از آنجاییکه بسیاری از هم میهنان از تاریخ جنگهای ایران و روس آگاه نیستند، و از آنجاییکه بسیاری از هم میهنان به منابع فارسی معتبر تاریخ معاصر ایران دسترسی ندارند، و از آنجاییکه بسیاری از بخشهای این تاریخ در تارنماهای “ایدئولوژی” زده، تحریف شده اند، بر آن شدم که بخش کوچکی از این تاریخ را به شکل جزوه، گردآوری کنم. تا چه پیش آید، و چه در نظر افتد.۰
مقدمه
به سال ۱۷۷۶ میلادی، آقا محمد شاه قاجار به عنوان اولین شاه قاجار، بر تخت سلطنت نشست، و حال آنکه احمد شاه قاجار، آخرین آنها بود. قاجارها، از ترکمنهای آذربایجان کنونی بودند، و آقا محمد شاه توانست با شکست دشمنان و رقیبان خود از جمله لطفعلی خان زند به سال ۱۷۷۴، سلسله قاجار را تشکیل دهد. محمد تقی لسان الملک سپهر، ملقب به ناسخ التواریخ، نسبت خاندان قاجار را به غازان خان فرزند ارغون خان، و پسرش، قاجار نویان میداند (۱). او مینویسد: همانا قبیله قاجار با اینکه از جمعی قبایل ایران به عدد و شمار کمتر بودند، در کار مبارزت، و مناجزت فزونی داشتند، چندان که بدین عدد قلیل، بر تمامیت ایران غلبه جستند و سلطنت یافتند (۲). در این زمان است که مرزهای ایران، در شمال تا گرجستان و ماورأ قفقاز گسترش یافته اند، و ایران با روسیه هم مرز است (۳، ۴). در این دوره بود که ایران تحولات فراوانی را به خود دید که شاید پیمانهای گلستان، و ترکمان چای و انقلاب مشروطیت از مهمترین آنها باشند. در همین دوره است که قفقاز جنوبی، گرجستان، ارمنستان، و آذربایجان از ایران جدا میشوند، مناطقی که به طور تاریخی، همواره حیاط خلوت امنیت ملی ایران حساب شده اند، و از فرهنگ ایران تاثیر پذیرفته اند. در نتیجه پیمانهای گلستان، و ترکمان چای، تسلط روسیه بر تمامی مناطق شمالی ارس پذیرفته میشود، و شاید که هنوز هم بتوان اثرات آنها را بر تحولات منطقهیی دید. ۰
عواقب شکست ایران در جنگهای ایران و روس، برای ایران بسیار دهشتناک بوده است، و ایران بتدریج، وارد دورهیی میشود که حاج محمد علی سیاح محلاتی، معروف به حاج سیاح، آن را دوره “خوف و وحشت” میخواند (۵). در این زمان است که حاج سیاح مینویسد: افسوس، آنچه نیست، حقایق دین است، و ترقی، و دانائی، و حسن اخلاق باقی هر چه هست، جهالت است، و غفلت. جمعی به اسم موهومات مذهبی، عوام را به طرف جهالت و هلاکت میبرند (۶). ۰
در دوره آقا محمد شاه قاجار، ایران بسیار عقب مانده بوده، و شاه قاجار تنها به فکر جهانگشایی بوده است. همه تشکیلات او، به چادرش خلاصه میشّد، و تنها دو نفر همه امورات دولتی را رتق و فتق میکردند: میرزا اسماعیل، و میرزا اسدلله نوری (۷).
