
ضیاء مصباح
در رابطه باور دینی، مسئولیت فردی، اراده انسانی و فرهنگ تقدیرگرایی بهخصوص وقتی یک عبارت معنوی به تدریج به وسیلهای برای توجیه کمکاری، فرار از تعهد و تعلیق مسئولیت تبدیل میشود باید گفت:
بکار بردن این لغات را نباید عامل از دست رفتن اعتمادبهنفس و کوشش دانست. درحالیکه معنایی است که به آن میدهیم و رفتاری را پشت آن پنهان میکنیم.
1- میان معنای اصیل و کاربرد مسئولیتگریزانه تفاوت وجود دارد
«انشاءالله» یعنی اگر خدا بخواهد، در معنای اعتقادی خود، یادآوری محدودیت انسان است، نه نفی اراده و کوشش او.
مثلا این دو جمله را مقایسه کنید:
«تمام توانم را به کار میگیرم، برنامهریزی میکنم و مسئولیت نتیجه تلاش خود را میپذیرم، انشاءالله موفق میشوم»
«انشاءالله درست میشود!» و بعد نه برنامهای وجود دارد، نه اقدامی، نه زمانبندیای و نه کسی خود را مسئول میداند.
در جمله اول، ایمان میتواند همراه تلاش باشد، در جمله دوم، عبارت دینی ممکن است به پوششی برای بیعملی تبدیل شود.
پژوهشهای زبانشناختی نیز نشان دادهاند که این عبارت در گفتوگوهای روزمره فقط معنای دعا و امید ندارد، گاهی برای بیان تردید، طفرهرفتن از تعهد یا حتی بستن یک بحث به کار میرود.
2- آیا چنین فرهنگی میتواند اعتمادبهنفس یک جامعه را تضعیف کند؟
اگر تقدیرگرایی به یک الگوی رفتاری غالب تبدیل شود، میتواند آثار مخربی داشته باشد، اما باید رابطه علت و معلولی را دقیق ببینیم.
جامعهای را تصور کنید که در آن:
• فرد بهجای یادگیری و برنامهریزی، منتظر گشایش از بیرون است.
• مدیر بهجای پاسخگویی، همهچیز را به شرایط و مقدرات نسبت میدهد.
• کارفرما بهجای تعهد به زمان و کیفیت، وعدهای مبهم میدهد.
• خانواده بهجای آموزش استقلال به فرزندان، تصمیمگیری را به قسمت واگذار میکند.
• شهروند بهجای مطالبه حق، به تحمل وضع موجود عادت میکند.
در چنین فضایی، انسان کمکم احساس میکند کنترل چندانی بر سرنوشت خود ندارد. این احساس میتواند انگیزه اقدام و مشارکت را کاهش دهد.
با این حال، من تمام این وضعیت را به چهار دهه اخیر یا به دینداری مردم نسبت نمیدهم. تقدیرگرایی در فرهنگ ما سابقهای طولانیتر دارد، شرایط اقتصادی، ساختارهای غیرپاسخگو، ضعف نهادهای مستقل و تجربه مکرر ناکامی در اثرگذاری بر تصمیمهای عمومی نیز میتوانند آن را تقویت کنند. برای تعیین سهم هر عامل، به شواهد اجتماعی و تاریخی نیاز داریم.
3- آیا استفاده انگلیسیها از این عبارت، کاربرد ابزاری است؟
در این قسمت هم بهتر است میان شواهد و برداشتها تفاوت بگذاریم.
عبارت «انشاءالله» وارد زبان انگلیسی و گفتار برخی سیاستمداران و نظامیان غربی شده است. برای نمونه، زلمای خلیلزاد، سفیر وقت آمریکا در عراق، در سخنرانیای گفته بود: «انشاءالله عراق موفق خواهد شد». جو بایدن نیز در مناظره انتخاباتی سال ۲۰۲۰ از آن استفاده کرد. جان باورینگ، سیاستمدار و دیپلمات بریتانیایی قرن نوزدهم، هم در نوشتههای خود این عبارت را به کار برده.
اما از این نمونهها نمیتوان نتیجه گرفت که سران بریتانیا یا غرب عموماًاز این عبارت برای تضعیف اراده جوامع شرقی استفاده میکنند. گاهی استفاده از آن صرفا اقتباس زبانی است، گاهی نشانه آشنایی فرهنگی و گاهی هم ابزاری برای ارتباط با مخاطب. برای ادعای استفاده سازمانیافته و استعماری، شواهد مستقل لازم است.
خطر اصلی را باید در کاربرد روزمره خودمان جستوجو کنیم، نه در اینکه یک سیاستمدار غربی چه زمانی این واژه را به زبان میآورد.
4- آیا میتوان به ایمان وفادار ماند و تقدیرگرایی را کنار گذاشت؟
اتفاقا در خود قرآن میتوان مبنایی برای چنین تفکیکی پیدا کرد.
دو آیه را کنار هم بگذاریم:
• سورهٔ نجم، آیهٔ ۳۹: «وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى»؛ برای انسان جز حاصل کوشش او نیست.
• سوره رعد، آیهٔ ۱۱: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»، خداوند حال هیچ قومی را تغییر نمیدهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند.
این آیات را میتوان در کنار باور به مشیت الهی، تاکیدی بر کوشش و مسئولیت انسان دانست. در سنت فکری اسلامی نیز مفهوم «توکل» الزاما به معنای کنارگذاشتن اسباب و تلاش نیست، در تفسیر اخلاقی آن، پرنده برای یافتن روزی از آشیانه بیرون میرود و در عین حال به خدا توکل میکند.
این تمایز بسیار مهم است: خداوند را نباید به موجودی تقلیل داد که قرار است جای برنامهریزی، تصمیمگیری، عقل و مسئولیت انسان را بگیرد، همانطور که نباید رابطه انسان با خدا را صرفا به برآوردهشدن خواستههای شخصی او محدود کرد.
5- چگونه میتوان به این وضعیت خاتمه داد؟
با ممنوعکردن یک واژه یا تمسخر باورهای مردم هیچ اتفاق مثبتی نمیافتد. باید فرهنگِ پشت آن را تغییر داد.
1- عبارتهای مبهم را با تعهد روشن جایگزین کنیم. بهجای «انشاءالله انجام میشود»، بگوییم: «متعهد میشوم تا پنجشنبه انجامش بدهم، اگر مانعی پیش آمد، اطلاع میدهم»
2- کوشش را ارزش بدانیم، نه صرفاً نتیجه را. ممکن است فردی با وجود تلاش درست به نتیجه نرسد، باید از او حمایت کرد، اما بیمسئولیتی را نباید با ایمان توجیه کرد.
3- از کودکی اختیار و مسئولیت آموزش داده شود. کودک باید بیاموزد انتخابهایش پیامد دارند و میتواند با یادگیری و تلاش، بخشی از آینده خود را بسازد.
4- در مدیریت عمومی، پاسخگویی جای دعاوی کلی را بگیرد. هیچ مدیر و مسئولی نباید ناکامی خود را به قسمت، دشمن، شرایط یا خواست الهی حواله دهد. باید درباره تصمیمها، منابع، نتایج و خطاهایش پاسخگو باشد.
5- ایمان را از خرافه و معاملهگری جدا کنیم. دعا و امید میتوانند برای انسان معنا و آرامش داشته باشند، اما جای دانش، درمان، برنامهریزی، قانون و اقدام را نمیگیرند.
یکی از مهمترین آسیبهای فرهنگی این است که انسان بهجای آنکه خود را مسئول ساختن آینده بداند، به تماشاگر آینده خویش تبدیل شود.
مسئله، نه حذف خدا از زندگی انسان است و نه سپردن تمام مسئولیتهای انسانی به خدا.
شاید بتوانیم این نگاه را در یک جمله خلاصه کنیم:
به خدا ایمان داشته باشیم، اما مسئولیت زندگی را به او حواله ندهیم، از او یاری بخواهیم، اما بهجای خودمان از او انتظار تلاش نداشته باشیم.
و یک معیار برای سنجش هر باور، پیشنهاد اینکه: آیا این باور انسان را مسئولتر، راستگوتر، کوشاتر، مستقلتر و مهربانتر میکند؟ اگر نتیجه کاربردی آن در زندگی، فرار از مسئولیت و تسلیم در برابر وضع موجود باشد، باید در تفسیر و شیوه استفاده از آن تجدید نظر کرد.