دو حمله پهپادی ایران به بحرین در فاصله سه روز، در حالی که دونالد ترامپ از ادامه فشار اقتصادی بر تهران و بینیازی آمریکا به توافق سخن میگوید، نگرانی کشورهای عربی خلیج فارس را افزایش داده است.
کشورهایی که امیدوار بودند با جلوگیری از دور تازه بمباران ایران، فرصتی برای پایان جنگ فراهم شود، اما اکنون باید خود را برای ادامه محاصره، حملات پراکنده و احتمال گسترش دوباره درگیری آماده کنند.
نیروی دفاعی بحرین روز یکشنبه، ۱۵ نوامبر، اعلام کرد چند پهپاد ایرانی را رهگیری و منهدم کرده است؛ دو روز پیش از آن نیز مقامهای این کشور از مقابله با حملهای مشابه خبر داده بودند. سپاه پاسداران مسئولیت حمله به یک پایگاه بالگردی میزبان نیروهای آمریکایی در بحرین را پذیرفته و آن را واکنشی به «تجاوز» آمریکا توصیف کرده، هرچند گزارش مستقلی از تایید اصابت موفق به هدف اعلامشده وجود ندارد.
سفارت آمریکا در بحرین نیز با اشاره به تهدید حملات ایران و حوثیها، از شهروندان آمریکایی خواسته هوشیاری بیشتری داشته باشند و برای احتمال لغو پروازها، بسته شدن حریم هوایی و اختلال در سفر آماده باشند. سفارت در عین حال اعلام کرده که فعالیتش ادامه دارد.
این حملات زمانی رخ داده که بهبود صادرات انرژی کشورهای منطقه و کاهش قیمت نفت، از بخشی از فشار اقتصادی جنگ بر واشنگتن کاسته، اما ایران همچنان با محدودیت شدید صادرات نفت و پیامدهای محاصره روبهروست. سیانان در گزارش خود افزایش تنش از سوی تهران را در همین زمینه بررسی میکند و مرکز سوفان نیز معتقد است تا زمانی که هر دو طرف خود را در موقعیت برتر ببینند، ممکن است به امید گرفتن امتیاز بیشتر، از برداشتن گامهای لازم برای توافق خودداری کنند.
اختلاف بر سر غرامت، در میانه تلاش برای جلوگیری از جنگ تازه
نگرانی کشورهای عربی از حملات تازه، با اختلافی بر سر مسئولیت خسارتهای گذشته همراه شده است. شورای همکاری خلیج فارس هفته گذشته خواهان پرداخت غرامت از سوی ایران شد؛ درخواستی که تهران، با متهم کردن برخی از همین کشورها به مشارکت در حملات آمریکا و اسرائیل، آن را رد کرده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، روز یکشنبه گفت: «کشورهایی که فعالانه در تجاوز نظامی به یک کشور همسایه مشارکت کردهاند و حریم هوایی، خاک و آبهای خود را در اختیار کسانی گذاشتهاند که به سرزمین ایران حمله کردند، چگونه میتوانند از مطالبه غرامت از ایران صحبت کنند؟ پس حق ذاتی و قانونی ایران برای دفاع از خود چه میشود؟»
بقایی در ادامه، با یادآوری حمایت کشورهای عربی از صدام حسین در جنگ ایران و عراق، هشدار داد که نباید «زخمهای قدیمی» را باز کنند؛ اشارهای که دامنه اختلاف را از حملات ماههای اخیر به سابقه روابط پرتنش ایران و همسایگانش کشاند.
در مقابل، ابتسام الکتبی، رئیس مرکز سیاستگذاری امارات، گفته است تهران از کشورهای خلیج فارس میخواهد «هزینه جنگی را بپردازند که خود انتخاب نکردهاند و سپس از حق پاسخگویی و دریافت غرامت هم صرفنظر کنند.» به گفته او، چنین خواستهای پذیرفتنی نیست.
در حالی که تهران حملات خود را در چارچوب دفاع در برابر آمریکا و حامیانش توضیح میدهد، دولتهای عربی بر نقض حاکمیت و خسارت واردشده به خاک خود تاکید دارند. همین اختلاف میتواند تلاش برای کاهش تنش را دشوارتر کند، زیرا درخواست این کشورها برای جلوگیری از بمباران دوباره ایران، به معنای پذیرفتن روایت تهران از مسئولیت جنگ یا صرفنظر کردن از مطالبه غرامت نیست.
چرا واشنگتن برای توافق عجله ندارد؟
بهبود جریان صادرات نفت از منطقه، در کنار ادامه محدودیت صادرات ایران، به دولت ترامپ امکان داده استدلال کند که فشار اقتصادی، بدون نیاز به دور تازهای از عملیات گسترده، میتواند تهران را به تغییر موضع وادارد.
سیانان به نقل از آژانس بینالمللی انرژی گزارش داده که صادرات نفت کشورهای خلیج فارس، بهجز عمان، در ماه اکتبر به روزانه ۱۸٫۴ میلیون بشکه رسیده است. این رقم هنوز حدود ۲۶ درصد پایینتر از سطح پیش از جنگ است، اما افزایش صادرات و کاهش قیمت نفت در هفتههای اخیر، بخشی از اهرم فشار ایران بر اقتصاد جهانی را محدود کرده است.
به نوشته همین شبکه، ایران بیش از دو ماه نتوانسته مقدار قابل توجهی از نفت خام خود را صادر کند؛ وضعیتی که در کنار تحریمها و کاهش ارزش ریال، تامین منابع مالی و اداره اقتصاد کشور را دشوارتر کرده است.
مرکز سوفان معتقد است اشارههای مکرر ترامپ به نقش نیروی دریایی آمریکا در عبور کشتیها از هرمز، بازتاب این برداشت اوست که ادامه بنبست به سود واشنگتن تمام میشود. در این محاسبه، آمریکا میتواند هم به انتقال انرژی از کشورهای عربی کمک کند و هم ایران را از درآمد نفتی محروم نگه دارد، تا تهران سرانجام شروط خود را تعدیل کند.
ترامپ روز پنجشنبه گفت به درخواست کشورهایی که آمریکا در پی محافظت از آنهاست، مسیر «کمی طولانیتر و کمی متمدنانهتر» را دنبال میکند. این اظهارات پس از آن مطرح شد که او در دیدار با نخستوزیر قطر، عملیات نظامی علیه ایران را «عملا تمامشده» توصیف کرده بود.
با این حال، کنار گذاشتن حملات گسترده در مقطع کنونی، با تصمیمی برای پیشبرد فوری توافق همراه نشده است. ترامپ همزمان تلاش تازه جیدی ونس برای احیای مذاکرات را متوقف کرد و در تروث سوشال نوشت: «ما به توافق با ایران نیازی نداریم. آن روزها مدتهاست گذشته است.»
به گزارش مرکز سوفان، ونس که در مذاکرات منتهی به تفاهم اسلامآباد نقش داشت، در هفتههای اخیر نیز با ارسال نامه به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، برای رسیدن به توافق تلاش کرده بود. ترامپ اکنون از او خواسته توجه خود را به کارگروه مقابله با تقلب در برنامههای رفاهی آمریکا معطوف کند.
از نگاه میانجیها، این تصمیم در زمانی گرفته شده که امکان پیشرفت در مذاکرات وجود داشته است. مرکز سوفان به نقل از مقامهای نزدیک به رایزنیها مینویسد درباره اجزایی مانند رفع بخشی از تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده و تضمین ماهیت صلحآمیز برنامه هستهای، زمینه نزدیک شدن مواضع فراهم شده بود؛ با این حال، گزارشهای مربوط به انعطاف ایران با تکذیب تغییر شروط اصلی از سوی تهران همراه شده و هنوز تصویر روشنی از میزان پیشرفت واقعی گفتوگوها وجود ندارد.
تهران زیر فشار است، اما نشانهای از پذیرش شروط آمریکا دیده نمیشود
در داخل ایران، صفهای طولانی پمپبنزینها و دشواری تامین سوخت، بخشی از فشار روزمرهای را نشان میدهد که در کنار کاهش ارزش پول ملی بر زندگی مردم وارد شده است. سیانان از اعتراض شماری از ساکنان بندرعباس در روز پنجشنبه خبر داده که با مسدود کردن مسیر رفتوآمد، به کمبود بنزین اعتراض کردند.
به نوشته این شبکه، اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیسجمهور، هفته گذشته وجود مشکل در تامین سوخت را پذیرفته، در حالی که مقامهای ارشد جمهوری اسلامی همچنان بر توان تحمل فشار و دسترسی به منابع ارزی تاکید میکنند.
با وجود این مشکلات، اظهارات علنی مقامها از آمادگی برای پذیرش خواستههای واشنگتن حکایت ندارد. بقایی روز یکشنبه، در پاسخ به پرسشی درباره احتمال تعلیق موقت غنیسازی یا کاهش سطح آن، گفت: «نه، ما اصلا در آن مرحله نیستیم. در این مدت درباره هیچیک از جزئیات مربوط به موضوع هستهای بحث نمیکنیم و چنین گفتوگوهایی هم نداشتهایم.»
محمدباقر قالیباف نیز در همان روز، ضمن تاکید بر اینکه ایران در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» باقی نخواهد ماند، هشدار داد: «اگر آمریکاییها این بار اشتباه دیگری مرتکب شوند، تواناییها و اراده نیروهای مسلح ایران جغرافیای میدان نبرد را تعیین خواهد کرد.»
این مواضع در کنار حملات به بحرین و تهدیدهای پیشین درباره هدف قرار دادن زیرساختهای منطقه، میتواند تلاشی برای نشان دادن هزینه ادامه محاصره باشد. با این حال، حمله به همسایگان ممکن است علاوه بر افزایش فشار بر واشنگتن، روابط تهران با کشورهایی را که برای جلوگیری از جنگ تازه میانجیگری میکنند نیز دشوارتر کند.
دنی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، درباره محدودیت این سیاست آمریکا نوشته است: «ایالات متحده ممکن است تصور کند میتواند محاصره را برای مدتی طولانی حفظ کند، اما ایران آن را تهدیدی مستقیم علیه اقتصاد، حاکمیت و امنیت ملی خود میبیند.»
او تاکید کرده که واشنگتن نمیتواند انتظار داشته باشد گذشت زمان بهتنهایی تهران را به تسلیم وادارد، زیرا ایران بارها هزینههای سنگین اقتصادی را پذیرفته تا از آنچه رهبرانش منافع اساسی کشور میدانند، عقبنشینی نکند.
مرکز سوفان نیز اظهارات ترامپ درباره تغییر حکومت را از عواملی میداند که پذیرش مصالحه را برای تهران دشوارتر میکند. به گزارش این مرکز، ترامپ روز پنجشنبه در مصاحبه با هیو هویت گفته بود اگر حکومت ایران تا پایان دوره ریاستجمهوری او باقی بماند، آن را «شکست» خواهد دانست؛ موضعی که به باور نویسندگان این تحلیل، برداشت رهبران جمهوری اسلامی از جنگ بهعنوان تهدیدی علیه بقای نظام را تقویت میکند.
کشورهای خلیج فارس برای دورهای طولانی از ناامنی آماده میشوند
در حالی که نتیجه تلاشهای دیپلماتیک نامعلوم مانده، کشورهای عربی برای تقویت هماهنگی دفاعی خود نیز اقدام کردهاند. شورای همکاری خلیج فارس هفته گذشته از ایجاد قرارگاه پیشروی فرماندهی نظامی یکپارچه در کویت و اعزام نیرو به آن خبر داد؛ اقدامی که جاسم محمد البدیوی، دبیرکل شورا، آن را نشانه تعهد اعضا به حفظ امنیت و حاکمیت خود در برابر حملات ایران توصیف کرد.
عربستان علاوه بر نگرانی از ایران، با ادامه حملات حوثیها و فشار دوباره آنها بر نیروهای دولت یمن روبهروست. سیانان گزارش داده که این نیروهای مورد حمایت ریاض در بخشهایی نزدیک دریای سرخ عقب نشستهاند؛ تحولی که تلاش عربستان برای بهبود موقعیت خود در جنگ یمن را با مانع تازهای مواجه کرده است.
در چنین فضایی، انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات عربی متحده، هفته گذشته از ضرورت آمادگی برای «دورهای طولانی از عدم قطعیت» سخن گفت؛ دورهای که به گفته او، نه میتوان پایان قاطع بحران را قطعی دانست و نه شکلگیری نظمی باثبات در منطقه را.
مرکز سوفان احتمال میدهد ادامه وضعیت کنونی تا پایان ریاستجمهوری ترامپ در ژانویه ۲۰۲۹ و حتی پس از آن، به یکی از سناریوهای مبنای برنامهریزی دولتهای منطقه تبدیل شود. این ارزیابی، پیشبینی قطعی درباره طول جنگ نیست، اما نشان میدهد کشورهای عربی تا چه اندازه نگران تاثیر بلاتکلیفی امنیتی بر سرمایهگذاری و برنامههای اقتصادی بلندمدت خود هستند.
به باور این مرکز، آمریکا احتمالا شریک اصلی امنیتی این کشورها باقی خواهد ماند، زیرا دولتهای عربی هنوز مجموعهای از شرکای جایگزین را پیدا نکردهاند که بتوانند ظرفیتهای واشنگتن را تامین کنند. در عین حال، آسیبپذیری پایگاهها در برابر موشکها و پهپادهای ایران ممکن است به بازنگری در اندازه و شیوه استقرار نیروهای آمریکایی منجر شود؛ از کاهش حضور دائمی زمینی تا اتکای بیشتر به امکان اعزام نیرو در زمان بحران.
تا روشن شدن این تغییرات، نگرانی فوری دولتهای منطقه همچنان به حمله بعدی و واکنشی مربوط است که میتواند به دنبال داشته باشد. درخواست آنها برای خودداری آمریکا از بمباران گسترده، فعلا به کاهش این خطر کمک کرده، اما ادامه محاصره و تلاش ایران برای تحمیل هزینه متقابل، وضعیتی ایجاد کرده که حتی بدون تصمیم قبلی برای جنگی تازه، یک حمله پرتلفات میتواند مسیر تحولات را تغییر دهد.