روسیه از دیرباز چشم به خاک ایران داشته، و در اواخر حکومت آقا محمد شاه قاجار، کاترین دوم، همسر پطر سوم، لشکر روسیه را به قفقاز میفرستد، اما در میانه راه، پطر سوم دار فانی را وداع گفت، و ارتش روسیه خاک ایران را ترک میکند. به سال ۱۷۹۷، آقا محمد شاه قاجار به دست ۳ تن از خدمتکاران خود کشته میشود، و فتحعلی شاه از شیراز راهی تهران شده، و به تخت سلطنت جلوس میکند. ۰
منابع:
(۱) ناسخ التواریخ، تاریخ قاجاریه، جلد اول، از آغاز تا پایان سلطنت فتحعلی شاه قاجار، تألیف محمد علی لسان الملک سپهر، به اهتمام جمشید کیانفر، برگ ۸. ۰
(۲) همان منبع پیشین، برگ ۱۰. ۰
(۳) تاریخ ایران، عواقب امضا پیمانهای گلستان، و ترکمان چای، و محتوای آنها. ۰
History of Iran: The Circumstances of Signing of Gulistan and Turkmanchay Treaties and Its Contents. Internat Rev Soc Sci Humananities. 2012; 3(1): 246-261
(۴) تاریخ ایران، انتشارات دانشگاه کمبریج، جلد هفتم. سال ۲۰۰۸. ۰
The Cambridge History of Iran, V 7, Peter Avery, Cambridge University Press, 2008
(۵) خاطرات حاج سیاح، بکوشش حمید سیاح، انتشارات امیرکبیر
(۶)خاطرات حاج سیاح، انتشارات امیرکبیر، برگ ۸۶. ۰
(۷). تاریخ ایران، انتشارات دانشگاه کمبریج، برگ ۱۶۱. ۰
***
ریشه یابی جنگهای ایران و روس
همانگونه که پیشتر آورده شد، آقا محمد شاه قاجار بدنبال بازسازی مرزهای ایران در زمان صفوی بود. به دلیل تحرک بسیار سریع، و سربازان باورمند به او، آقا محمد شاه توانست در این کار موففق شود. آقا محمد شاه توانست دشت مغان مشتمل بر قاراباغ و پایتخت آن، شوشا، گنجه، ایروان، و تا شمال گرجستان، و پایتخت آن، تفلیس را به ایران ملحق سازد. اما تحولاتی پس از سقوط دولت صفوی صورت گرفته، و پادشاهی مسیحی گرجستان، به رهبری هراکلیوس (ارگلی خان به زبان فارسی) با کاترین دوم پیمان دفاعی مشترک امضا کرده بود که خود ریشه همه جنگهای بعدی میشود (۸). در عین حال، لازم به یادآوری است که به دنبال جنگهای روس و عثمانی در سال ۱۷۸۷، دولت روس تضعیف گشته، و هراکلیوس که به دنبال حامی میگشت، به ایران تمایل پیدا میکند. آقا محمد شاه قاجار، همواره به روسها بدبین بوده، و از چشم داشت روسها به گیلان، و استراباد آگاه بوده است. در اینجاست که روسها به هراکلیوس پیشنهاد پادشاهی آذربایجان را میدهند، به شرطی که با روسها متحد شود. ۰
رفتار خشونت آمیز آقا محمد شاه قاجار با والی گرجستان، و شکست دادن آذربایجان، در تفلیس نگرانی ایجاد کرده، هراکلیوس طی نامهیی به سن پیطرزبورگ، از روسیه درخواست کمک میکند، اما ژنرال ایوان گودویچ آن را جدی نمیگیرد. اینجاست که آقا محمد شاه قاجار، نامهیی به هراکلیوس فرستاده، و به او یادآوری میکند که گرجستان بخشی از سرزمین ایران در دوره صفوی بوده، و باید به دامان مام میهن بازگردد. فارس نامه ناصری، اثر حاج میرزا حسن حسینی فسایی، در مورد متن این نامه آورده است: نواب غفران ماب شاه اسماعیل ماضی صفوی تاب ثراه، بر مملکت گرجستان حکمران بود، و چون نواب ما را در ایام جهانستانی، به تسخیر ممالک ایران اشتغالی بود، راه این سامان را بر نگرفتیم. تاکنون که بیشتر ممالک در تصرف آوردیم، باید به قانون قدیم، گرجستان را ضمیمه ممالک محروسه ما دانسته، به حضور حضرت شهریاری آید (۹). در اینجاست که آقا محمد خان، به سال ۱۷۹۵، با وجود قلت نفرات ارتش خود، هراکلیوس (ارگلی خان به زبان فارسی) را شکست داده، و تفلیس را تصرف مینماید. آقا محمد شاه قاجار که فردی بی رحم، و مال دوست بود، بر تفلیس خشونت بسیار روا داشت، و به غارت آنان پرداخت. چون خبر به کاترین دوم، ملکه روس رسید، چهل هزار سرباز پیاده، ۲۲ هزار سرباز اسب سوار، و ۱۰۰ اراده توپ به سرداری غزل آیاق (در زبان ترکی به معنی پا طلا) به سمت تالش، بادکوبه و گنجه فرستاد که توانست مناطقی را به تصرف خود درآورد. ۰
در اینجاست که خبر وفات کاترین دوم معروف به “خورشید کلاه” به غزل آیاق میرسد، غزل آیاق به سمت روسیه باز میگردد، و هراکلیوس به داغستان میگریزد. آقا محمد شاه قاجار که با رشادت، از رود ارس عبور کرده، و به سوی گرجستان روان بود، آشپزی را، به جهت آنکه نیمه مرغ بازمانده از سفره وی را گربه خورده بود، محکوم به مرگ کرد، و به دست سه تن از خدمتکاران خود کشته شد (۱۰). از نکات جالب توجه در رزم آوری آقا محمد شاه قاجار آن است که پس از ۳ بار شکست از هراکلیوس به دلیل قلت نیروی نظامی، برای سربازان خود شاهنامه فردوسی میخواند تا آنها را تهییج به جنگ آوری کند، و بدنبال آن، تعداد بیشماری از سربازان گرجستانی به دست ارتش آقا محمد خان کشته میشوند، تفلیس شبانه سقوط میکند، و تنها کسانی در تفلیس باقی میمانند که قدرت فرار نداشتند. آقا محمد شاه قاجار ۱۵،۰۰۰ زن و کودک گرجستانی را اسیر گرفته، و به ایران میفرستد. شاهدان عینی، اجساد قطعه قطعه شده زنان، کودکان، و سربازان گرجی را به چشم دیده اند. آقا محمد شاه قاجار، بدترین ضربه را به اسم و رسم روسیه وارد میکند، و کار به جایی میرسد که دولت عثمانی نیز، خطر را در کنار خود حس میکند. این در حالی بود که کاترین دوم همواره در آرزوی گسترش اقتدار خود به قفقاز بود (۱۱). ۰
(۸) تاریخ ایران، دانشگاه کمبریج، سال ۲۰۰۸، برگ ۱۴۹. ۰
(۹) فارسنامه ناصری، از حاج میرزا حسن حسینی فسای. جلد اول، برگ ۶۶۱، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۷۸. ۰
(۱۰) همان منبع پیشین، برگ ۶۶۶. ۰
(۱۱) تاریخ ایران، انتشارات دانشگاه کمبریج، برگهای ۱۵۰-۱۵۳، سال ۲۰۰۸. ۰
***
نگارنده نیک آگاه است که وارد شدن به مقوله مذهب در ایران، بس دشوار و گاه ناممکن مینماید چرا که در این میهن بلاخیز، بوده اند کسانی که جان در این راه باخته اند. شاید که قطعه قطعه کردن و سوزاندن ابن مقفع، صاحب اثر گرانسنگ برزویه طبیب، نمونه بس کوچکی باشد. حقیقت، اما، نباید به فکر آن باشد که به نفع چه کسی است، و نگارنده بر این باور است که بر نقش متکلمین، و متشرعین، و فقیهان در دربار فتحعلیشاه کمتر پرداخته شده، و این جزوه، در پاسخ به این نیاز تاریخی است. ۰
بی گمان همگان با نگارنده توافق دارند که فقیهان نقش چشمگیری در تاریخ قاجاریه بازی کرده اند، اگرچه برخی باور دارند که این نقش پس از انقلاب مشروطیت کمرنگ تر شده است (نگارنده، به دلایلی که در این مقاله نمیگنجد، چنین باور ندارد). حاج سیاح مینویسد: عید نوروز رسید، و رسم است که ملاها در یک اتاق جمع میشوند، و شاه در خلوت است، و همینکه ساعت اول حمل شد، اول وارد اتاق ملاها میشود تا نظرش اول بر رخسار علما بیفتد، و سال مبارک باشد (۱۲). چنانکه پیداست، فقیهان در دربار قاجار نفوذ داشته اند، و شاه، اولین ساعت شروع سال نو را با دیدار فقیهان آغاز میکرده است. پرسش آن است که چگونه شاهی که تا بدین پایه از فقیهان حساب میبرده، و تحت تاثیر آنها بوده، میتوانسته تصمیماتی خلاف میل آنان بگیرد؟ پاسخ این پرسش را تاریخ، بطور مکرر در جریان جنگهای ایران و روس، و حتا استبداد صغیر، و انقلاب مشروطیت داده است. حاج سیاح مینویسد: با اینکه آخوندها میگویند قانون ایران، قانون اسلام است، و میگویند پیغمبر (ص) و امامان (س) و اصحاب همه جهاد میکردند، و جهاد و دفاع و حفظ بیضه اسلام بر همه مسلمانان واجب است، داخل قشون شدن و مشق کردن را بدترین نقایص میشمارند (۱۳). از ابتدای ظهور قاجار آشکار بود که فقیهان قدرت خواهند گرفت، و چنانکه بعدها خواهیم دید، در تمامی دوران قرن ۱۹، فقیهان بویژه فقیهان ساکن کربلا، و نجف، قدرت بلا منازع دینی خواهند بود، مذهب شیعه به دربار راه پیدا خواهد کرد، و آثار آن بر بسیاری از جریانهای اجتماعی چون پیدایش آیین بهائی انکار ناپذیر است. ۰
در اینجا برای نمونه، باید به زیارت امامان شیعه از طرف شاهان قاجار، و ساخت مدرسه معروف فیضیه به فرمان فتحعلیشاه قاجار اشاره کرد. فتحعلیشاه نه تنها به تذهیب، و تعمیر حرم حضرت معصومه همت گماشت، بلکه به سال ۱۷۹۹ دستور به تعمیر مسجد امام حسن مجتبی، دار الشفأ، و موقوفات آستان مقدسه داد، و گلدسته جدیدی از طلا برای آن ساخت (۱۴). مادر فتحعلیشاه قاجار به زیارت عتبات عالیات میرفته، و نوروز خان قاجار ایشّک آغاسی ملتزم رکاب او بوده است (۱۵). در میان همه شاهان قاجار، باید گفت که قدرت گرفتن فقیهان در زمان فتحعلیشاه، بیش از سایرین بوده است. تاثیر میرزا ابولقاسم قمی، سید مهدی بحر العلوم، ملا علی نوری، و حاج محمد ابراهیم کلباسی را باید تنها بخشی از این فقیهان دانست. در دوره سلطنت فتحعلیشاه قاجار، مساجد زیادی بنا گشت، و فقیهان به پایتخت، و در جوار شاه، مهاجرت کردند تا با شخص شاه دیدار منظم داشته باشند. فتحعلیشاه قاجار ۱۰۰ هزار تومان برای مرمت اماکن متبرکه شیعیان در عراق، قم، و شاه چراغ شیراز خرج کرد. فقیهان ساکن قم، و خزانه حرم حضرت معصومه همواره از دریافت هدایا، و جواهرات سلطنتی برخوردار بودند. لازم به یادآوری است که پیکر آقا محمد شاه قاجار برای دفن، به نجف، و در جوار حرم امام علی، و شاه عباس اول فرستاده شده بود، اما فتحعلیشاه قاجار برای خود مقبرهیی در قم ساخت. پس از حمله فتحعلیشاه قاجار به مشهد برای تنبیه نادر میرزای افشار به دلیل بی احترامی به فقیهان، و امام رضا، آنجا را تعمیر نمود و خود به سال ۱۸۱۷ به زیارت امام رضا رفت. ترکیب حمایت فقیهان، و حکومت دیکتاتوری فتحعلیشاه یکی از مهمترین علل جنگهای دوم ایران و روس است که به پیمان ترکمان چای منجر شد (۱۶، ۱۷، ۱۸). ۰
یکی دیگر از راههای تحت تاثیر قراردادن فقیهان بوسیله فتحعلیشاه، بخشیدن پول، و هدایا بود، و سالانه ۱۰۰ هزار تومان پول نقد، و ۱۰۰ هزار خروار هدایا بین فقیهان پخش میشّد. به میرزا احمد مجتهد که پس از اشغال تبریز توسط روسیه، اموال خود را از دست داده بود، خانهیی در تهران همراه با پول نقد بخشید. به حاج ملا محمد تقی برغانی چندین روستا در نزدیکی قزوین بخشیده شد، که بعدها به مبلغ قابل توجهی فروخت. مالیات روستاهای سید محمد باقر شفتی در اصفهان مورد بخشودگی قرار گرفت. نه تنها فقیهان از این بخششهای فتحعلیشاه قاجار برخوردار بودند، بلکه امامان جمعه ولایات، و شیخ الاسلامها نیز بطور مراتب مورد تفقّد قرار میگرفتند. اما این فقط فتحعلیشاه نبود که کمر خدمت به فقیهان داشت، بلکه آقا محمد شاه قاجار نیز گریان به زیارت امام رضا رفت، در تهران مسجد شاه را بنا نهاد، و حرم امام رضا را مرمت کرد (۱۹). ۰
شوربختانه، نه فتحعلیشاه، نه اطرافیان او، و نه فقیهان به دنبال اصلاح امور کشور نبودند، و هنوز ایران به همان روش زمان صفوی اداره میشد. اروپاییهایی که در آنزمان از ایران دیدار داشته اند، حاکمان را بی رحم، فاسد، و ناکارامد توصیف کرده اند. ۰
(۱۲). خاطرات حاج سیاح، به کوشش حمید سیاح. انتشارات امیرکبیر. برگ ۱۰۷. ۰
(۱۳) همان منبع پیشین، برگ ۱۰۹. ۰
(۱۴) ناسخ التواریخ، تاریخ قاجاریه، از آغاز تا پایان سلطنت فتحعلیشاه، تألیف محمد تقی لسان الملک سپهر، برگ ۱۰۷. ۰
(۱۵) همان منبع پیشین، برگ ۱۱۰. ۰
(۱۶) همان منبع پیشین، برگهای ۱۲۰-۱۲۲.۰
(۱۷) تاریخ ایران، از نادر شاه تا جمهوری اسلامی، جلد هفتم. انتشارات دانشگاه کمبریج، برگ ۱۵۶.۰
The Cambridge History of Iran. V 7, page 156. Peter Avery, Cambridge University Press, 2008. 0
(۱۸) مذهب و حاکمیت در ایران. ۱۷۸۵-۱۹۰۶. دانشگاه کالیفرنیا در لوس آنجلس، نوشته حمید الگار، ۱۹۸۰، برگهای ۴۵-۵۰. ۰
Religion and State in Iran, 1785-1906. Hamid Algar. University of California, Los Angeles
(۱۹) تاریخ ایران، از نادر شاه تا جمهوری اسلامی. انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۰۸، برگ ۱۶۴.۰
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید