دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، روز دوشنبه ۹ نوامبر، در مصاحبه‌ای کوتاه و تلفنی با خبرگزاری رویترز اعلام کرد که قطر و عربستان سعودی خواهان دستیابی به راه‌حلی مسالمت‌آمیز برای پایان دادن به درگیری‌های جاری میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران هستند. بااین‌حال، وی تأکید کرد که ایالات متحده در صورت لزوم آمادگی دارد حملات نظامی خود علیه ایران را از سر بگیرد.

این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که تلاش‌های دیپلماتیک و میانجیگری کشورهای منطقه همچنان ادامه دارد. در این میان، پیشنهادهایی از جمله بازگشایی تنگه هرمز، کاهش محدودیت‌های اقتصادی و آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران نیز در چارچوب راهکارهای احتمالی برای کاهش تنش مطرح شده است.

ترامپ پیش‌تر نیز بارها نسبت به ثمربخش بودن مذاکرات با جمهوری اسلامی ابراز تردید کرده و مدعی شده بود که حکومت ایران از گفت‌وگوهای دیپلماتیک عمدتاً برای خرید زمان و ادامه برنامه‌های هسته‌ای و منطقه‌ای خود استفاده می‌کند.

بااین‌حال، پرسش اساسی این است که آیا ادامه تهدیدهای نظامی و فشارهای اقتصادی می‌تواند به توافقی پایدار منجر شود، یا آنکه چنین سیاستی تنها به طولانی‌تر شدن بحران و گسترش بی‌ثباتی در خاورمیانه خواهد انجامید؟

 

پیامدهای هشت ماه جنگ و تأثیر آن بر سیاست داخلی آمریکا

جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران طی هشت ماه گذشته، نه‌تنها نتوانسته به تمامی اهداف اعلام‌شده خود دست یابد، بلکه پیامدهای گسترده‌ای برای امنیت منطقه و اقتصاد جهانی به همراه داشته است.

پیش از آغاز این درگیری‌ها، تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین مسیرهای آزاد عبور و مرور نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری جهان بود. اکنون بحران امنیتی در این آبراه راهبردی، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی، اختلال در انتقال انرژی و نگرانی بازارهای جهانی را به دنبال داشته است.

از دیدگاه نگارنده، یکی از مهم‌ترین اشتباهات محاسباتی واشنگتن، کم‌برآورد کردن توانایی ایران برای ایجاد هزینه‌های اقتصادی و امنیتی در منطقه بوده است. هرچند ایالات متحده از برتری چشمگیر نظامی برخوردار است، تجربه ماه‌های گذشته نشان داده که برتری تسلیحاتی لزوماً به معنای دستیابی به پیروزی سیاسی و راهبردی نیست.

پیامدهای جنگ به سیاست داخلی آمریکا نیز کشیده شده است. در انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر ۲۰۲۶، حزب جمهوری‌خواه با شکست سنگینی روبه‌رو شد و حزب دموکرات توانست اکثریت هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست آورد.

اگرچه نمی‌توان تمامی نتایج انتخابات را صرفاً به جنگ ایران نسبت داد، افزایش هزینه‌های زندگی، نگرانی‌های اقتصادی، نارضایتی از سیاست خارجی دولت و ادامه درگیری‌های نظامی، از عوامل مؤثر در تغییر آرای بخشی از رأی‌دهندگان آمریکایی بوده‌اند.

این شکست انتخاباتی، موقعیت سیاسی دونالد ترامپ را تضعیف کرده و توانایی دولت او را برای ادامه سیاست‌های پیشین با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو ساخته است.

 

اختلاف‌نظر در دولت ترامپ بر سر ادامه جنگ

گزارش‌ها و تحلیل‌های منتشرشده در رسانه‌های آمریکایی از افزایش اختلاف‌نظرها درباره اهداف جنگ و چگونگی خروج از بحران حکایت دارند.

در این میان، دیدگاه‌های جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، و پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، درباره هزینه‌ها و ضرورت ادامه عملیات نظامی مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته است.

مسئله اساسی آن است که دولت ترامپ هنوز با این پرسش راهبردی روبه‌روست: هدف نهایی آمریکا از ادامه فشار بر جمهوری اسلامی چیست؟

آیا واشنگتن صرفاً در پی محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران است؟ آیا نابودی توان موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی را دنبال می‌کند؟ یا هدف بلندمدت‌تری همچون تغییر ساختار سیاسی حاکم بر ایران را در نظر دارد؟

این اهداف، از نظر نظامی و سیاسی، یکسان نیستند و هرکدام به راهبرد، امکانات و هزینه‌های متفاوتی نیاز دارند.

یکی از گزینه‌های احتمالی مورد بحث، اجرای عملیاتی کوتاه‌مدت اما بسیار گسترده علیه زیرساخت‌های انرژی، تأسیسات هسته‌ای و توان موشکی و پهپادی ایران است.

بااین‌حال، تجربه درگیری‌های گذشته نشان داده است که حتی حملات شدید هوایی نیز لزوماً به فروپاشی ساختار نظامی و سیاسی یک کشور منجر نمی‌شود.

به باور نگارنده، تصور اینکه چند روز بمباران بتواند ارتش، سپاه پاسداران و ساختار حکومتی جمهوری اسلامی را از میان ببرد، با واقعیت‌های نظامی و سیاسی ایران سازگاری ندارد.

افزون بر این، گسترش حملات به زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات حساس ایران می‌تواند واکنش‌های متقابل، افزایش دامنه جنگ و تشدید بحران اقتصادی جهانی را به دنبال داشته باشد.

 

برنامه هسته‌ای ایران و محدودیت‌های راهکار نظامی

یکی از موضوعات اصلی اختلاف میان واشنگتن و تهران، ادامه غنی‌سازی اورانیوم و نگرانی از امکان استفاده نظامی از برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی است.

ترامپ بارها درباره ضرورت نابودی تأسیسات هسته‌ای ایران سخن گفته و از مجموعه زیرزمینی موسوم به «کوه کلنگ» به‌عنوان یکی از اهداف احتمالی یاد کرده است.

بااین‌حال، نابودی کامل تأسیسات هسته‌ای مستقر در اعماق زمین، حتی برای ارتشی برخوردار از پیشرفته‌ترین تجهیزات نظامی، مأموریتی بسیار دشوار است.

استحکام لایه‌های زمین، عمق تأسیسات، نوع سازه‌های حفاظتی و محدودیت‌های عملیاتی مهمات سنگرشکن، همگی بر نتیجه چنین حملاتی تأثیر می‌گذارند.

در این زمینه باید میان بمب‌های سنگرشکن و بمب بسیار سنگین «مواب» (MOAB) تفاوت قائل شد؛ زیرا این دو برای مأموریت‌های یکسان طراحی نشده‌اند.

از منظر نظامی، حتی آسیب گسترده به تأسیسات هسته‌ای نیز تضمین نمی‌کند که دانش فنی، توان بازسازی یا انگیزه سیاسی برای ادامه فعالیت‌های هسته‌ای از میان برود.

بنابراین، راه‌حل نظامی به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین توافقی سیاسی، قابل راستی‌آزمایی و پایدار شود.

از سوی دیگر، حمله مجدد به تأسیسات هسته‌ای یا زیرساخت‌های انرژی ایران ممکن است واکنش نظامی جمهوری اسلامی علیه منافع آمریکا یا کشورهای منطقه را در پی داشته باشد. چنین تحولی می‌تواند به افزایش قیمت نفت، تشدید تورم و گسترش ناامنی در خلیج فارس منجر شود.

در مقابل، ترامپ می‌تواند با تأکید بر خسارات واردشده به توان نظامی ایران، مدعی موفقیت عملیات پیشین شود و بدون ورود به جنگی گسترده‌تر، زمینه کاهش تنش و حرکت به‌سوی توافق را فراهم سازد.

 

ارزیابی فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی از جنگ

در برابر تهدیدهای نظامی آمریکا، دریادار حبیب‌الله سیاری، معاون هماهنگ‌کننده ارتش جمهوری اسلامی ایران، در سخنرانی ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ تأکید کرد که تسلیم شدن در برابر دشمن در فرهنگ ملت ایران جایگاهی ندارد.

وی با اشاره به جنگ‌های اخیر اظهار داشت که دشمن نتوانسته به اهداف موردنظر خود دست یابد و با وجود خسارات واردشده به ایران، ساختار دفاعی و سیاسی کشور همچنان پابرجا مانده است.

سیاری همچنین مدعی شد که هدف اصلی آمریکا و اسرائیل از درگیری‌های اخیر، همانند جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، تضعیف جمهوری اسلامی و حتی فراهم کردن زمینه تجزیه ایران بوده است.

به گفته وی، طراحان عملیات نظامی تصور می‌کردند که با هدف قرار دادن فرماندهان و مقامات ارشد جمهوری اسلامی، ساختار حکومت به‌سرعت فرو خواهد پاشید و مردم نیز به مخالفت گسترده با نظام روی خواهند آورد.

صرف‌نظر از میزان درستی این ادعاها، تجربه جنگ‌های اخیر نشان می‌دهد که برآورد واکنش سیاسی و اجتماعی یک کشور در شرایط جنگی، بسیار پیچیده‌تر از محاسبه توان نظامی آن است.

از دیدگاه نگارنده، یکی از مهم‌ترین درس‌های این درگیری‌ها آن است که نمی‌توان صرفاً با اتکا به برتری هوایی و فناوری نظامی، نتیجه سیاسی یک جنگ را از پیش تعیین کرد.

 

نقش روسیه در تقویت توان نظامی ایران

در ماه‌های گذشته، جمهوری اسلامی تلاش کرده است با بازسازی تجهیزات نظامی و تقویت سامانه‌های دفاعی خود، بخشی از خسارات ناشی از حملات را جبران کند.

در همین ارتباط، روزنامه فایننشال تایمز در گزارشی به تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که به اسنادی دست یافته است که از توافق روسیه برای تأمین ۹۰ پرتابگر موشک هدایت‌شونده برای ایران حکایت دارند.

بر اساس این گزارش، در برنامه تولید صنایع دفاعی روسیه طی سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، سفارش صادرات ۹۰ پرتابگر از نوع APU-L برای مشتری‌ای با رمز «K-10» ثبت شده است.

فایننشال تایمز با بررسی اسناد دیگر قراردادهای تسلیحاتی روسیه، از جمله قرارداد مربوط به هواپیماهای آموزشی و تهاجمی سبک یاک-۱۳۰، نتیجه گرفته است که این رمز برای اشاره به ایران استفاده می‌شود.

این پرتابگرها برای حمل موشک‌های هدایت‌شونده و نصب بر بالگردهای رزمی طراحی شده‌اند.

بااین‌حال، روزنامه تأکید کرده است که اسناد موجود نشان نمی‌دهند آیا این تجهیزات در نهایت به ایران تحویل داده شده‌اند یا خیر.

به باور نگارنده، روسیه در طول تاریخ همواره متحدی قابل اتکا برای ایران نبوده است.

از جمله می‌توان به تأخیر چندساله مسکو در تحویل سامانه‌های پدافند هوایی اس-۳۰۰ به جمهوری اسلامی اشاره کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد روسیه در روابط نظامی خود با تهران، پیش از هر چیز منافع راهبردی خویش را در نظر می‌گیرد.

روزنامه واشینگتن‌پست و خبرگزاری رویترز نیز گزارش‌هایی درباره احتمال انتقال اطلاعات حساس نظامی از روسیه به ایران منتشر کرده‌اند.

بااین‌حال، تاکنون شواهد علنی و قطعی که مشارکت مستقیم روسیه در انتخاب اهداف یا هدایت حملات ایران علیه نیروهای آمریکایی را اثبات کند، ارائه نشده است. مسکو نیز چنین اتهاماتی را رد کرده است.

ترامپ پیش‌تر مدعی شده بود که روسیه کمک چندانی به جمهوری اسلامی نمی‌کند. در مقابل، گزارش‌های رسانه‌ای اخیر حاکی از گسترش همکاری‌های نظامی و اطلاعاتی میان تهران و مسکو هستند.

با وجود این همکاری‌ها، روسیه همچنان از ورود مستقیم به جنگ در حمایت از جمهوری اسلامی خودداری کرده است؛ اقدامی که بار دیگر نشان می‌دهد سیاست خارجی مسکو بر اساس محاسبه منافع ملی روسیه تنظیم می‌شود، نه تعهدی نامحدود به دفاع از ایران.

 

پیامدهای راهبردی جنگ برای اعتبار بین‌المللی آمریکا

مجموعه تحولات نظامی، تهدیدهای متقابل و مذاکرات بی‌نتیجه، خاورمیانه را در وضعیتی قرار داده است که می‌توان آن را «نه جنگ تمام‌عیار و نه صلح پایدار» توصیف کرد.

یکی از مهم‌ترین پیامدهای احتمالی این وضعیت، تأثیر آن بر برداشت سایر کشورها از قدرت و توانایی ایالات متحده در تحقق اهداف راهبردی خویش است.

قدرت آمریکا صرفاً بر پایه توان اقتصادی و نظامی شکل نگرفته، بلکه بخش مهمی از آن به اعتبار سیاسی، تعهدات امنیتی و این تصور وابسته است که واشنگتن در صورت ضرورت قادر به تحقق اهداف اعلام‌شده خود خواهد بود.

هنگامی که یک قدرت بزرگ وارد رویارویی نظامی می‌شود، اما دستیابی به اهداف سیاسی آن با دشواری روبه‌رو می‌گردد، پیامدهای چنین وضعیتی به میدان نبرد محدود نمی‌ماند.

متحدان آن کشور ممکن است درباره میزان اتکاپذیری تعهدات امنیتی‌اش دچار تردید شوند و رقبای آن نیز در محاسبات راهبردی خود تجدیدنظر کنند.

از این منظر، جنگ آمریکا با ایران می‌تواند بر مناسبات قدرت در سطح بین‌المللی تأثیر بگذارد.

البته این به معنای از میان رفتن برتری نظامی آمریکا نیست، بلکه نشان می‌دهد حتی قدرتمندترین ارتش جهان نیز برای تبدیل موفقیت نظامی به دستاورد سیاسی، با محدودیت‌های جدی روبه‌روست.

بحران تنگه هرمز نمونه روشنی از این واقعیت است که یک رویارویی منطقه‌ای می‌تواند پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای برای قدرت‌های بزرگ ایجاد کند.

در این زمینه، مقایسه‌ای تاریخی با بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ قابل توجه است.

در آن بحران، فشارهای اقتصادی و مالی، همراه با مخالفت ایالات متحده، نقش مهمی در توقف عملیات نظامی بریتانیا و فرانسه ایفا کرد و محدودیت‌های قدرت بریتانیا در دوران پس از جنگ جهانی دوم را آشکار ساخت.

هرچند شرایط امروز آمریکا با بریتانیای سال ۱۹۵۶ تفاوت‌های اساسی دارد، این مقایسه یادآور می‌شود که قدرت نظامی بدون پشتوانه اقتصادی و سیاسی کافی، نمی‌تواند موفقیت راهبردی را تضمین کند.

امروز نیز افزایش هزینه‌های انرژی، اختلال در زنجیره‌های تأمین و ضرورت اختصاص منابع بیشتر به عملیات نظامی، فشارهای اقتصادی قابل‌توجهی بر واشنگتن وارد کرده است.

این وضعیت در شرایطی رخ می‌دهد که آمریکا هم‌زمان با رقابت فزاینده اقتصادی و فناوری چین نیز روبه‌روست.

از سوی دیگر، شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای و دستیابی دموکرات‌ها به اکثریت هر دو مجلس کنگره، می‌تواند قدرت مانور سیاسی دولت ترامپ را در ادامه جنگ محدودتر سازد.

 

آیا ترامپ به دنبال راهی برای خروج از بحران است؟

با وجود مواضع تند و گاه متناقض دونالد ترامپ در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، اظهارات اخیر وی نشان می‌دهد که دست‌کم در مقطع کنونی، تمایلی به آغاز فوری دور تازه‌ای از حملات گسترده علیه ایران ندارد.

وی پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر اعلام کرد که کشورهای منطقه خواهان راه‌حلی مسالمت‌آمیز هستند و آمریکا نیز عجله‌ای برای ازسرگیری عملیات نظامی ندارد.

درعین‌حال، ترامپ بر ادامه فشار نظامی و محاصره دریایی تأکید کرده است.

این دوگانگی در مواضع واشنگتن می‌تواند نشان‌دهنده تلاش برای حفظ اهرم فشار نظامی در کنار فراهم کردن امکان توافق دیپلماتیک باشد.

از منظر راهبردی، ادامه جنگ بدون هدفی روشن و قابل دستیابی، ممکن است هزینه‌هایی به‌مراتب بیشتر از منافع احتمالی آن به همراه داشته باشد.

بنابراین، این پرسش مطرح است که آیا دولت ترامپ سرانجام به این نتیجه خواهد رسید که دستیابی به توافقی محدود اما عملی، بر ادامه جنگی فرسایشی و پرهزینه ترجیح دارد؟

 

تحولات سیاسی اسرائیل و تأثیر آن بر آینده بحران

تحولات اخیر تنها به آمریکا و ایران محدود نمی‌شود؛ بلکه فضای سیاسی اسرائیل نیز تحت تأثیر پیامدهای جنگ و اختلاف‌نظرها درباره آینده امنیت منطقه قرار گرفته است.

تلاش‌های سیاسی گادی آیزنکوت برای تشکیل دولت و اختلافات میان جریان‌های رقیب، نشان‌دهنده پیچیدگی وضعیت داخلی اسرائیل است.

در چنین شرایطی، احتمال تشکیل ائتلاف‌های تازه، بازگشت بنیامین نتانیاهو به محور مذاکرات سیاسی یا حتی برگزاری انتخابات مجدد، از سناریوهایی است که باید مورد توجه قرار گیرند.

بااین‌حال، تحقق هر یک از این احتمالات به ترکیب نیروهای پارلمانی، روند قانونی تشکیل دولت و توانایی رهبران سیاسی برای دستیابی به توافق ائتلافی بستگی دارد.

تجربه تشکیل دولت ائتلافی سال ۲۰۲۱ نیز نشان داد که جریان‌های سیاسی با دیدگاه‌های متفاوت، در شرایط خاص می‌توانند برای کنار زدن بن‌بست سیاسی با یکدیگر همکاری کنند.

از این منظر، آینده سیاست اسرائیل در قبال ایران نیز تا حد زیادی به تحولات داخلی آن کشور و ترکیب دولت آینده وابسته خواهد بود.

 

آینده ایران؛ ضرورت عبور از اختلافات و یافتن راه‌حلی سیاسی

در پایان، پرسشی مهم‌تر از سرنوشت مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی مطرح می‌شود: آینده مردم ایران چه خواهد شد؟

جنگ‌های اخیر، فشارهای اقتصادی، تحریم‌ها و ادامه بحران‌های سیاسی، زندگی روزمره میلیون‌ها ایرانی را تحت تأثیر قرار داده‌اند.

از سوی دیگر، مخالفان جمهوری اسلامی، با وجود اشتراک نظر در انتقاد از عملکرد حکومت، همچنان درباره ساختار سیاسی آینده ایران، شیوه انتقال قدرت و چگونگی ایجاد یک جایگزین سیاسی فراگیر اختلاف‌نظرهای عمیقی دارند.

آیا تحولات کنونی می‌تواند فرصتی برای نزدیک‌تر شدن دیدگاه‌های متفاوت و دستیابی به حداقلی از تفاهم ملی فراهم کند؟

آیا نیروهای سیاسی مخالف قادر خواهند بود با احترام به تنوع دیدگاه‌ها، اصول مشترکی همچون حفظ تمامیت ارضی ایران، حاکمیت قانون، آزادی‌های فردی، حقوق شهروندی و حق تعیین سرنوشت مردم را مبنای همکاری قرار دهند؟

و مهم‌تر از همه، آیا می‌توان راهکاری یافت که مردم ایران بدون تحمل جنگی دیگر و ویرانی‌های بیشتر، به آینده‌ای همراه با امنیت، رفاه اقتصادی و آزادی امیدوار باشند؟

به باور نگارنده، تجربه جنگ‌های اخیر بار دیگر نشان داده است که قدرت نظامی، هر اندازه گسترده و پیشرفته باشد، نمی‌تواند جایگزین راه‌حل‌های سیاسی پایدار شود.

همچنین باید پذیرفت که سرنوشت ایران نباید صرفاً در چارچوب رقابت قدرت‌های خارجی یا منافع حکومت‌های منطقه تعیین شود.

مردم ایران باید نقش اصلی را در تعیین آینده سیاسی کشور خود داشته باشند.

از این‌رو، پایان دادن به چرخه تهدید، جنگ و بی‌ثباتی، همراه با تلاش برای دستیابی به توافقی دیپلماتیک و فراهم کردن زمینه تحولات سیاسی مسالمت‌آمیز، می‌تواند راهی واقع‌بینانه‌تر برای عبور از بحران کنونی باشد.

 

پرسش نهایی این است: آیا رهبران سیاسی در واشنگتن، تهران و تل‌آویو از تجربه هشت ماه جنگ درس خواهند گرفت و راه مذاکره و تفاهم را بر ادامه تقابل نظامی ترجیح خواهند داد؟

 

ناخدا محمد فارسی

۱۲ نوامبر ۲۰۲۶