
حمید آصفی
ترامپ میگوید به توافق نیازی ندارد و روبیو میگوید این وضعیت بنبست نیست. اگر این دو جمله را کنار هم بخوانیم، به نظر میرسد دوام «راه سوم» را شمار ناوها و بشکهها تعیین نمیکند. پنج متغیر کمتر دیدهشده در پس آنها کار میکنند.
*متغیر اول* بهای پذیرش است. هر امتیاز، دو هزینه دارد: آنچه داده میشود و آنچه دیگران از دادنش میخوانند. وقتی واشنگتن علناً بینیازی اعلام میکند، تهران اگر امتیاز بدهد، در داخل کشور آن را تسلیم خواهد خواند. میتوان این سقف را آستانهی آبرو نامید: فاصلهی میان آنچه یک حکومت میتواند بپذیرد و آنچه میتواند به مردم و همپیمانانش توضیح دهد. نمونهاش را در ماجرای ترتیب گامها میشود دید. به گزارش رویترز، میانجیهای قطری در اواخر اکتبر دوباره به تهران رفتند و دو طرف هنوز بر سر ترتیب اختلاف داشتند: ایران لغو محاصره را اول میخواست و آمریکا رسیدگی فوری به پرونده هستهای را. ایران میخواهد محاصره دریایی و محدودیتهای نفتی نخست برداشته شود، در حالی که واشنگتن میخواهد مسئله هستهای فوراً بررسی شود. وقتی بر سر «کدام گام اول» اختلاف باشد، هر گام اول به نوعی عقبنشینی علنی تعبیر میشود.
*متغیر دوم* شکاف برآورد است. هر طرف بر پایهی تخمینی از تحمل طرف مقابل تصمیم میگیرد، و هر دو تخمین ناقصاند. ارزیابی سیا در ماه مه میگفت محاصره باید حدود چهار ماه دیگر ادامه یابد تا اقتصاد ایران با بحران روبهرو شود. شش ماه بعد، گزارشها هنوز از ذخایر چندماههی غذا و سوخت سخن میگویند. به نظر میرسد افق *«فروپاشی»* هر بار کمی عقب رفته است. اگر این برداشت درست باشد، آن را میتوان افق گریزان نامید: سرآمدی که هر چه به آن نزدیک میشوی، دورتر میشود. چنین افقی تصمیمگیر را به ادامهی فشار تشویق میکند و در عین حال خطر برآورد نادرست را بالا میبرد.
*متغیر سوم* بارگردانی است. حکومت و جامعه یک چیز نیستند، و فشار اقتصادی بر آنها یکسان نمیافتد. حکومت صدام پس از جنگ خلیج فارس بیش از یک دهه دوام آورد، چون توانست بخش بزرگی از بار را به جامعه منتقل کند. در ایران نشانههایی از فشار داخلی دیده میشود: معاون اول رئیسجمهوری گفته محاصره مانع واردات بنزین به اندازهی کمبود تولید داخلی شده است. اگر کسری بنزین به زندگی روزمره برسد، حکومت دو راه دارد: بار را میان گروههای جامعه پخش کند یا تحمل آن را از دست بدهد. میتوان توان انتقال بار را ظرفیت بارگردانی نامید. صادرات نفت فقط جریان درآمد دولت را نشان میدهد و ظرفیت بارگردانی را نشان نمیدهد. این ظرفیت را باید در صف پمپبنزینها و قیمتها جست.
*متغیر چهارم* تنش پلکانی است. رخداد بحرین را در این چارچوب بخوانیم. پس از حملهای به سیریک هرمزگان، سپاه اعلام کرد رادار آمریکایی را هدف گرفته است. سنتکام وقوع حمله پهپادی را تأیید کرد و گفت هر دو پهپاد سرنگون شدهاند. هدف نظامی بود و به نظر نمیرسد تلفاتی داشته باشد. چنین تناسبی ممکن است نشان بدهد دو طرف دارند آستانهی واکنش یکدیگر را میسنجند. این را میتوان تنش پلکانی خواند: هر آزمون کوچک، پلهای است که پلهی بعد را ممکن میکند. خطر در همینجاست که هر بار ظرف واکنش کمی بزرگتر میشود تا روزی پهپاد سرنگون نشود. آن روز، قواعد نانوشته کارکرد پیشین را ندارند.
*متغیر پنجم،* که از اول با آنها درآمیخته، زمان است. از سوم ژانویه کنگره دست دموکراتهاست و اسرائیل در دورهی انتقال قدرت به سر میبرد. گزارشهای پیشین از برداشتی در واشنگتن سخن میگفتند که بر پایهی آن ازسرگیری جنگ پس از انتخابات میاندورهای میتواند به بنبست ضربالاجلی سیاسی بدهد. انتخابات گذشته است و این پنجره اکنون باز شده. میتوان آن را پنجرهی انتقال نامید. بازیگران در چنین دورهای دو گرایش دارند: احتیاط، یا شتاب برای ساختن واقعیت پیش از آنکه دستها عوض شوند. نامهی آیزنکوت دربارهی اقدام نظامی غیرضروری نشان میدهد در اسرائیل هم این دو گرایش با هم رقابت میکنند.
اگر بخواهیم این پنج را در یک تصویر جمع کنیم، *«راه سوم»* به نظر میرسد بیش از آنکه سیاستی پایدار باشد، حاصل تعادلی میان چند ساعت ناهمزمان است. تا وقتی آستانهی آبرو کسی را وادار به پذیرش نکند، افق گریزان همچنان دور بماند و بارگردانی کار کند، میتواند ادامه یابد. هر کدام از اینها که بشکند، رخدادی کوچک ممکن است سرنوشت کل را تعیین کند. هنوز روشن نیست کدام پیش از دیگری میشکند.
https://t.me/hamidasefichannel2
صفحه یوتیوب
https://youtube.com/@hamidasefi-mf3jo