بررسی وضعیت قربانیان کشتار نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی در ۱۸ و ۱۹دی ۱۴۰۴ نشان می‌دهد طیف متنوعی از افراد جامعه در اعتراضات دی ۱۴۰۴ که به قتل‌عام در این دو تاریخ منجر شد، شرکت داشته‌اند. این طیف گسترده از مشاغل مختلف و در نتیجه از طبقه‌های مختلف جامعه دست به اعتراض زده بودند. این بررسی نشان می‌دهد تنها حدود ۵.۲ درصد از قربانیان قتل‌عام ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ کارمند رسمی دولت و شرکت‌های مرتبط با دولت بوده‌اند و ۹۴.۸ درصد از قربانیان در بخش‌های غیردولتی مشغول فعالیت بوده‌اند.

گرچه اعتراضات دی ۱۴۰۴ با واکنش اولیه بازاریان به ویژه به حذف ارز ترجیحی از برخی کالاها و اعتراض به گرانی در کشور آغاز شد اما طیف گسترده‌ای از مردم از نظر شغل و صنف فعالیت را در برگرفته است تا آنجا که جمع‌ قابل توجهی از دانش‌آموزان و دانشجویان نیز در میان قربانیان دیده می‌شوند تا آنجا که می‌توان گفت ۱۲.۵ درصد از قربانیان قتل‌عام دانشجو و ۱۳.۵ درصد از قربانیان دانش‌آموز بوده‌اند. بررسی حاضر نشان می‌دهد ۱۶.۱ درصد از قربانیان این قتل‌عام افراد زیر ۱۸ سال بوده‌اند. همچنین معادل ۳.۸ درصد از قربانیان کودکان کار بوده‌اند. اما این داده‌ها چگونه به دست آمده‌است؟

بررسی حاضر در حالی انجام گرفته‌است که ایران از ۱۸ و ۱۹دی ۱۴۰۴ با تعطیلی اینترنت مواجه بود و گرچه رفته رفته خاموشی اینترنت کمتر می‌شد اما با شروع حمله نظامی اسراییل و آمریکا به ایران بیش از شصت روز است که مردم ایران از دسترسی به اینترنت محرومند و لذا امکان راستی‌آزمایی و پیگیری قربانیان کشتار ۱۸ و ۱۹ دی نیز به حال تعلیق درآمده یا کند شده‌است. با این حال این گزارش با تکیه بر روش‌های «روزنامه‌نگاری داده‌باز» تهیه شده که در ادامه ابتدا به روش استخراج داده‌ها اشاره و سپس نتایح آن تشریح شده‌است. همچنین در تجزیه و تحلیل داده‌های استخراج شده از نرم‌افزار نت‌بوک.ال.ام کمک گرفته شده‌است. 

چرا فهرست ایران‌وایر مبنای بررسی قرار گرفت؟

پس از قتل‌عام ۱۸ و ۱۹ دی در ایران توسط نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی، رسانه‌ها و نهادهای حقوق بشری تلاش برای مستندنگاری این اقدام را آغاز کردند. اینک با گذشت بیش از ۲ ماه از زمان وقوع این جنایات، فهرست‌هایی از قربانیان منتشر شده‌است. دولت جمهوری اسلامی نیز گرچه آماری مبنی بر کشته شدن ۳هزار و ۱۱۷ نفر در تاریخ ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ اعلام کرد اما در فهرستی فقط به نام، نام خانوادگی و شماره ملی ۲ هزار و ۹۸۵ نفر اشاره کرد. بنابراین فهرست منتشر شده توسط جمهوری اسلامی امکان بررسی شغل و نوع فعالیت افراد کشته شده را به دست نمی‌داد. 

از میان رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از ایران  تلویزیون ایران‌اینترنشنال ابتدا در۲۳ دی ۱۴۰۴ (۱۳ ژانویه ۲۰۲۶ ) اعلام کرد که ۳۶هزار و ۵۰۰ نفر در جریان کشتار ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ کشته‌شده‌اند. سپس اوایل اسفند ۱۴۰۴ بیانیه دیگری توسط شورای سردبیری ایران‌اینترنشنال صادر که در آن تاکید شد: «بیش از ۶ هزار اسم از قربانیان داریم ولی یک هزار و ۱۴۱ نفر از آنان را راستی‌آزمایی کرده و در قالب نقشه منتشر کرده‌ایم». همچنین بررسی صفحه‌ای تحت عنوان «نقشه ثبت حقیقت» در وب‌سایت تلویزیون ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد که صرفا عکس و نام قربانیان قتل‌عام ۱۸ و ۱۹ دی منتشر شده و جزییات بیشتری در آن قید نشده تا در تحلیل جمعیت‌شناسی بتواند مورد استناد قرار بگیرد. وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی نیز با ایجاد صفحه‌ای ویژه به انتشار اسامی و مشخصات راستی‌آزمایی شده قربانیان کشتار ۱۸ و ۱۹دی پرداخت که تا هفته اول فروردین ۱۴۰۵ در آن مشخصات ۳۱۰ نفر منتشر شده‌است. «هه‌نگاو» رسانه «سازمان حقوق بشری هه‌نگاو» نیز با ایجاد صفحه‌ای ویژه به انتشار اسامی و مشخصات قربانیان کشتار دی ۱۴۰۴ پرداخت که تا هفته اول فروردین ۱۴۰۴ در این صفحه ۶۲۵ پروفایل از کشته‌شدگان قرار گرفته است. بررسی این پروفایل‌ها نشان می‌دهد که اطلاعات متمرکز بر مشخصات فردی به همراه محل کشته‌شدن و محل دفن افراد است. 

فهرست راستی‌آزمایی شده رسانه «ایران‌وایر» تا هفته اول فروردین ۱۴۰۵ شامل ۴۷۲ نفر می‌شد.  مقایسه این فهرست‌ها با هم نشان داد آنچه ایران‌وایر منتشر کرده شامل اطلاعات جزیی‌تری از زندگی قربانیان می‌شود تا آنجا که علاوه بر اطلاعات مربوط به محل کشته‌شدن و دفن قربانیان داده‌هایی از زندگی آنان نیز در آن منعکس شده‌است. از سوی دیگر از آنجایی که تا لحظه تنظیم این گزارش منابع حقوق بشری همچنان در حال بررسی و راستی‌آزمایی تعداد کشته‌شدگان هستند به نظر می‌رسد مبنا قرار دادن فهرست ایران‌وایر به عنوان جامعه آماری برای ارزیابی در بررسی جمعیت‌شناسی قربانیان نزدیک‌ترین منبع از نظر تعداد برای ترسیم شمای کلی از واقعیت باشد. از طرف دیگر از آنجایی که در این فهرست با سهولت بیشتری شغل قربانیان قابل رصد بود تک به تک اسامی با فهرست‌های راستی آزمایی شده بی‌بی‌سی فارسی، هه‌نگاو و رادیوفردا تطبیق داده شد تا در صورتی که شغل قربانیان در فهرست ایران‌وایر نامشخص مانده بتوان آن را تکمیل کرد. همچنین از آنجا که تعداد اخبار منتشر شده درباره قربانیان ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ در تلویزیون و وب‌سایت ایران‌اینترنشنال کثرت قابل توجهی داشت از اخبار این رسانه نیز برای استخراج شغل قربانیان و تکمیل فهرست نهایی برای ارزیابی استفاده شد. 

در نهایت از مجموع ۴۷۲ نفری که در فهرست ایران‌وایر راستی‌آزمایی و منتشر شده بود و با توجه به این که ۴۳۲ نفر در تاریخ ۱۸ و ۱۹ دی جان باخته بودند شغل ۳۰۸ نفر از آنان مشخص شد و شغل ۱۲۴ نفر از آنان نامشخص باقی ماند. تحلیل حاضر برپایه همین فهرست از تنوع شغلی و نوع فعالیت قربانیان کشتار ۱۸ و ۱۹ دی انجام شده‌است. 

کشته‌شدگان ۱۸ و ۱۹ دی چه شغل‌هایی داشتند؟

بررسی فهرست ایران‌وایر و مقایسه آن با سایر فهرست‌ها از جمله بی‌بی‌سی فارسی و هه‌نگاو نشان می‌دهد از مجموع ۴۷۲ نفر قربانی ۴۰ نفر در تاریخ‌هایی غیر از ۱۸ و ۱۹ دی ولی در جریان اعتراضات دی کشته‌شده‌اند. با درنظر گرفتن این وضعیت از میان ۴۳۲ کشته‌شده ۱۸ و ۱۹ دی در فهرست ایران‌وایر، ۳۷۰ نفر معادل ۸۵.۵ درصد مرد و ۶۲ نفر معادل ۱۴.۵ درصد زن بوده‌اند. همچنین بررسی کشته‌شدگان نشان می‌دهد ۷۶ نفر از آنها معادل ۱۶.۱ درصد کل کشته‌شدگان زیر ۱۸ سال بوده‌اند که از این تعداد ۶۵ نفر پسر و ۱۱ نفر دختر بوده‌اند. 

از بررسی مجموع کشته‌شدگان ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ تعداد ۳۰۸ نفر معادل ۷۱درصد شغل و فعالیت حرفه‌ای‌شان مشخص و ۱۲۴ نفر معادل ۲۹ درصد فهرست شغل و فعالیتشان مشخص نیست. بسیاری از خانواده‌ها به هنگام معرفی وضعیت عزیز از دست داده خود بر ورزشکار یا هنرمند بودن او تاکید کرده‌اند در حالی که این موضوع لزوما به معنای شغل یا حرفه محل درآمد آنها نبوده است. با این حال ۴۸ تن از قربانیان معادل ۱۱درصد از فهرست به عنوان ورزشکار معرفی شده‌اند که بیشتر آنها در رشته‌های فوتبال و فوتسال فعالیت داشته و همچنین برخی در رشته‌هایی چون بوکس، تکواندو، کاراته، بدنسازی، والیبال، کشتی و پارکور مشغول بوده و تعدادی نیز به طور مشخص مشغول بدنسازی بوده‌اند. 

همچنین بررسی کشته‌شدگان در تاریخ ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴  در فهرست راستی آزمایی شده ایران‌وایر نشان می‌دهد که ۵۸ نفر از قربانیان شامل ۱۳.۵درصد دانش‌آموز و ۵۴ نفر معادل ۱۲.۵ درصد دانشجو بوده‌اند. رشته‌های دانشجویان شامل پزشکی، معماری، حقوق، مهندسی برق و حسابداری بوده‌است. 

تحلیل مشاغل مشخص شده در این فهرست نشان می‌دهد که در مجموع ۹ نفر از قربانیان کشتار ۱۸ و ۱۹ دی، از کارکنان شاغل یا بازنشسته نهادهای دولتی، آموزشی و عمومی (رسمی و شبه‌دولتی) بوده‌اند. این افراد شامل «مجتبی انصاری‌فرد»، کارمند رسمی دانشگاه صنعتی اصفهان، «داوود سلطانی»، ۳۷ ساله و کارمند آموزش‌ و پرورش اصفهان، «کامران اکبری»، معلم شاغل در آموزش‌ و پرورش کرمانشاه، «سجاد رحیمی»، ۳۶ ساله و معلم هنرستانی در قشم، «بهروز منصوری»، مدرس آموزشکده فنی‌ و حرفه‌ای در بوشهر ، «منصوره حیدری» ۳۷ ساله، پرستار بیمارستان تأمین اجتماعی بوشهر، «جلیل میانلویی، ۴۷ ساله، رئیس شعبه بانک رسالت و مدرس اقتصاد در دانشگاه علوم پزشکی اسفراین، «یوحنا میرپادیاب»، آتش‌نشان در رشت، «فرشاد احسانی»، ۳۶ ساله و کارمند بخش تأسیسات بیمارستان شفا یحیائیان تهران هستند. 

در میان کشته‌شدگان ۳ نفر به قرار «محمد خان‌محمدی» ۶۷ ساله، سرهنگ خلبان بازنشسته و جانباز ارتش در تهران، «غلامحسین احدی» ۷۳ ساله و بازنشسته آموزش‌ و پرورش کرمانشاه، «رضا کریمی‌فر» معلم بازنشسته در چالوس از جمله مستمری‌بگیران دولت محسوب می‌شوند. 

همچنین «امیرحسین صادقی» شاغل در ایران‌خودرو، «حبیب معلمی» شاغل در شرکت مدیریت پروژه‌های نیروگاهی ایران(مپنا)، «نیما پالیزگر» شاغل در مپنا و «امیرحسین مرادی‌وفا» شاغل در شرکت داروپخش از جمله افراد شاغل در بخش‌های زیرمجموعه دولت بوده‌اند. با این توضیح که نمی‌توان این افراد را شاغل در بخش دولتی در نظر گرفت اما می‌توان به این تقسیم بندی رسید که ۱۶ نفر معادل ۵.۱ درصد از کشته‌شدگان ۱۸ و ۱۹ دی در بخش دولتی و مرتبط با دولت کار می‌کرده‌اند و ۹۴.۹ درصد مابقی کشته‌شدگانی که شغل آنها در فهرست احراز و مشخص شده در بخش غیردولتی و خصوصی کار می‌کرده‌اند. 

کشته‌شدگانی که شغل دولتی نداشتند از چه صنفی بودند؟

در میان کشته‌شدگان ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ که شغل آنها مشخص شده، ۷۲ نفر معادل ۱۶.۵ درصد شغل فنی داشته‌اند. این تعداد شامل ۳۵ نفر مکانیک، ۱۲ نفر جوشکار، ۸ نفر لوله‌کش، ۱۰ نفر برق‌کار و ۷ نفر اپراتور دستگاه، دستگاه‌هایی نظیر سی.ان.سی یا جرثقیل، تعمیرکار دستگاه‌های عابربانک(ATM)، تکنسین نصب و سیستم‌های بالابر، تعمیرکار تجهیزات و دستگاه‌های حرفه‌ای کافه‌داری، تعمیرکار دستگاه‌های پکیج و کولرگازی و سیستم‌های تهویه بوده‌اند. 

این بررسی نشان می‌دهد ۱۱۵ نفر از کشته‌شدگان ۱۸ و ۱۹ دی معادل ۲۶.۵ درصد کارگران ساده و روزمزد یا رانندگان تاکسی، اسنپ و تریلی یا  بوده‌اند. 

همچنین اگر بخش حمل و نقل و خدمات آن شامل رانندگی و پیک موتوری را به طور جداگانه مد نظر قرار دهیم ۱۳ تن از قربانیان ۱۸ و ۱۹ دی در این تقسیم‌بندی قرار می‌گیرند که شامل ۵ راننده پیک موتوری، ۲ نفر راننده تریلی، ۲ نفر راننده تاکسی و ۴ نفر راننده اسنپ می‌شوند که ۳درصد از جانباختگان هستند. 

مغازه‌داران و آنها که شغل آزاد داشتند

بررسی شغل کشته‌شدگان ۱۸ و ۱۹ دی نشان می‌دهد ۱۰۱ نفر معادل ۲۳.۳۷ درصد از قربانیان این دو تاریخ را می‌توان در زمره شغل آزاد ارزیابی کرد که طیف گسترده‌ای از مغازه‌داران، فروشندگان و ارائه کنندگان خدمات را شامل می‌شوند. این گروه تنوع زیادی از مشاغل را در خود جای می‌دهند. 

 ۲۵ نفر از آنها «سوپرمارکت»، «قصابی» و «لبنیات» داشته‌اند و ۱۲ نفر از آنها خدمات تعمیرات موبایل و لوازم یدکی ارائه می‌کرده‌اند. همچنین ۱۸ نفر از کشته‌شدگان نیز پوشاک عرضه می‌کرده‌اند. 

۱۱ نفر از قربانیان کافه‌دار یا رستوران‌دار یا باریستا کافه بوده‌اند. ۸ نفر از قربانیان آرایشگر مردانه بوده یا سالن زیبایی زنانه داشته‌اند. ۶ نفر از قربانیان مشاور املاک بوده‌اند. ۲ نفر از قربانیان نانوایی و یک نفر شیرینی‌پزی داشته‌است. ۳ نفر در حوزه دکوراسیون داخلی فعالیت می‌کرده‌اند. ۲ نفر تولیدی پوشاک داشته‌اند. ۳ نفر مغازه گل‌فروشی داشته‌اند. یک نفر صراف بوده‌است. ۲ نفر نمایندگی دفتر پست داشته‌اند. یک نفر کتابفروشی داشته و ۲ نفر عطر و ادکلن و لوازم آرایشی می‌فروخته‌اند. 

همچنین در این بررسی ۱۵ نفر از کشته‌شدگان را می‌توان در قالب صاحبان شرکت‌های کوچک و مدیران تقسیم بندی کرد. این گروه معادل ۳.۵درصد از کل کشته‌شدگان مدیرعامل شرکت خصوصی، مدیر تولید در شرکت خصوصی، صاحب کارگاه کابینت‌سازی و مدیر هایپرمارکت بوده‌اند. 

هنرمندانی که قربانی شده‌اند

در میان کشته‌شدگان ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ افرادی هستند که شغلشان در رسته فعالیت‌های هنری قابل تقسیم‌بندی است. نظیر تعداد زیادی از قربانیان که موسیقیدان و نوازنده بودند یا به طور حرفه‌ای خوانندگی می‌کردند. بازیگران تئاتر و سینما و دوبلور، گرافیست و همچنین افرادی که به تتو آرتیست شناخته می‌شدند. در مجموع ۲۸ نفر از کشته‌شدگان که شغل آنها در این عرصه محرز شد معادل ۶.۵ درصد از کل قربانیان این دو تاریخ هنرمندان هستند. 

جغرافیای قربانیانی که شغلشان بررسی شد 

از آنجایی که فهرست راستی‌آزمایی شده ایران‌وایر مبنای بررسی ثانویه این گزارش در مشخص کردن شغل‌ها قرار گرفت باید به این نکته توجه داشته باشیم که ارزیابی مکان زندگی یا جغرافیای قربانیان تابع شرایط استخراج این فهرست از منظر ارتباطات تحریریه این رسانه و سرعت در راستی‌آزمایی حاصل از آن بوده‌است. با این حال بررسی این فهرست ۴۷۲ نفره که ۴۳۲ نفر آن در ۱۸ و ۱۹ دی کشته‌شده‌اند نشان می‌دهد که از این تعداد استان اصفهان با ۹۵ قربانی بیشترین آمار در این فهرست را داشته‌است. شهرهای اصفهان، نجف‌‌آباد، شاهین‌شهر، فولادشهر، فلاورجان و زرین‌شهر از جمله پرتعدادترین قربانیان هستند. 

پس از آن استان تهران با ۸۸ قربانی قرار دارد. استان البرز شامل کرج، فردیس، گلشهر، حصارک، کمال‌شهر با ۸۲ نفر رتبه سوم از نظر تعداد در این فهرست را شامل می‌شوند. 

۴۵ نفر از کشته‌شدگان مربوط به استان خراسان رضوی و به طور مشخص شهر مشهد هستند که این استان را به رتبه چهارم تبدیل می‌کند. 

همچنین استان‌های گیلان با ۳۵ نفر و مرکزی با ۲۰ نفر از کشته‌شدگان راستی‌آزمایی شده در فهرست ایران‌وایر رتبه‌های پنجم و ششم از نظر تعداد قربانیان این فهرست را دارند.