مدتی است گروههای بنیادگرا در ایران میگویند باید فرمان جهاد از سوی رهبر جمهوری اسلامی علیه اسراییل و آمریکا صادر شود تا آنها وارد میدان شوند. در راستای این باور هم در برخی شهرهای ایران، گروههای بسیجی موتورسوار در خیابانها حرکت کرده و فریاد میزنند «وای اگر خامنهای حکم جهادم دهد.»
اما تازهترین پاسخ «علی خامنهای» به این فضای مطالبهگر، صبوری کردن است. او در سخنرانی ۲۵تیر۱۴۰۴ خود گفت: «بیصبری مضر است. اینکه بیصبری کنند، دائم پا به زمین بکوبند که آقا چرا نشد، چرا نکردید، چرا اقدام نشد و مانند اینها، این مضر است.»
با این حال، در میانه تنشهای منطقهای و جنگ اخیر با اسراییل، واژه «جهاد» بار دیگر به مرکز گفتار رسمی و مردمی جمهوری اسلامی بازگشته است. از فتواها و بیانیهها، تا نوحهها و هشتگها، این مفهوم در عرصههایی چون سیاست، امنیت، رسانه و اقتصاد بازتعریف شده و حضوری فراگیر یافته است.
***
بازگشت جهاد به قلب گفتار رسمی
نقطه اوج درخواست برای صدور فتوا در روزهای گذشته، پس از انتشار فتوای «ناصر مکارم شیرازی»، مرجع تقلید شیعه مطرح شد. وی در پاسخ به استفتایی درباره تهدیدات رییسجمهور آمریکا و نخستوزیر اسراییل علیه رهبر جمهوری اسلامی نوشت هر شخص یا رژیمی که «رهبری و مرجعیت» را تهدید یا «تعرّضی نماید»، «حکم محارب دارد» و «هرگونه همکاری و تقویت آن» برای مسلمانان «حرام است.» مسلمانان باید این دشمنان را «از حرف و خطای خود پشیمان نمایند» و اگر در این راه «متحمل مشقت یا خسارتی شوند»، «اجر مجاهد فی سبیلالله» خواهند داشت.
در پی انتشار این فتوا که از نظر برخی زمینهساز حکم جهاد است، بیش از ۴۰۰ عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با صدور بیانیهای حمایت خود را از آن اعلام کردند و این فتوا را «تاریخی و شجاعانه» خواندند. آنها «از همه ملتهای آزاده و شجاع، بهویژه مسلمانان جهان» خواستند تا «جهت نجات بشریت و تقویت مجد و عظمت اسلام و نابودی رژیمها و دولتهای تروریستی صهیونیستی اسراییل و آمریکا» قیام کنند و برای «نجات مستضعفان عالم، به جهاد و مبارزه» برخیزند.
در ۱۶تیر۱۴۰۴ نیز بیش از ۱۰۰ تن از اساتید حوزه علمیه قم با انتشار بیانیهای دیگر، هرگونه «هتک و تعرض به ساحت قدسی امام امت» را دعوت به «جهاد کبیر» دانستند و تاکید کردند که در این میدان، با جان حضور خواهند داشت.
برخی، مقاومتی که توسط جمهوری اسلامی انجام میشود را جهاد برای رسیدن به صلح میدانند. مانند «علیرضا عبادی»، نماینده ولی فقیه در خراسان جنوبی که میگوید: «جهاد و مقاومت در برابر ظلم و استعمار نهتنها یک ضرورت دفاعی، بلکه سرمایهگذاری برای رسیدن به عدالت الهی و صلح پایدار است.»
خواست جهاد، نگرانی ترور
افراد متعددی از سطوح دینی و فکری وارد میدان شدهاند تا از ضرورت صدور فتوای جهاد حمایت کرده و بر قابلیتهای این حکم تاکید کنند. «امین اسدپور»، عضو هیات علمی «بنیاد رصین»، جنگ اخیر ایران و اسراییل را «جنگی با ماهیت وجودی» دانسته و معتقد است «در این نبرد وجودی، تبیین الهیات جهاد و مبارزه و حراست از مرزهای شناختی رسالت مهم روحانیت است.» او تأکید دارد که در این مسیر نباید جهاد به فراموشی سپرده شود و با استناد به سخن امام اول شیعیان میگوید: «جهاد زرهی محکم و سپری برای حفظ جامعه است که ترک آن، لباس ذلت و محرومیت عدالت را بر تن مردم میکند. این مفهوم باید در جامعه ضریب اول را بیابد.»
«ذبیحالله نعیمیان»، مدیر «موسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا»، با نگاهی فقهی به موضوع میپردازد و معتقد است «فقه ظرفیت دانشی فراوانی در عرصه دفاع و جهاد دارد، اما با توجه اینکه در سده اخیر کمتر درگیر جنگ بودیم، کمتر به آن پرداخته شده است.» اما او تاکید دارد حدود جنگ، فاصله زمانی که باید جهاد کنیم و چگونگی آتشبس، در چارچوب مصلحت است.» او میگوید کسی که این را تعیین خواهد کرد، «ولی امر» است.
«بیژن عبدالکریمی»، پژوهشگر حوزه فلسفه و طرفدار نظام جمهوری اسلامی، در یک ویدیو، جنگ ۱۲روزه را «نبردی میان انسان و ناانسان» مینامد و اسراییل و آمریکا را نماد «توحش و بربریت» میخواند. او با تاکید بر اینکه شکست ایران، شکست اسلام است، ایران را «یگانه امید آزادگان جهان» مینامد و میگوید: «ضربه به ایران، ضربه به بشریت است.» او میگوید در این موقعیت، باید مراجع بزرگ اسلام وارد میدان شوند و فتوای جهاد صادر کنند.
«عمادالدین باقی»، فعال سیاسی نیز، خطاب به «دونالد ترامپ» هشدار میدهد اگر مراجع تقلید شیعه و سنی بهطور همزمان فتوای جهاد دهند، این فرمان از مرزهای ایران عبور خواهد کرد و از ترکیه، افغانستان و پاکستان تا اردن، بنگلادش، آفریقا و حتی غرب امتداد خواهد یافت.
این رویکرد، برای برخی یادآور نوع خاصی از جهاد است که گروه داعش ترویج میکرد. داعش، جهاد را مبارزهای همهجانبه، نظامی، ایدئولوژیک و سیاسی میدانست که در خدمت برپایی خلافت خودخوانده قرار میگرفت؛ مبارزهای با خشونت افراطی، جنگ رسانهای و الگویی خاص از حکمرانی دینی. در این خوانش، جهاد صرفا دفاعی نبود، بلکه یک وظیفه تهاجمی بر دوش همه مسلمانان بهشمار میرفت. در مقابل، دولتهای غربی چنین برداشتی را برابر با تروریسم دانسته و آن را تهدیدی برای امنیت ملی و جهانی قلمداد میکنند.
این امر به ویژه از آن رو برای کشورهای غربی عامل نگرانی است که افرادی مانند «محمدجواد لاریجانی»، رییس سابق ستاد حقوق بشر قوهقضاییه در تلویزیون ملی ایران میگوید: «اروپاییها دیگر نمیتوانند راحت در کشورشان رفت و آمد کنند، ممکن است چند وقت دیگر، پنج پهپاد یک شهر اروپایی را مورد حمله قرار دهند.»
وای اگر خامنهای!
پس از حمله «حماس» در ۷اکتبر۲۰۲۳، یکی از مداحان شعری با مضمون «وای اگر خامنهای حکم جهادم دهد، ارتش عالم نتواند که جوابم دهد» خواند؛ شعری که این روزها، دوباره دستبهدست میشود، بهویژه در کانالها و صفحات نزدیک به هسته سخت قدرت.
در روزهای اخیر، کاربران حامی جمهوری اسلامی در شبکههای اجتماعی با لحنی تهدیدآمیز، از احتمال صدور فتوای جهاد سخن میگویند. شعری که این روزها بین آنها میچرخد، صریحتر از قبل وعده میدهد: «ما محبین علی یاور مظلومانیم، حامی غمزده و خصم ستمکارانیم، وای اگر حکم جهاد از سوی رهبر برسد، عمر نحس تو و مثل تو به آخر برسد.» فضا، آکنده از انتظار فرمانی است که آنها آن را پایانبخش نظم فعلی میدانند.
یکی از کاربران طرفدار جمهوری اسلامی مینویسد: «قدرت نظامی ایران فقط در تجهیزات نیست. در مردمیه که حاضرن جون بدن. در فتوای مرجعی که حکم جهاد بده. در ایمانیه که پشت خاکریزه. اینو آمریکا نمیفهمه.» دیگری تأکید دارد: «اگر فرمان آید، عاشورا تکرار نمیشود، تاریخ عوض میشود.»
کاربر دیگری هشدار میدهد: «حکم جهاد دفاعی، مرز نمیشناسد؛ جنگ با ایران، یعنی جنگ با امت اسلام.» یکی دیگر از طرفداران نظام نیز مینویسد: «فتوای جهاد فقط یک فرمان شرعی نیست، ستون استراتژی ملی ایران است.» اما اکثر حامیان نظام سیاسی فکر میکنند که چنین فتوایی ملل مختلف را به حرکت وامیدارد: «این فتوا آتشی است در دل ملتها؛ با یک اشاره، میلیونها نفر آمادهاند غرور دشمن را خاکستر کنند.»
زنان حامی جمهوری اسلامی نیز در این مقوله فعال بودهاند. یکی از این طرفداران مینویسد: «ما دختران رهبریم منتظر فرمان پدرمان هستیم، اگه حکم جهاد بما بدهند، ما دشمنان وطنمان را نیست و نابود خواهیم کرد.» فرد دیگری هم او را تایید کرده و میگوید: «ما دختران رهبرمان هستیم و اگر پدر خردمند و فرزانهمان حکم جهاد بدهد، در کنار نیروهای ارتش و سپاهمان از وطنمان دفاع خواهیم کرد.»
اکثر طرفداران نظام که سعی دارند جهاد را امری مقدس و ویرانگر علیه دشمن نشان دهند، با دو هشتگ #بیچاره_میشوید، #مشت_کوبنده، نظر خود را در شبکههای اجتماعی بیان کردهاند.
جهاد از واقعیت تا عمل
فرمان جهاد فقط امروز و در برابر اسراییل و آمریکا محل بحث جامعه مسلمان نیست؛ در سراسر تاریخ اسلام سایه آن سنگین بوده است. در پایان سده نوزدهم، «سلطان عبدالحمید دوم» (۱۸۴۲ – ۱۹۱۸)، بارها اروپا را با «فتوای جهاد» ترساند، اما هرگز قلم امضا را بر کاغذ نبرد.
دخترش «عایشه عثماناوغلو»، در خاطرات خود مینویسد پدرش میگفت «یک کلمه در میان دو لب من است» که اگر از آن استفاده کنم، جهان به هم میریزد. اما او در ادامه میگوید که همواره نسبت به این فرمان احتیاط داشت و با خود میاندیشید اگر فرمان بدهم و کسی پاسخ ندهد، هیبت خلافت فرو میریزد. پس جهاد را چون شمشیری در نیام نگاه داشت و تنها برق آن را به رخ دشمن کشید. اندکی بعد، وقتی «سلطان محمد رشیدالدین» در ۱۹۱۴ فرمان جهاد را صادر و ورود امپراتوری عثمانی به جنگ جهانی اول را اعلام کرد، آن شمشیر از غلاف بیرون آمد؛ اما تیغهای کُند بود و در جهان اسلام موج جدی برنینگیخت.
در ایران هم جریانهایی هستند که میگویند اگر او فتوای جهاد را صادر کند، «آسمان به اندازه کافی وسیع نخواهد بود، زمین به اندازه کافی بزرگ نخواهد بود.» یا گروه دیگری که در بیانیهای مینویسند: «فرمانده عزیز ما، ولی امر مسلمین جهان حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای هنوز امر به جهاد ندادهاند؛ و ما همچون سربازان آمادهباش سپاه ولیعصر منتظر یک اشارهایم.» آنها آمادهاند «برای فتح، برای ظفر، برای نابودی کامل صهیون، برای انتقام خون شهیدان و… .»
احتمالا اما برخی بر بیاثر بودن این فتوا برای جنگ باور دارند که در تلاشند تا ابعاد جهاد را متنوع کنند. یکی از انواع جهادی که این روزها بر آن تاکید میشود، «جهاد تبیین» است. «یدالله جوانی»، معاون سیاسی «سپاه پاسداران»، توضیح میدهد: «امروز درگیر جنگی ترکیبی هستیم که نبرد ارادهها و ذهنها است؛ در این فضا، جهاد تبیین مسوولیت همگانی است.» او تاکید میکند «باید با ایمان، آگاهی و اتحاد ملی، نقشههای دشمنان را بیاثر کرد.»
در۴تیر۱۴۰۴ وزارت اطلاعات در بیانیهای، از فعالیتهای خود علیه نفوذ اسراییل با عنوان «جهاد اطلاعاتی» یاد کرد که تا تحقق راهبرد «بیچارهسازی، اضمحلال و محو رژیم صهیونی» ادامه خواهد یافت.
از سوی دیگر، برخی روایتهای رسانهای نیز «نبرد با دلار» و تلاش برای فروپاشی سلطه اقتصادی آمریکا را «جهاد اقتصادی» توصیف کردهاند. در این روایتها، شکست دلار، معادل نابودی ابزارهای سلطه آمریکا و سقوط قطعی اسراییل دانسته میشود.
جمهوری اسلامی آنچنان مفهوم «جهاد» را گسترش داده و پیدرپی بهکار برده که حتی صدور فتوای رسمی نیز شاید اثر تازهای نداشته باشد. چه فتوا صادر شود و چه نه، «جهاد» حالا رمز بسیج دائمی است؛ نشانه نظمی که خود را در وضعیت جنگی دائمی بازتولید میکند.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید