یکدیگر می‌سازند. و آموختند که اگر بسیاری کنارِ هم بایستند، می‌شود این توازن‌های قدرت را جابه‌جا کرد. در اکتبرِ ۲۰۲۵ دوباره اعتصاب کردند، این بار در اعتراض به کاهشِ حقِ غذایشان، در حالی که تورم از ۴۵ درصد گذشته بود. شاید این بهانه ناچیز به نظر برسد. برای خانواده‌هایی که همین حالا هم در مرزِ بخورونمیر زندگی می‌کنند، کوچک نیست.
۴. معلمان
در سالهای اخیر هیچ گروهِ شغلی‌ای به پیگیری و گستردگیِ معلمان در سراسرِ کشور دست به اعتراض نزده است. کانون‌های صنفیِ آن‌ها در «شورای هماهنگیِ تشکل‌های صنفیِ فرهنگیانِ ایران» به هم پیوسته‌اند که سال‌هاست در ده‌ها شهر تحصن و تجمع سازمان می‌دهد. آن‌ها حقوقِ مناسب، آموزشِ رایگان و باکیفیتِ همگانی برای همهٔ کودکان، و حقِ تشکلِ مستقل را می‌خواهند.
بهای این کار سنگین است. مرکزِ حقوقِ بشرِ ایران تنها در سالِ ۲۰۲۶ دست‌کم شصت معلم و فعالِ صنفی را شمرده است که بازداشت، متهم یا زندانی شده‌اند. بسیاری از آن‌ها در اعتراض‌های ژانویه شرکت کرده بودند و هفته‌ها یا ماه‌ها بعد بازداشت شدند، برخی در دورانِ جنگ. حکم‌ها از یک تا پنج سال زندان است. اتهامشان «تبلیغ علیهِ نظام» و «اجتماع و تبانی علیهِ امنیتِ ملی» است. در میانشان هم معلمانِ جوانِ شهرهای کوچک هستند و هم بازنشستگانی که یک عمر درس داده‌اند. معلمِ بازنشستهٔ ۶۱ سالهای در ژانویه بازداشت شد، در آوریل با وثیقه آزاد شد، در مه دوباره بازداشت شد و در ژوئن به بندِ متهمانِ جرائمِ خشن منتقل شد.
شورای هماهنگی با این همه خاموش نشد. در ژوئیهٔ ۲۰۲۶ خواستارِ لغوِ احکام و آزادیِ همهٔ معلمانِ زندانی شد و بر حقِ تشکیلِ تشکل‌های مستقل تأکید کرد. در ژوئن ۲۰۲۶ نمایندهٔ شورا در کنفرانسِ بین‌المللیِ کار در ژنو سخن گفت. شورا آنجا هم جنگِ آمریکا و اسرائیل را محکوم کرد و هم دیکتاتوری و سرکوبِ سیاسی را. و اعلام کرد که دگرگونیِ دموکراتیکِ معنادار تنها از راهِ سازمان‌یابیِ مستقلِ مدنی پدید می‌آید (شورای هماهنگیِ تشکل‌های صنفیِ فرهنگیان، به نقل از نایاک، ۵ ژوئن ۲۰۲۶).
این جمله درخورِ توجه است. نه از نظریه‌پردازانی در تبعید، بلکه از کسانی است که هر روز جلوی کلاس می‌ایستند و می‌دانند هر کلمه ممکن است آزادی‌شان را بگیرد. معلمان در هر شهر و هر روستایی نفوذ دارند. خانواده‌ها را می‌شناسند، مورد اعتمادند و کودکان را شکل می‌دهند. درست به همین دلیل رژیم از آن‌ها می‌ترسد. و درست به همین دلیل برای آینده‌ای دموکراتیک جایگزین‌ناپذیر خواهند بود.
۵. نظم بی‌چهره
در مهٔ ۲۰۲۵ رانندگانِ کامیون در بندرعباس دست از کار کشیدند. ظرفِ چند روز اعتصاب به خیلی بیش از صد شهر در تقریباً همهٔ استان‌ها رسید. علتِ آن بالا رفتنِ حقِ بیمه، طرحِ گران کردنِ گازوئیل و نرخ‌هایی برای کرایهٔ حملِ بار بود که رانندگان دیگر با آن نمی‌توانستند خرجِ خانواده‌شان را دربیاورند. یک هفته حمل‌ونقلِ کالا با اختلال روبه‌رو شد و در برخی مناطق کالاها کمیاب شدند. حتی رئیسِ مجلس به دولت هشدار داد که رانندگان برای تأمینِ نیازهای کشور ضروری‌اند. مقام‌ها رانندگانی را بازداشت کردند، اما اعتصاب با این کار نشکست.
آنچه این اعتصاب را درخورِ توجه می‌کند، این است که هیچ رهبریِ شناخته‌شده‌ای نداشت. هیچ چهره‌ای به آن فرانخواند و هیچ چهره‌ای نبود که با بازداشتش اعتصاب پایان یابد. آن را کسانی پیش بردند که یکدیگر را می‌شناختند، با تلفن هماهنگ می‌شدند و اعتماد داشتند که دیگران هم کامیون‌هایشان را خاموش نگه می‌دارند. اینجا به‌روشنی دیده می‌شود که نظم لازم نیست از یک شخص سرچشمه بگیرد. نظم می‌تواند از وابستگی‌های متقابلِ کسانی پدید آید که وضعِ مشترکشان را دریافته‌اند.
دربارهٔ بازنشستگان هم همین صادق است. سال‌هاست که در بسیاری از شهرها هفته به هفته، اغلب یکشنبه‌ها، جلوی ساختمان‌های صندوق‌های بازنشستگی جمع می‌شوند. سالمندانی‌اند که یک عمر کار کرده‌اند و تورم مستمری‌شان را می‌بلعد. صدقه نمی‌خواهند؛ حقشان را می‌خواهند. سماجتشان شأنی از آنِ خود دارد. کسی که در سالمندی هفته به هفته به خیابان می‌آید، با آنکه ممکن است کتک بخورد یا بازداشت شود، از سرِ ماجراجویی نمی‌آید.
پرستاران هم بارها ایستادگی کرده‌اند. در نوامبرِ ۲۰۲۵ صدها پرستار در مشهد سه روزِ پیاپی جلوی دانشگاهِ علوم پزشکی تجمع کردند. دستمزدهای معوقشان را می‌خواستند، پرداختی عادلانه‌تر در مقایسه با پزشکان، و رهایی از فشارِ کاری‌ای که کمبودِ نیرو بر دوششان گذاشته است. هر که بداند پس از یک شیفتِ دوبل برای دستمزدِ خود تظاهرات کردن یعنی چه، درمی‌یابد چه اندازه خستگی و خشم در چنین اعتراض‌هایی انباشته می‌شود.
۶. برنامه‌ای از پایین
۲۷ بهمنِ ۱۴۰۱ (۱۶ فوریهٔ ۲۰۲۳)، در بحبوحهٔ جنبشِ «زن، زندگی، آزادی»، بیست تشکلِ مستقلِ صنفی و مدنی «منشورِ مطالباتِ حداقلی»ِ مشترکی منتشر کردند. در میانشان شورای هماهنگیِ تشکل‌های صنفیِ فرهنگیان، سندیکای کارگرانِ هفت‌تپه، تشکل‌های بازنشستگان و کارگرانِ پیمانیِ نفت، تشکل‌های دانشجویی، شورایی از دانش‌آموزان و یک گروهِ زنان بودند.
منشور آزادیِ بیان، مطبوعات و تشکل و حقِ تأسیسِ حزب را می‌خواهد. خواستارِ آزادیِ بی‌قید و شرطِ همهٔ زندانیانِ سیاسی، برابریِ کاملِ زن و مرد و جداییِ دین از قانون‌گذاری است. ایمنیِ محیطِ کار، ممنوعیتِ کارِ کودکان، معیشتِ تضمین‌شده و آموزش برای همه، پایان دادن به نابودیِ طبیعت و روابطِ عادی با کشورهای دیگر را می‌خواهد. و خواستارِ مصادرهٔ داراییِ نهادهای دولتی، شبه‌دولتی و خصوصی‌ای است که ثروتِ عمومی را غارت کرده‌اند.
می‌شود بر سرِ تک‌تکِ بندها بحث کرد. اما باید دید اینجا چه رخ داده است. بیست تشکل با منافعِ گوناگون بر سرِ برنامه‌ای مشترک توافق کردند. گفت‌وگو و چانه‌زنی کردند، مصالحه کردند و متنی منتشر کردند که هر یک از آن‌ها باید پایش بایستد. هیچ‌کس چهره‌ای را در رأسِ آن‌ها ننشاند. این برنامه نه فقط در خواسته‌هایش، بلکه در شیوهٔ پدید آمدنش نیز دموکراتیک است.
۷. میانِ جنگ و سرکوب
وضعِ این تشکل‌ها از تابستانِ ۲۰۲۵ باز هم دشوارتر شده است. در ژوئن ۲۰۲۵ اسرائیل به ایران حمله کرد و آمریکا هم به آن پیوست. پس از جنگ‌ها، رژیم‌ها معمولاً صفوفشان را فشرده‌تر می‌کنند و نهادهای امنیتی هر کس را که مستقل سازمان می‌یابد، به همدستی با دشمن مظنون می‌دانند. تشکل‌های مستقل میانِ دو جبهه گیر افتادند.
پاسخی که دادند، به‌طرزِ چشمگیری روشن بود. ۲۷ خردادِ ۱۴۰۴ (۱۷ ژوئن ۲۰۲۵)، سندیکای کارگرانِ شرکتِ واحد، سندیکای کارگرانِ هفت‌تپه، تشکل‌های بازنشستگان و گروه‌های دیگر بیانیه‌ای مشترک منتشر کردند. حمله‌ها را محکوم کردند، خواستارِ آتش‌بسِ فوری شدند و در همان حال حکومتِ جمهوری اسلامی و سیاست‌های ضدکارگری‌اش را نیز رد کردند. دربارهٔ دولت‌های مهاجم نوشتند: «ما هیچ توهمی دربارهٔ این نداریم که آمریکا و اسرائیل بخواهند برای ما آزادی، برابری یا عدالت به ارمغان بیاورند» (بیانیهٔ مشترکِ تشکل‌های مستقلِ کارگری در ایران، ۱۷ ژوئن ۲۰۲۵، به نقل از اسپکتر ژورنال). نوشتند که مبارزه‌شان را بر نیروی خود و همبستگیِ زحمتکشانِ سراسرِ جهان استوار خواهند کرد.
پس از کشتارِ ژانویهٔ ۲۰۲۶ و جنگی که از پایانِ فوریهٔ ۲۰۲۶ آغاز شد، رانندگانِ اتوبوس و معلمان بر همین موضع پای فشردند. بیانیه‌هایشان موضعی را نشان می‌دهد که در آلمان کمتر دیده می‌شود: نه طرفدارِ رژیم‌اند و نه طرفدارِ جنگ. نمی‌گذارند آن‌ها را در برابرِ انتخابِ نادرستی قرار دهند که یا سرکوبِ داخلی را بپذیرند یا از بمب‌های خارجی استقبال کنند. پافشاری می‌کنند که رهایی باید کارِ خودِ مردمِ ایران باشد.
این موضع بهایی دارد، و سویه‌ای عاطفی هم دارد که نباید نادیده‌اش گرفت. کسی که چنین سخن بگوید، رژیم او را خائن می‌خواند و تعقیبش می‌کند، و برخی گروه‌های تبعیدی، چون جنگ را رد می‌کند، او را عاملِ رژیم می‌نامند. باید تنهایی‌ای را تصور کرد که از این وضع می‌زاید. از همین رو همبستگی‌ای که این آدم‌ها به یکدیگر می‌بخشند، اهمیتی دوچندان دارد. تکیه‌گاهِ واقعی‌شان همین است.
۸. چرا رژیم از آن‌ها می‌ترسد
شاید کسی گمان کند حکومتی با سپاه، دستگاه‌های اطلاعاتی و شبه‌نظامیان نباید از رانندگانِ اتوبوس و معلمان بترسد. اما این حکومت آن‌ها را سرسختانه‌تر از برخی گروه‌های مسلح سرکوب می‌کند. دلیلش در وابستگی‌های متقابلی است که حتی یک رژیمِ متکی به خشونت هم بی آن‌ها از پا درمی‌آید. بی اتوبوس، تهران از حرکت می‌ایستد. بی رانندگانِ کامیون، کالاها کمیاب می‌شوند. بی معلم مدرسه‌ای نیست، بی پرستار بیمارستانی، بی کارگرِ نفت درآمدی. هر که این وابستگی‌ها را به کنشِ مشترک بدل کند، بختی از قدرت به دست می‌آورد که با سلاح به‌سادگی شکستنی نیست. در ۱۳۵۷ اعتصاب‌های کارگرانِ نفت بیش از هر تظاهراتی به شاه ضربه زد. رژیم این تجربه را فراموش نکرده است.
دلیلِ دیگری هم هست. این تشکل‌ها جایی‌اند که مردم در آن یاد می‌گیرند خودشان نمایندهٔ خودشان باشند. سخنگویانشان را برمی‌گزینند، می‌توانند کنارشان بگذارند، و انتظار دارند که آن‌ها از منافعِ همه دفاع کنند، نه از منافعِ خودشان. به این ترتیب در مقیاسی کوچک همان چیزی را می‌آزمایند که دموکراسی را در مقیاسی بزرگ می‌سازد: هر جایگاهی که کسی عهده‌دارش می‌شود، کارکردی برای خودِ او دارد و کارکردی برای دیگران. در سندیکایی که سخنگویانش ممکن است بازداشت شوند، وزنه آشکارا به سوی کارکرد برای دیگران سنگینی می‌کند. کسی که سخنگو می‌شود، امتیازی به دست نمی‌آورد، بلکه خطری را به جان می‌خرد. درست همین اعتماد می‌آفریند. در نظمی که بر جایگاهِ رهبریِ موروثی یا جایگاهی تکیه دارد که از بیرون اعطا شده، این توازن به خطر می‌افتد، چون جایگاه از آنِ شخص است و به کسانی که قرار است برایشان کار کند، وابسته نیست.
هر جا مردم این‌گونه بیاموزند که بر خود حکومت کنند، ادعای هر فرمانروایی دربارهٔ جایگزین‌ناپذیر بودنش سست می‌شود. از همین روست که رژیم این تشکل‌ها را سرکوب می‌کند. و از همین روست که همهٔ کسانی که به نظمی با یک مرد در رأس امید بسته‌اند، با آن‌ها میانهٔ چندانی ندارند.
۹. محدودیت‌های خودسازمان‌یابی
اگر این تشکل‌ها را آرمانی جلوه دهیم، صادق نبوده‌ایم. در مقایسه با بزرگیِ کشور کوچک‌اند. بسیاری‌شان محلی‌اند و سخنگویانشان اغلب در زندان‌اند یا ناچار به تبعید رفته‌اند. سرکوب وادارشان می‌کند پنهانی کار کنند و عضوگیریِ علنی و تصمیم‌گیریِ دموکراتیک را دشوار می‌کند. میانِ گروه‌ها رقابت و باورهای سیاسیِ گوناگون هست. و تشکلی سراسری که همه را به هم پیوند دهد، وجود ندارد.
مهم‌تر از همه، سندیکاها و تشکل‌های صنفی نمی‌توانند جای حزب‌ها را بگیرند. از منافع دفاع می‌کنند، اما حکومت نمی‌کنند. نظمِ دموکراتیک به حزب‌هایی هم نیاز دارد که برای کلِ کشور برنامه‌های گوناگون تدوین کنند، در انتخابات شرکت کنند و ناچار باشند در پارلمان اکثریت بسازند. به نظامی پارلمانی و چندحزبی نیاز دارد که در آن هیچ شخصی بالای سرِ همه نایستد. خودسازمان‌یابیِ زحمتکشان بدیلِ آماده نیست. زمینه‌ای است که بدیل می‌تواند در آن ببالد، چون مردم در آن توانایی‌هایی را به دست می‌آورند که بی آن‌ها حزب‌ها و پارلمان‌ها پوسته‌هایی توخالی می‌ماندند.
نیرومندیِ این تشکل‌ها درست در همین فروتنی است. وعده نمی‌دهند همه‌چیز را حل کنند. نشان می‌دهند مردمی که گفته می‌شود از هر توانی برای تعیینِ سرنوشتِ خود بی‌بهره‌اند، مدت‌هاست این توان را دارند.
۱۰. از بیرون چه می‌توان کرد
اگر پرسش از بدیل جدی است، باید نوعِ دیگری از پشتیبانی را در پی داشته باشد، غیر از تجلیل از یک چهره. مخاطبانِ این پشتیبانی در آلمان مشخص‌اند.
سندیکاهای آلمان، یعنی کنفدراسیونِ سندیکاهای آلمان (DGB) و سندیکاهای عضوِ آن، به‌ویژه سندیکای آموزش و علم (GEW) و سندیکای خدمات (ver.di)، می‌توانند حمایتِ سیاسی از همکارانِ تحتِ پیگردِ خود در ایران را برعهده بگیرند، نامشان را علنی کنند و برای دادگاه‌هایشان ناظر بفرستند. توجهِ بیرونی محافظت می‌کند. کسی که بداند پرونده‌اش در برلین یا فرانکفورت شناخته شده است، در اتاقِ بازجویی پشتوانهٔ دیگری دارد.
بنیادهای سیاسی، از جمله بنیادِ فریدریش ناومان، می‌توانند منابع و سالن‌هایشان را به روی کسانی بگشایند که در خودِ ایران تشکل می‌سازند، به‌جای آنکه یک فرد را امانتدارِ کلِ یک ملت اعلام کنند. جایزه‌ای برای رانندگانِ اتوبوس، معلمان یا کارگرانِ هفت‌تپه هیچ‌کس را بر دیگران برتری نمی‌داد.
دولتِ آلمان و مجلسِ فدرال می‌توانند در سازمانِ بین‌المللیِ کار پافشاری کنند که نمایندگانِ اعزامیِ رژیم، نمایندهٔ کارگرانِ ایران شمرده نشوند. می‌توانند علیهِ قاضیان و مأمورانِ امنیتی‌ای که فعالانِ سندیکایی را محکوم و شکنجه می‌کنند، تحریم‌های هدفمند وضع کنند. و می‌توانند بی تشریفاتِ دست‌وپاگیرِ اداری به فعالانِ سندیکاییِ تحتِ پیگرد پناه دهند.
هیچ‌یک از این‌ها پرزرق و برق نیست. تصویری از جمعیتِ هوراکش نمی‌سازد. اما کسانی را نیرومند می‌کند که در ایران هر روز توانایی‌هایی را تمرین می‌کنند که دموکراسی بی آن‌ها پایدار نمی‌ماند.
سخنِ پایانی: روشن کردنِ چراغ
رانندگانِ اتوبوسی که در ژانویهٔ ۲۰۰۶ در روزِ روشن چراغ‌هایشان را روشن کردند، رهبری نداشتند که به آن‌ها فرمان دهد. یکدیگر را داشتند. آنچه جست‌وجوی یک چهره نادیده می‌گیرد، همین است. یک جنبش به کسانی نیاز دارد که مسئولیت بپذیرند، و به سخنگویانی که بشود برگزیدشان و کنارشان گذاشت. اما به منجی‌ای که همه سر به فرمانش بگذارند، نیاز ندارد.
ایران در سدهٔ گذشته چند بار تجربه کرده است که وقتی مردمی امیدشان را به یک شخص می‌بندند و قدرت‌های بیگانه از آن شخص پشتیبانی می‌کنند، کار به کجا می‌کشد. هر بار نظمی که وعده داده می‌شد، نظمی از بالا بود. و هر بار نخستین کسانی که سرکوب شدند، کسانی بودند که خودشان را سازمان داده بودند. تاریخِ دیگری ممکن است. این تاریخ نه با چهره‌ای در یک تالارِ جشن، بلکه با چراغی آغاز می‌شود که مردم برای یکدیگر روشن می‌کنند.
هر که می‌خواهد به مردمِ ایران یاری برساند، باید دیدنِ این چراغ را بیاموزد.
منابع
Center for Human Rights in Iran: Iran Intensifies Nationwide Crackdown on Teachers and Union Activists, 28 July 2026.
منشورِ مطالباتِ حداقلیِ تشکل‌های مستقلِ صنفی و مدنیِ ایران، ۲۷ بهمنِ ۱۴۰۱ (۱۶ فوریهٔ ۲۰۲۳)؛ ترجمهٔ انگلیسی: Committee for the Freedom of Political Prisoners in Iran, cfppi.org.
بیانیهٔ مشترکِ تشکل‌های مستقلِ کارگری در ایران در مخالفت با جنگ و سیاست‌های جنگ‌طلبانه، ۲۷ خردادِ ۱۴۰۴ (۱۷ ژوئن ۲۰۲۵)؛ ترجمهٔ انگلیسی در: Spectre Journal, 25 June 2025.
سندیکای کارگرانِ شرکتِ واحدِ اتوبوسرانیِ تهران و حومه: بیانیهٔ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ترجمهٔ انگلیسی در: CounterPunch, 12 January 2026؛ نامهٔ سرگشاده به یکصد و چهاردهمین کنفرانسِ بین‌المللیِ کار، به نقل از ایران‌وایر، ۲ ژوئن ۲۰۲۶.
National Iranian American Council: Iranian Teachers’ Organizations Condemn War and Repression, 5 June 2026.
هه‌نگاو: گزارش دربارهٔ اعتصابِ سراسریِ رانندگانِ کامیون در ۱۳۰ شهر، مهٔ ۲۰۲۵.
Trade Union Platform – Iran: statement on the Haft Tappeh strike, 26 October 2025.
عفوِ بین‌الملل: گزارش‌ها و اقدام‌های فوری دربارهٔ رضا شهابی، اسماعیل بخشی و سپیده قلیان.
داود غلام آزاد: بدیلِ شما کیست؟ پاسخِ جمهوری‌خواهانه به پرسشی که نادرست طرح شده است، هانوفر، ۲۰۲۶.
داود غلام آزاد: رهبری، سازمان و مشروعیتِ اپوزیسیونِ دموکراتیک در پرتوِ پژوهش‌های مغز، هانوفر، ۲۰۲۶.
داود غلام آزاد: از «دگرگونی از راه تجارت» تا «چهرهٔ جنبش»؛ ارزیابیِ انتقادیِ سیاستِ آلمان در قبالِ ایران، از رضاشاه تا پاولس‌کیرشه، هانوفر، ۲۰۲۶.
جستارهای نویسنده در نشانیِ gholamasad.jimdofree.com در دسترس است.
هانوفر، ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/
(*) داود غلام آزاد پروفسور باز نشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.
متن آلمانی نوشته:
Ordnung von unten
Die Selbstorganisationen der Menschen in Iran als Antwort auf die Suche nach einem Gesicht
Dawud Gholamasad
Abstract
In der deutschen und in der iranischen Öffentlichkeit wird immer wieder gefragt, wer die Alternative zur Islamischen Republik sei, und die Antwort wird in einer Person gesucht, in einem „Gesicht der Bewegung“. Dieser Beitrag richtet den Blick auf das, was bei dieser Suche übersehen wird: die Gewerkschaften, Berufsverbände und Protestnetzwerke, die die Menschen in Iran trotz Verhaftungen, Folter und Hinrichtungen immer wieder selbst gebildet haben. An den Busfahrern von Teheran, den Arbeitern der Zuckerrohrfabrik Haft Tappeh, den Lehrerinnen und Lehrern, den Lkw-Fahrern, den Rentnern und den Pflegekräften zeigt er, wie Ordnung entsteht, wenn Menschen Regeln vereinbaren, die sie voneinander erwarten und selbst überwachen. In solchen Organisationen bildet sich die Selbstkontrolle heraus, ohne die keine Demokratie Bestand hat. Ihre gemeinsame „Charta der Mindestforderungen“ von 2023 und ihre Erklärungen gegen Krieg und Unterdrückung in den Jahren 2025 und 2026 enthalten ein demokratisches Programm, das ohne Retter auskommt. Der Beitrag fragt, warum das Regime gerade diese Organisationen so beharrlich verfolgt, wo ihre Grenzen liegen und was Gewerkschaften, Stiftungen und Politik in Deutschland zu ihrer Unterstützung tun könnten. Seine Botschaft lautet: Die Alternative ist keine Person. Sie wächst dort, wo Menschen lernen, sich selbst zu vertreten.
Einleitung: Scheinwerfer am hellen Tag
Am 7. Januar 2006 fuhren in Teheran Busse mit eingeschalteten Scheinwerfern durch die Straßen, mitten am Tag. Wer nicht genau hinsah, hielt es für ein Versehen. Wer die Schilder las, die an manchen Bussen hingen, verstand das Zeichen. Die Fahrer verlangten auf diese Weise eine unabhängige Gewerkschaft und die Freilassung ihrer verhafteten Kollegen. Sie konnten nicht streiken, ohne entlassen zu werden. Sie konnten nicht demonstrieren, ohne geschlagen zu werden. Aber sie konnten das Licht anmachen. Tausende Fahrgäste sahen es, und viele begriffen, dass sich hier Menschen nicht vereinzeln ließen.
Zwanzig Jahre später, im November 2026, wurde in der Frankfurter Paulskirche ein Preis für die Freiheit des iranischen Volkes verliehen. Entgegennehmen durfte ihn ein einzelner Mann, der Sohn des letzten Schahs, weil er, wie man sagte, das Gesicht der Bewegung sei. Von den Busfahrern war dort nicht die Rede, auch nicht von den Lehrerinnen, die für ihre Berufsverbände im Gefängnis sitzen, und nicht von den Arbeitern, die in der Hitze Chuzestans für ihre Löhne streiken.
Dieser Beitrag erzählt von diesen Menschen. Er tut es nicht, um eine Person durch eine andere zu ersetzen. Er tut es, weil die Frage „Wer ist eure Alternative?“ falsch gestellt ist, solange man die Antwort nur in einer Person sucht. Eine demokratische Ordnung wird nicht von einem Gesicht getragen. Sie wird von Menschen getragen, die gelernt haben, ihre Interessen selbst zu vertreten, miteinander zu verhandeln und Verantwortung füreinander zu übernehmen. In Iran gibt es diese Menschen. Man muss nur hinsehen.
1. Was Ordnung heißt
Wer ruft, ein Iran ohne Schah habe keine Ordnung, stellt sich Ordnung als das Werk eines Herrschers vor, der über der Gesellschaft steht und sie zusammenhält. Diese Vorstellung ist alt und tief verwurzelt. Sie hat sich in Jahrhunderten gebildet, in denen die Menschen tatsächlich wenig Möglichkeiten hatten, ihr Zusammenleben selbst zu regeln, und in denen Ordnung meist mit Gewalt von oben durchgesetzt wurde.
Es gibt aber eine andere Art von Ordnung. Sie entsteht, wenn Menschen Regeln vereinbaren, deren Einhaltung sie voneinander erwarten. Ein Teil dieser Erwartungen ist verbindlich wie ein Gesetz, ein anderer gilt als moralisch geboten, ein dritter ist bloß erlaubt. Solche Erwartungen üben die Menschen als Fremdzwänge aufeinander aus. Wer in einer Gewerkschaft Mitglied wird, verpflichtet sich etwa, einen Beschluss mitzutragen, auch wenn er selbst anders gestimmt hat. Er erwartet umgekehrt von den anderen, dass sie ihn nicht im Stich lassen, wenn er wegen gemeinsamer Forderungen entlassen wird. Werden solche Erwartungen über längere Zeit erfüllt, verwandeln sie sich allmählich in Selbstzwänge. Dann hält man die Abmachung nicht mehr nur, weil die anderen es verlangen, sondern weil man selbst es für richtig hält. Daraus erwächst Selbstkontrolle: die Fähigkeit, die eigenen Affekte zu zügeln, den Zorn über einen Vorgesetzten nicht in eine sinnlose Tat zu verwandeln und die Angst vor Verhaftung nicht über die Treue zu den Kollegen siegen zu lassen.
Diese Selbstkontrolle ist keine Unterwerfung. Sie ist die Voraussetzung dafür, dass Menschen gemeinsam handeln können, ohne einen Herrscher zu brauchen, der sie zusammenzwingt. Eine Demokratie lebt davon, dass viele Menschen diese Fähigkeit besitzen. Sie lässt sich nicht verordnen. Sie bildet sich heraus, wo Menschen Gelegenheit haben, sie zu üben.
Um zu verstehen, warum gerade Arbeiter, Lehrer und Rentner diese Übung so beharrlich suchen, muss man sich vergegenwärtigen, wie schwach ihre Lage ist. Ein Zuckerrohrarbeiter in Chuzestan ist im Sommer Temperaturen von über fünfzig Grad ausgesetzt, Staubstürmen und verschmutztem Wasser. Er und seine Familie müssen essen, sich kleiden und im Winter heizen. Bleibt der Lohn monatelang aus, wird der Hunger zur unmittelbaren Bedrohung. Der Arbeitgeber, die Sicherheitsbehörden und die staatlich eingesetzten „islamischen Arbeiterräte“ stellen Erwartungen an ihn, die er kaum beeinflussen kann. Und die Angst, die ihm eingeflößt wird, kann ihn dazu bringen, sich selbst zum Schweigen zu verpflichten. Über alle diese Zwänge hat er als Einzelner kaum Kontrolle. Darin besteht seine Machtschwäche. Erst gemeinsam mit anderen gewinnt er Kontrollchancen hinzu: Ein Streik, den viele tragen, kann den ausbleibenden Lohn erzwingen, und die Solidarität der Kollegen nimmt der Angst einen Teil ihrer lähmenden Wirkung. In diesem Sinn verschieben Gewerkschaften die Machtbalancen zugunsten der Machtschwächeren.
2. Die Busfahrer von Teheran
Die Gewerkschaft der Beschäftigten der Teheraner Busgesellschaft wurde 1958 gegründet. Nach der Revolution von 1979 wurde sie verboten und durch einen staatlich gelenkten „Islamischen Arbeiterrat“ ersetzt. Jahrzehntelang existierte sie nur im Verborgenen. Ab 2004 bauten Fahrer um Mansour Osanloo sie neu auf. Im Juni 2005 nahmen rund 8.000 der etwa 17.000 Beschäftigten an der Abstimmung über ihre Satzung teil. Für eine Organisation, die der Staat nicht anerkannte und deren Wortführer bereits entlassen worden waren, war das eine außerordentliche Zahl.
Was dann folgte, gehört zu den bitteren Lehrstücken der iranischen Arbeiterbewegung. Osanloo wurde mehrfach verhaftet und geschlagen. Als die Gewerkschaft für Ende Januar 2006 einen Streik ankündigte, verhafteten die Sicherheitskräfte den Vorstand und Hunderte Fahrer, bevor er beginnen konnte. Der Schatzmeister Reza Shahabi wurde 2010 verhaftet und 2012 zu sechs Jahren Haft verurteilt, wegen „Versammlung und Verschwörung gegen die nationale Sicherheit“. Er verbrachte seither viele Jahre im Gefängnis, schwer krank und oft ohne angemessene Behandlung. Amnesty International erklärte ihn zum gewaltlosen politischen Gefangenen, der allein wegen seiner friedlichen Gewerkschaftsarbeit verurteilt worden sei.
Und doch gibt es diese Gewerkschaft noch. Im Januar 2026, während das Regime die landesweiten Proteste in einem Massaker niederschlug, veröffentlichte sie eine Erklärung. Sie verlangte die Freilassung aller Verhafteten und die Bestrafung derer, die die Tötung von Demonstrierenden angeordnet hatten. Zugleich verurteilte sie jede Werbung für eine militärische Intervention fremder Regierungen und lehnte die Erwartung ab, Befreiung könne von außen kommen. Ebenso deutlich wies sie jede Rückkehr zu „veralteten und autoritären Formen der Herrschaft“ zurück (Gewerkschaft der Teheraner Busfahrer, nach CounterPunch, 12.1.2026). Im Juni 2026 wandte sie sich an die Internationale Arbeitskonferenz in Genf. Sie erklärte dort, die staatlich entsandten Delegierten seien nicht die wirklichen Vertreter der iranischen Arbeiter, und erinnerte daran, dass die ersten Opfer des Krieges Arbeiter, Frauen, Kinder, Lehrer und Rentner seien.
Man muss sich vorstellen, was es heißt, unter solchen Bedingungen eine Erklärung zu unterzeichnen. Jeder, der seinen Namen darunter setzt, weiß, dass er entlassen, verhört oder verhaftet werden kann. Er tut es trotzdem, weil er sich den anderen verpflichtet fühlt, und weil die anderen sich ihm verpflichtet fühlen. Darin liegt jene Selbstkontrolle, von der die Rede war, und jene Treue, die keinen Herrscher braucht.
3. Haft Tappeh
Die Zuckerrohrfabrik Haft Tappeh liegt bei Schusch in der südwestlichen Provinz Chuzestan. Sie ist die älteste des Landes und war jahrzehntelang ein großer Arbeitgeber der Region. 2015 wurde sie unter fragwürdigen Umständen privatisiert. Die neuen Eigentümer zahlten die Löhne oft monatelang nicht, die Schulden des Unternehmens wuchsen, und die Arbeitsbedingungen verschlechterten sich.
Die Arbeiter antworteten mit Streiks. 2018 zogen sie wochenlang durch Schusch, oft mit ihren Familien. Ihr Sprecher Esmail Bakhshi machte die unsachgemäße Privatisierung und die unfähige Geschäftsführung der neuen Eigentümer für die Not der Arbeiter verantwortlich. Die Streikenden forderten, die Fabrik den Beschäftigten zu übergeben und von einem gewählten Rat verwalten zu lassen oder sie wieder dem Staat zu übertragen, aber unter der Aufsicht eines solchen Rates. Im November 2018 wurde Bakhshi verhaftet, zusammen mit der jungen Journalistin Sepideh Gholian, die über den Streik berichtet hatte. Beide berichteten später, dass sie in der Haft gefoltert worden seien. Bakhshi machte das öffentlich, obwohl er wusste, was ihm drohte. Der Gewerkschafter Ali Nejati wurde 2019 zu fünf Jahren Haft verurteilt. Sepideh Gholian wurde seither immer wieder verhaftet und verurteilt, zuletzt im April 2026.
Haft Tappeh zeigt, wie aus einem Lohnkonflikt eine politische Erfahrung wird. Die Arbeiter lernten, dass ihre Lage nicht vom guten oder bösen Willen eines Eigentümers abhängt, sondern von den Figurationen, die Staat, Unternehmer, Sicherheitsapparat und Belegschaft miteinander bilden. Sie lernten auch, dass sich diese Machtbalancen verschieben lassen, wenn viele zusammenhalten. Im Oktober 2025 streikten sie erneut, diesmal gegen die Kürzung ihres Essensgeldes bei einer Inflation von über 45 Prozent. Der Anlass mag gering erscheinen. Für Familien, die ohnehin am Rand des Existenzminimums leben, ist er es nicht.
4. Die Lehrerinnen und Lehrer
Keine Berufsgruppe hat in den letzten Jahren so beharrlich und so landesweit gehandelt wie die Lehrerinnen und Lehrer. Ihre Berufsverbände haben sich in einem Koordinationsrat zusammengeschlossen, der seit Jahren Sitzstreiks und Kundgebungen in Dutzenden Städten organisiert. Sie fordern angemessene Gehälter, kostenlose und gute öffentliche Bildung für alle Kinder und das Recht, sich unabhängig zu organisieren.
Der Preis dafür ist hoch. Das Center for Human Rights in Iran hat allein für 2026 mindestens sechzig Lehrkräfte und Verbandsaktive gezählt, die verhaftet, angeklagt oder inhaftiert wurden. Viele von ihnen hatten sich an den Protesten im Januar beteiligt und wurden Wochen oder Monate später festgenommen, manche während des Krieges. Die Urteile reichen von einem bis zu fünf Jahren Haft. Angeklagt werden sie wegen „Propaganda gegen den Staat“ und wegen „Versammlung und Verschwörung gegen die nationale Sicherheit“. Unter ihnen sind junge Lehrerinnen aus Kleinstädten ebenso wie Pensionäre, die ihr Leben lang unterrichtet haben. Eine 61-jährige Lehrerin im Ruhestand wurde im Januar verhaftet, im April gegen Kaution entlassen, im Mai erneut verhaftet und im Juni in eine Abteilung für Gewalttäter verlegt.
Der Koordinationsrat hat sich davon nicht zum Schweigen bringen lassen. Im Juli 2026 verlangte er, die Urteile aufzuheben und alle inhaftierten Lehrkräfte freizulassen, und bekräftigte das Recht, unabhängige Verbände zu bilden. Im Juni 2026 sprach seine Vertreterin auf der Internationalen Arbeitskonferenz in Genf. Der Rat verurteilte dort den amerikanisch-israelischen Krieg ebenso wie Diktatur und politische Unterdrückung. Und er erklärte, dass sinnvoller demokratischer Wandel nur durch unabhängige zivilgesellschaftliche Organisation entstehen könne (Koordinationsrat der Lehrerverbände, nach NIAC, 5.6.2026).
Dieser Satz verdient Aufmerksamkeit. Er stammt nicht von Theoretikern im Exil, sondern von Menschen, die täglich vor Schulklassen stehen und wissen, dass jedes Wort sie die Freiheit kosten kann. Lehrerinnen und Lehrer haben in jeder Stadt und jedem Dorf Einfluss. Sie kennen die Familien, sie genießen Vertrauen, und sie prägen die Kinder. Gerade deshalb fürchtet das Regime sie. Und gerade deshalb wären sie für eine demokratische Zukunft unersetzlich.
5. Ordnung ohne Gesicht
Im Mai 2025 legten die Lkw-Fahrer in Bandar Abbas die Arbeit nieder. Innerhalb weniger Tage breitete sich der Streik auf weit über hundert Städte in fast allen Provinzen aus. Anlass waren steigende Versicherungsprämien, ein geplanter höherer Dieselpreis und Frachtsätze, von denen die Fahrer ihre Familien nicht mehr ernähren konnten. Eine Woche lang stockte der Güterverkehr, in manchen Regionen wurden Waren knapp. Selbst der Parlamentspräsident mahnte die Regierung, die Fahrer seien unverzichtbar für die Versorgung des Landes. Die Behörden verhafteten Fahrer, aber der Streik wurde dadurch nicht gebrochen.
Bemerkenswert an diesem Streik ist, dass er keine bekannte Führung hatte. Kein Gesicht rief zu ihm auf, und keines konnte verhaftet werden, um ihn zu beenden. Er wurde von Menschen getragen, die einander kannten, sich über ihre Telefone abstimmten und darauf vertrauten, dass die anderen ebenfalls stehen blieben. Hier zeigt sich besonders deutlich, dass Ordnung nicht von einer Person ausgehen muss. Sie kann aus den gegenseitigen Abhängigkeiten von Menschen entstehen, die ihre gemeinsame Lage begriffen haben.
Ähnliches gilt für die Rentner. Seit Jahren versammeln sie sich in vielen Städten Woche für Woche, meist sonntags, vor den Gebäuden der Rentenkassen. Es sind alte Menschen, die ihr Leben lang gearbeitet haben und deren Renten von der Inflation aufgezehrt werden. Sie fordern keine Wohltaten, sondern das, was ihnen zusteht. Ihre Beharrlichkeit hat eine eigene Würde. Wer im Alter Woche für Woche auf die Straße geht, obwohl er geschlagen oder verhaftet werden kann, tut es nicht aus Abenteuerlust.
Auch die Pflegekräfte haben sich immer wieder gewehrt. Im November 2025 protestierten in Maschhad Hunderte Pflegerinnen und Pfleger drei Tage hintereinander vor der medizinischen Universität. Sie forderten ihre ausstehenden Löhne, eine gerechtere Bezahlung im Verhältnis zu den Ärzten und eine Entlastung von der Arbeitsüberlastung, die der Personalmangel ihnen aufbürdet. Wer weiß, was es heißt, nach einer Doppelschicht noch für den eigenen Lohn demonstrieren zu müssen, ahnt, wie viel Erschöpfung und Zorn sich in solchen Protesten sammelt.
6. Ein Programm von unten
Am 16. Februar 2023, mitten in der Bewegung „Frau, Leben, Freiheit“, veröffentlichten zwanzig unabhängige Gewerkschaften und zivile Organisationen eine gemeinsame „Charta der Mindestforderungen“. Zu ihnen gehörten der Koordinationsrat der Lehrerverbände, die Gewerkschaft von Haft Tappeh, Organisationen der Rentner und der Ölvertragsarbeiter, Studentenorganisationen, ein Rat von Schülerinnen und Schülern und eine Frauengruppe.
Die Charta verlangt Meinungs-, Presse- und Organisationsfreiheit und das Recht, Parteien zu gründen. Sie fordert die bedingungslose Freilassung aller politischen Gefangenen, die volle Gleichberechtigung von Frauen und Männern und die Trennung von Religion und Gesetzgebung. Sie verlangt Sicherheit am Arbeitsplatz, das Verbot von Kinderarbeit, ein gesichertes Auskommen und Bildung für alle, ein Ende der Zerstörung der Natur und normale Beziehungen zu anderen Staaten. Und sie fordert, das Vermögen staatlicher, halbstaatlicher und privater Einrichtungen, die öffentlichen Reichtum geplündert haben, einzuziehen.
Man kann über einzelne Punkte streiten. Aber man sollte wahrnehmen, was hier geschehen ist. Zwanzig Organisationen mit unterschiedlichen Interessen haben sich auf ein gemeinsames Programm geeinigt. Sie haben verhandelt, Kompromisse geschlossen und einen Text veröffentlicht, für den jede von ihnen einstehen muss. Niemand hat ihnen ein Gesicht vorangestellt. Das Programm ist demokratisch nicht nur in dem, was es fordert, sondern auch in der Weise, wie es entstanden ist.
7. Zwischen Krieg und Unterdrückung
Die Lage dieser Organisationen ist seit dem Sommer 2025 noch schwerer geworden. Im Juni 2025 griff Israel Iran an, und die Vereinigten Staaten schlossen sich an. Nach Kriegen schließen sich Regime gewöhnlich enger zusammen, und die Sicherheitsbehörden verdächtigen jeden, der sich unabhängig organisiert, mit dem Feind im Bund zu stehen. Die unabhängigen Organisationen gerieten zwischen zwei Fronten.
Sie haben darauf mit bemerkenswerter Klarheit geantwortet. Am 17. Juni 2025 veröffentlichten die Gewerkschaft der Teheraner Busfahrer, die Gewerkschaft von Haft Tappeh, Rentnerorganisationen und weitere Gruppen eine gemeinsame Erklärung. Sie verurteilten die Angriffe, verlangten einen sofortigen Waffenstillstand und lehnten zugleich die Herrschaft der Islamischen Republik und ihre arbeiterfeindliche Politik ab. Über die angreifenden Staaten schrieben sie: „Wir machen uns keine Illusionen darüber, dass die Vereinigten Staaten und Israel uns Freiheit, Gleichheit oder Gerechtigkeit bringen wollen“ (Gemeinsame Erklärung unabhängiger Arbeiterorganisationen in Iran, 17.6.2025, nach Spectre Journal). Ihren Kampf, so schrieben sie, würden sie auf die eigene Kraft und die Solidarität der Arbeitenden in aller Welt stützen.
Nach dem Massaker vom Januar 2026 und dem Krieg ab Ende Februar 2026 haben die Busfahrer und die Lehrer diese Haltung bekräftigt. Ihre Erklärungen zeigen eine Haltung, die man in Deutschland zu selten wahrnimmt: Sie sind weder für das Regime noch für den Krieg. Sie lassen sich nicht vor die falsche Wahl stellen, entweder die Unterdrückung im Innern hinzunehmen oder die Bomben von außen zu begrüßen. Sie bestehen darauf, dass die Befreiung das Werk der Menschen in Iran selbst sein muss.
Diese Haltung hat einen Preis, und sie hat eine affektive Seite, die man nicht übersehen darf. Wer sich so äußert, wird vom Regime als Verräter verfolgt und von manchen Exilgruppen als Handlanger des Regimes beschimpft, weil er den Krieg ablehnt. Man muss sich die Einsamkeit vorstellen, die daraus entstehen kann. Umso wichtiger ist die Solidarität, die diese Menschen einander geben. Sie ist ihr eigentlicher Halt.
8. Warum das Regime sie fürchtet
Man könnte meinen, ein Staat mit Revolutionsgarden, Geheimdiensten und Milizen müsse Busfahrer und Lehrerinnen nicht fürchten. Und doch verfolgt er sie beharrlicher als manche bewaffnete Gruppe. Der Grund liegt in den gegenseitigen Abhängigkeiten, ohne die auch ein Gewaltregime nicht auskommt. Ohne Busse steht Teheran still. Ohne Lkw-Fahrer werden die Waren knapp. Ohne Lehrer gibt es keine Schulen, ohne Pflegekräfte keine Krankenhäuser, ohne Ölarbeiter keine Einnahmen. Wer diese Abhängigkeiten in gemeinsames Handeln verwandelt, gewinnt eine Machtchance, die sich mit Waffen nicht einfach brechen lässt. 1978 haben die Streiks der Ölarbeiter den Schah stärker getroffen als jede Demonstration. Das Regime hat diese Erfahrung nicht vergessen.
Hinzu kommt etwas Zweites. Diese Organisationen sind Orte, an denen Menschen lernen, sich selbst zu vertreten. Sie wählen ihre Sprecher, sie können sie abwählen, und sie erwarten von ihnen, dass sie die Interessen aller vertreten und nicht die eigenen. Damit erproben sie im Kleinen, was eine Demokratie im Großen ausmacht: Jede Position, die jemand einnimmt, hat eine Funktion für ihn selbst und eine Funktion für die anderen. In einer Gewerkschaft, deren Sprecher verhaftet werden können, liegt das Gewicht deutlich auf der Funktion für die anderen. Wer sich zum Sprecher wählen lässt, gewinnt keine Vorteile, sondern trägt ein Risiko. Gerade dadurch entsteht Vertrauen. In einer Ordnung, die sich auf eine erbliche oder von außen verliehene Führungsposition stützt, ist diese Balance gefährdet, weil die Position der Person gehört und nicht von denen abhängt, für die sie handeln soll.
Wer Menschen auf diese Weise lernen lässt, sich selbst zu regieren, untergräbt den Anspruch jedes Herrschers, unersetzlich zu sein. Deshalb verfolgt das Regime diese Organisationen. Und deshalb können auch alle, die eine Ordnung mit einem Mann an der Spitze erhoffen, mit ihnen wenig anfangen.
9. Die Grenzen der Selbstorganisation
Es wäre unredlich, diese Organisationen zu verklären. Sie sind klein im Verhältnis zur Größe des Landes. Viele von ihnen sind örtlich begrenzt, und ihre Wortführer sitzen oft im Gefängnis oder mussten ins Exil gehen. Die Unterdrückung zwingt sie, im Verborgenen zu arbeiten, und erschwert es, Mitglieder offen zu werben und Beschlüsse demokratisch zu fassen. Zwischen den Gruppen gibt es Rivalitäten und unterschiedliche politische Überzeugungen. Und eine landesweite Organisation, die alle verbindet, gibt es nicht.
Vor allem können Gewerkschaften und Berufsverbände Parteien nicht ersetzen. Sie vertreten Interessen, aber sie regieren nicht. Eine demokratische Ordnung braucht auch Parteien, die unterschiedliche Programme für das ganze Land formulieren, sich zur Wahl stellen und im Parlament Mehrheiten bilden müssen. Sie braucht ein parlamentarisches Mehrparteiensystem, in dem keine einzelne Person über allen steht. Die Selbstorganisationen der Arbeitenden sind keine fertige Alternative. Sie sind der Boden, auf dem eine Alternative wachsen kann, weil in ihnen die Menschen die Fähigkeiten erwerben, ohne die Parteien und Parlamente leere Hüllen blieben.
Gerade in dieser Bescheidenheit liegt ihre Stärke. Sie versprechen nicht, alles zu lösen. Sie zeigen, dass Menschen, denen man jede Fähigkeit zur Selbstbestimmung abspricht, sie längst besitzen.
10. Was von außen zu tun wäre
Wenn die Frage nach der Alternative ernst gemeint ist, dann folgt daraus eine andere Art der Unterstützung als die Ehrung eines Gesichts. Sie richtet sich an konkrete Adressaten in Deutschland.
Die deutschen Gewerkschaften, der Deutsche Gewerkschaftsbund und seine Einzelgewerkschaften, allen voran die Gewerkschaft Erziehung und Wissenschaft und ver.di, könnten Patenschaften für verfolgte Kolleginnen und Kollegen in Iran übernehmen, ihre Namen öffentlich machen und ihre Prozesse beobachten lassen. Aufmerksamkeit von außen schützt. Wer weiß, dass sein Fall in Berlin oder Frankfurt bekannt ist, hat im Verhör einen anderen Rückhalt.
Die politischen Stiftungen, auch die Friedrich-Naumann-Stiftung, könnten ihre Mittel und ihre Säle jenen öffnen, die in Iran selbst Organisationen aufbauen, statt einen Einzelnen zum Treuhänder eines ganzen Volkes zu erklären. Ein Preis für die Busfahrer, die Lehrerinnen oder die Arbeiter von Haft Tappeh hätte niemanden über andere gestellt.
Die Bundesregierung und der Bundestag könnten bei der Internationalen Arbeitsorganisation darauf drängen, dass die staatlich entsandten Delegierten des Regimes nicht als Vertreter der iranischen Arbeiter gelten. Sie könnten gezielte Sanktionen gegen jene Richter und Sicherheitsbeamten verhängen, die Gewerkschafter verurteilen und foltern. Und sie könnten verfolgten Gewerkschaftern unbürokratisch Schutz gewähren.
Nichts davon ist spektakulär. Es würde keine Bilder von jubelnden Menschenmengen erzeugen. Aber es würde jene stärken, die in Iran tagtäglich die Fähigkeiten einüben, ohne die eine Demokratie nicht bestehen kann.
Schluss: Das Licht anmachen
Die Busfahrer, die im Januar 2006 am hellen Tag ihre Scheinwerfer einschalteten, hatten keinen Anführer, der ihnen das befahl. Sie hatten einander. Darin liegt, was die Suche nach einem Gesicht übersieht. Eine Bewegung braucht Menschen, die Verantwortung übernehmen, und sie braucht Sprecherinnen und Sprecher, die man wählen und abwählen kann. Aber sie braucht keinen Retter, dem sich alle unterordnen.
Iran hat im vergangenen Jahrhundert mehrfach erlebt, wohin es führt, wenn ein Volk seine Hoffnungen auf eine Person setzt und fremde Mächte diese Person stützen. Jedes Mal war die Ordnung, die versprochen wurde, eine Ordnung von oben. Und jedes Mal wurden zuerst jene verfolgt, die sich selbst organisierten. Eine andere Geschichte ist möglich. Sie beginnt nicht mit einem Gesicht in einem Festsaal, sondern mit einem Licht, das Menschen füreinander anmachen.
Wer den Menschen in Iran helfen will, sollte dieses Licht sehen lernen.
Quellenhinweise
Center for Human Rights in Iran: Iran Intensifies Nationwide Crackdown on Teachers and Union Activists, 28. Juli 2026.
Charta der Mindestforderungen der unabhängigen Gewerkschafts- und Zivilorganisationen Irans, 16. Februar 2023 (englische Fassung: Committee for the Freedom of Political Prisoners in Iran, cfppi.org).
Gemeinsame Erklärung unabhängiger Arbeiterorganisationen in Iran gegen Krieg und Kriegstreiberei, 17. Juni 2025, in: Spectre Journal, 25. Juni 2025.
Gewerkschaft der Beschäftigten der Teheraner Busgesellschaft: Erklärung vom Januar 2026, in: CounterPunch, 12. Januar 2026; Offener Brief an die 114. Internationale Arbeitskonferenz, nach IranWire, 2. Juni 2026.
National Iranian American Council: Iranian Teachers’ Organizations Condemn War and Repression, 5. Juni 2026.
Hengaw: Bericht über den landesweiten Streik der Lkw-Fahrer in 130 Städten, Mai 2025.
Trade Union Platform – Iran: Erklärung zum Streik in Haft Tappeh, 26. Oktober 2025.
Amnesty International: Berichte und Eilaktionen zu Reza Shahabi, Esmail Bakhshi und Sepideh Gholian.
Gholamasad, Dawud: Wer ist eure Alternative? Die republikanische Antwort auf eine falsch gestellte Frage, Hannover 2026.
Gholamasad, Dawud: Führung, Organisation und Legitimität der demokratischen Opposition im Licht der Hirnforschung, Hannover 2026.
Gholamasad, Dawud: Vom „Wandel durch Handel“ zum „Gesicht der Bewegung“. Eine kritische Würdigung der deutschen Iranpolitik von Reza Schah bis zur Paulskirche, Hannover 2026.
Die Beiträge des Verfassers sind zugänglich unter gholamasad.jimdofree.com.
Hannover, 10.11.2026
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/
متن انگلیسی نوشته:
Order from Below
How the People of Iran Organise Themselves: An Answer to the Search for a Face
Dawud Gholamasad
Abstract
In German and Iranian public debate, people keep asking who the alternative to the Islamic Republic might be, and they look for the answer in a person, in a “face of the movement”. This essay turns to what that search overlooks: the trade unions, professional associations and protest networks that the people of Iran have formed again and again despite arrests, torture and executions. Using the bus drivers of Tehran, the workers of the Haft Tappeh sugar cane mill, the teachers, the truck drivers, the pensioners and the nurses, it shows how order arises when people agree on rules that they expect one another to keep and that they monitor themselves. It is in such organisations that the self-control develops without which no democracy can last. Their joint “Charter of Minimum Demands” of 2023 and their statements against war and repression in 2025 and 2026 contain a democratic programme that has no need of a saviour. The essay asks why the regime persecutes these organisations in particular so relentlessly, where their limits lie, and what trade unions, foundations and policymakers in Germany could do to support them. Its message is this: the alternative is not a person. It grows wherever people learn to represent themselves.
Introduction: Headlights in Broad Daylight
On 7 January 2006 buses drove through the streets of Tehran with their headlights on, in the middle of the day. Anyone who did not look closely took it for an oversight. Anyone who read the signs hanging on some of the buses understood the message. In this way the drivers were demanding an independent union and the release of their arrested colleagues. They could not strike without being dismissed. They could not demonstrate without being beaten. But they could switch on their lights. Thousands of passengers saw it, and many understood that here were people who would not let themselves be isolated.
Twenty years later, in November 2026, a prize for the freedom of the Iranian people was awarded in St Paul’s Church (Paulskirche) in Frankfurt. The one permitted to accept it was a single man, the son of the last Shah, because he was said to be the face of the movement. There was no mention of the bus drivers, nor of the women teachers imprisoned for their work in professional associations, nor of the workers striking for their wages in the heat of Khuzestan.
This essay tells the story of these people. It does not do so in order to replace one person with another. It does so because the question “Who is your alternative?” is wrongly posed as long as the answer is sought only in a person. A democratic order is not upheld by a face. It is upheld by people who have learned to represent their own interests, to negotiate with one another and to take responsibility for one another. Such people exist in Iran. One only has to look.
1. What Order Means
Those who proclaim that an Iran without a Shah has no order imagines order as the work of a ruler who stands above society and holds it together. This idea is old and deeply rooted. It formed over centuries in which people really did have little opportunity to regulate their life together themselves, and in which order was mostly imposed from above by force.
But there is another kind of order. It arises when people agree on rules that they expect one another to keep. Some of these expectations are binding like a law, others count as morally required, and still others are merely permitted. People exert such expectations on one another as external constraints. Those who join a trade union commit themselves, for example, to supporting a decision even if they voted otherwise. In return they expect the others not to abandon them if they are dismissed because of their common demands. When such expectations are met over a long period, they gradually turn into self-constraints. Then one keeps the agreement not only because the others demand it, but because one considers it right oneself. From this grows self-control: the ability to rein in one’s own affects, not to turn anger at a superior into a senseless act, and not to let the fear of arrest prevail over loyalty to one’s colleagues.
This self-control is not submission. It is the precondition for people being able to act together without needing a ruler to force them together. A democracy lives on many people having this ability. It cannot be decreed. It develops wherever people have the opportunity to practise it.
To understand why workers, teachers and pensioners in particular seek this practice so persistently, one has to realise how weak their position is. In summer a sugar cane worker in Khuzestan is exposed to temperatures of over fifty degrees Celsius, to dust storms and to polluted water. He and his family have to eat, clothe themselves and heat their home in winter. If wages fail to arrive for months, hunger becomes an immediate threat. The employer, the security authorities and the state-appointed “Islamic labour councils” place expectations on him that he can hardly influence. And the fear instilled in him can lead him to bind himself to silence. As an individual he has hardly any control over all these constraints. This is what his lack of power consists in. Only together with others does he gain chances of control: a strike carried by many can force the payment of overdue wages, and the solidarity of colleagues takes away part of fear’s paralysing effect. In this sense trade unions shift the balances of power in favour of those with less power.
2. The Bus Drivers of Tehran
The Syndicate of Workers of Tehran and Suburbs Bus Company, the union of the city’s bus workers, was founded in 1958. After the revolution of 1979 it was banned and replaced by a state-controlled “Islamic Labour Council”. For decades it existed only underground. From 2004 drivers around Mansour Osanloo rebuilt it. In June 2005 around 8,000 of the roughly 17,000 employees took part in the vote on its constitution. For an organisation that the state did not recognise and whose spokesmen had already been dismissed, this was an extraordinary number.
What followed is one of the bitter lessons of the Iranian labour movement. Osanloo was arrested and beaten several times. When the union announced a strike for the end of January 2006, the security forces arrested the board and hundreds of drivers before it could begin. The treasurer, Reza Shahabi, was arrested in 2010 and sentenced in 2012 to six years in prison for “assembly and collusion against national security”. Since then he has spent many years in prison, seriously ill and often without adequate treatment. Amnesty International declared him a prisoner of conscience who had been convicted solely for his peaceful trade union work.
And yet this union still exists. In January 2026, while the regime was crushing the nationwide protests with a massacre, it published a statement. It demanded the release of all detainees and the punishment of those who had ordered the killing of demonstrators. At the same time it condemned any promotion of military intervention by foreign governments and rejected the expectation that liberation could come from outside. With equal clarity it rejected any return to “outdated and authoritarian forms of power” (Syndicate of Workers of Tehran and Suburbs Bus Company, via CounterPunch, 12 Jan. 2026). In June 2026 it addressed the International Labour Conference in Geneva. There it declared that the delegates sent by the state were not the real representatives of Iranian workers, and it recalled that the first victims of the war are workers, women, children, teachers and pensioners.
One has to imagine what it means to sign a statement under such conditions. All who put their names to it know that they may be dismissed, interrogated or arrested. They do it nonetheless, because they feel committed to the others, and because the others feel committed to them. Here we see the self-control described above, and the loyalty that needs no ruler.
3. Haft Tappeh
The Haft Tappeh sugar cane mill lies near Shush in the south-western province of Khuzestan. It is the oldest in the country and for decades was a major employer in the region. In 2015 it was privatised under questionable circumstances. The new owners often failed to pay wages for months, the company’s debts grew and working conditions deteriorated.
The workers responded with strikes. In 2018 they marched through Shush for weeks, often with their families. Their spokesman, Esmail Bakhshi, blamed the improper privatisation and the incompetent management of the new owners for the workers’ hardship. The strikers demanded that the mill be handed over to the employees and run by an elected council, or returned to the state but placed under the supervision of such a council. In November 2018 Bakhshi was arrested, together with the young journalist Sepideh Gholian, who had reported on the strike. Both later stated that they had been tortured in custody. Bakhshi made this public, knowing full well what he risked. The trade unionist Ali Nejati was sentenced in 2019 to five years in prison. Sepideh Gholian has since been arrested and sentenced again and again, most recently in April 2026.
Haft Tappeh shows how a wage dispute becomes a political experience. The workers learned that their situation does not depend on the good or bad will of an owner, but on the figurations that state, employers, security apparatus and workforce form with one another. They also learned that these balances of power can be shifted when many stand together. In October 2025 they went on strike again, this time against a cut in their meal allowance with inflation running at over 45 per cent. The cause may seem minor. For families who already live on the edge of subsistence, it is not.
4. The Teachers
In recent years no occupational group has acted as persistently, or across so much of the country, as the teachers. Their professional associations have joined together in the Coordinating Council of Teachers’ Trade Associations, which for years has organised sit-ins and rallies in dozens of cities. They demand adequate salaries, free, high-quality public education for all children, and the right to organise independently.
The price for this is high. For 2026 alone, the Center for Human Rights in Iran has counted at least sixty teachers and association activists who were arrested, charged or imprisoned. Many of them had taken part in the January protests and were detained weeks or months later, some during the war. Sentences range from one to five years in prison. They are charged with “propaganda against the state” and “assembly and collusion against national security”. Among them are young women teachers from small towns as well as pensioners who have taught all their lives. A 61-year-old retired teacher was arrested in January, released on bail in April, re-arrested in May and transferred in June to a ward for violent offenders.
The Coordinating Council has not let itself be silenced by this. In July 2026 it demanded that the sentences be overturned and all imprisoned teachers released, and it reaffirmed the right to form independent associations. In June 2026 its representative spoke at the International Labour Conference in Geneva. There the Council condemned the American-Israeli war as well as dictatorship and political repression. And it declared that “meaningful democratic change can only emerge through independent civic organizing” (Coordinating Council of Teachers’ Trade Associations, via NIAC, 5 June 2026).
This sentence deserves attention. It does not come from theorists in exile, but from people who stand in front of a classroom every day and know that every word can cost them their freedom. Teachers have influence in every town and every village. They know the families, they enjoy trust, and they shape the children. That is precisely why the regime fears them. And that is precisely why they would be irreplaceable for a democratic future.
5. Order without a Face
In May 2025 truck drivers in Bandar Abbas went on strike. Within a few days the strike spread to well over a hundred cities in almost every province. The causes were rising insurance premiums, a planned increase in the price of diesel and freight rates on which the drivers could no longer feed their families. For a week the movement of goods stalled, and in some regions goods became scarce. Even the Speaker of Parliament warned the government that the drivers were indispensable to the country’s supply. The authorities arrested drivers, but this did not break the strike.
What is remarkable about this strike is that it had no known leadership. No face called for it, and none could be arrested to end it. It was carried by people who knew one another, coordinated by phone and trusted that the others would also keep their trucks parked. Here it becomes particularly clear that order does not have to emanate from a person. It can arise from the mutual dependencies of people who have understood their common situation.
The same is true of the pensioners. For years they have gathered week after week in many cities, usually on Sundays, in front of the pension fund buildings. They are old people who have worked all their lives and whose pensions are being eaten away by inflation. They are not asking for charity, but for what is due to them. Their persistence has a dignity of its own. Those who take to the streets in old age week after week, although they may be beaten or arrested, do not do so out of a love of adventure.
Nurses too have resisted again and again. In November 2025 hundreds of nurses protested in Mashhad on three consecutive days in front of the medical university. They demanded their overdue wages, fairer pay relative to doctors and relief from the overwork that staff shortages impose on them. Anyone who knows what it means to have to demonstrate for one’s own wages after a double shift can sense how much exhaustion and anger build up in such protests.
6. A Programme from Below
On 16 February 2023, in the midst of the “Woman, Life, Freedom” movement, twenty independent trade unions and civil society organisations published a joint “Charter of Minimum Demands”. They included the Coordinating Council of Teachers’ Trade Associations, the Haft Tappeh union, organisations of pensioners and of oil contract workers, student organisations, a council of school pupils and a women’s group.
The charter demands freedom of expression, of the press and of organisation, and the right to found parties. It calls for the unconditional release of all political prisoners, full equality between women and men and the separation of religion from legislation. It demands safety at work, a ban on child labour, a secure livelihood and education for all, an end to the destruction of nature and normal relations with other states. And it calls for the confiscation of the assets of state, semi-state and private institutions that have plundered public wealth.
One can argue about individual points. But one should take note of what has happened here. Twenty organisations with different interests agreed on a common programme. They negotiated, made compromises and published a text that each of them must stand by. No one placed a face at their head. The programme is democratic not only in what it demands, but also in the way it came about.
7. Between War and Repression
The situation of these organisations has become even harder since the summer of 2025. In June 2025 Israel attacked Iran, and the United States joined in. After wars, regimes usually close ranks, and the security authorities suspect anyone who organises independently of being in league with the enemy. The independent organisations were caught between two fronts.
They responded with remarkable clarity. On 17 June 2025 the Tehran bus workers’ union, the Haft Tappeh union, pensioners’ organisations and other groups published a joint statement. They condemned the attacks, demanded an immediate ceasefire and at the same time rejected the rule of the Islamic Republic and its anti-labour policies. Of the attacking states they wrote: “We hold no illusions that the United States and Israel intend to bring us freedom, equality, or justice” (Joint Statement by Independent Labor Organizations in Iran, 17 June 2025, via Spectre Journal). They would base their struggle, they wrote, on their own strength and on the solidarity of working people all over the world.
After the massacre of January 2026 and the war that began at the end of February 2026, the bus drivers and the teachers reaffirmed this stance. Their statements show an attitude that is too rarely noticed in Germany: they are neither for the regime nor for the war. They refuse to be forced into the false choice of either accepting repression at home or welcoming bombs from abroad. They insist that liberation must be the work of the people of Iran themselves.
This stance has a price, and it has an affective side that must not be overlooked. Those who speak out in this way are persecuted by the regime as traitors and denounced by some exile groups as henchmen of the regime because they reject the war. One has to imagine the loneliness that can result from this. All the more important is the solidarity these people give one another. It is what truly sustains them.
8. Why the Regime Fears Them
One might think that a state with Revolutionary Guards, intelligence services and militias need not fear bus drivers and women teachers. And yet it persecutes them more persistently than some armed groups. The reason lies in the mutual dependencies that even a regime built on violence cannot do without. Without buses, Tehran comes to a standstill. Without truck drivers, goods become scarce. Without teachers there are no schools, without nurses no hospitals, without oil workers no revenue. Whoever turns these dependencies into joint action gains power chances that cannot simply be broken with weapons. In 1978 the strikes of the oil workers hit the Shah harder than any demonstration. The regime has not forgotten this experience.
There is a second reason. These organisations are places where people learn to represent themselves. They elect their spokespeople, they can vote them out, and they expect them to represent the interests of all and not their own. In this way they try out on a small scale what makes up a democracy on a large scale: every position has a function for the person who holds it and a function for the others. In a union whose spokespeople can be arrested, the weight clearly lies on the function for the others. Anyone who agrees to be elected spokesperson gains no advantage but takes on a risk. Precisely this creates trust. In an order based on a hereditary leadership position, or on one conferred from outside, this balance is endangered, because the position belongs to the person and does not depend on those for whom that person is supposed to act.
Whoever lets people learn to govern themselves in this way undermines every ruler’s claim to be indispensable. That is why the regime persecutes these organisations. And that is why all those who hope for an order with one man at the top have little use for them either.
9. The Limits of Self-Organisation
It would be dishonest to glorify these organisations. They are small in relation to the size of the country. Many of them are local in scope, and their spokespeople are often in prison or have had to go into exile. Repression forces them to work in secret and makes it difficult to recruit members openly and to take decisions democratically. Between the groups there are rivalries and differing political convictions. And there is no nationwide organisation that connects them all.
Above all, trade unions and professional associations cannot replace parties. They represent interests, but they do not govern. A democratic order also needs parties that formulate different programmes for the whole country, stand for election and have to form majorities in parliament. It needs a parliamentary multi-party system in which no single person stands above everyone. The organisations that working people have built for themselves are not a ready-made alternative. They are the ground on which an alternative can grow, because in them people acquire the abilities without which parties and parliaments would remain empty shells.
It is precisely in this modesty that their strength lies. They do not promise to solve everything. They show that people who are denied any capacity for self-determination have long possessed it.
10. What Could Be Done from Outside
If the question of the alternative is meant seriously, then it calls for a different kind of support than the honouring of a face. It is addressed to specific actors in Germany.
The German trade unions, the German Trade Union Confederation (DGB) and its member unions, above all the Education and Science Workers’ Union (GEW) and ver.di, could sponsor persecuted colleagues in Iran, make their names public and have their trials observed. Attention from outside protects. Prisoners who know that their case is known in Berlin or Frankfurt have a different kind of backing under interrogation.
The political foundations, including the Friedrich Naumann Foundation, could open their funding and their venues to those who are building organisations in Iran itself, instead of declaring a single individual the trustee of an entire people. A prize for the bus drivers, the women teachers or the workers of Haft Tappeh would have placed no one above others.
The German government and the Bundestag could press at the International Labour Organization for the delegates sent by the regime not to be recognised as representatives of Iranian workers. They could impose targeted sanctions on the judges and security officials who sentence and torture trade unionists. And they could grant persecuted trade unionists swift, unbureaucratic protection.
None of this is spectacular. It would produce no images of cheering crowds. But it would strengthen those who in Iran practise, day after day, the abilities without which a democracy cannot exist.
Conclusion: Switching on the Light
The bus drivers who switched on their headlights in broad daylight in January 2006 had no leader who ordered them to do so. They had one another. This is what the search for a face overlooks. A movement needs people who take responsibility, and it needs spokespeople who can be elected and voted out. But it does not need a saviour to whom everyone submits.
More than once in the past century Iran has experienced where it leads when a people pins its hopes on a person and foreign powers support that person. Each time, the order that was promised was an order from above. And each time, those who organised themselves were the first to be persecuted. A different history is possible. It begins not with a face in a ceremonial hall, but with a light that people switch on for one another.
Whoever wants to help the people of Iran should learn to see this light.
Sources
Center for Human Rights in Iran: Iran Intensifies Nationwide Crackdown on Teachers and Union Activists, 28 July 2026.
Charter of Minimum Demands of Iran’s Independent Trade Unions and Civil Society Organisations, 16 February 2023 (English version: Committee for the Freedom of Political Prisoners in Iran, cfppi.org).
Joint Statement by Independent Labor Organizations in Iran [against War and Warmongering], 17 June 2025, in: Spectre Journal, 25 June 2025.
Syndicate of Workers of Tehran and Suburbs Bus Company: statement of January 2026, in: CounterPunch, 12 January 2026; open letter to the 114th International Labour Conference, via IranWire, 2 June 2026.
National Iranian American Council: Iranian Teachers’ Organizations Condemn War and Repression, 5 June 2026.
Hengaw: report on the nationwide truck drivers’ strike in 130 cities, May 2025.
Trade Union Platform – Iran: statement on the Haft Tappeh strike, 26 October 2025.
Amnesty International: reports and urgent actions on Reza Shahabi, Esmail Bakhshi and Sepideh Gholian.
Gholamasad, Dawud: Who Is Your Alternative? The Republican Answer to a Wrongly Posed Question, Hanover 2026.
Gholamasad, Dawud: Leadership, Organisation and Legitimacy of the Democratic Opposition in the Light of Brain Research, Hanover 2026.
Gholamasad, Dawud: From “Change through Trade” to “the Face of the Movement”. A Critical Appraisal of German Iran Policy from Reza Shah to the Paulskirche, Hanover 2026.
The author’s essays are available at gholamasad.jimdofree.com.
Hanover, 10 November 2026
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید