روزهای گرم سال ۱۴۰۵ در حالی آغاز شده که سایه ناترازی برق بر تابستان پیش‌رو  سنگینی می‌کند، آن هم در شرایطی که همچنان غول جنگ بر ایران سایه افکنده است. 

شبکه برق ایران در حالی باید روزهای پرمصرف تابستان امسال را دوام بیاورد که به گفته «محمد اله‌داد»، سرپرست توانیر، طی ۴۰ روز جنگ، حدود ۲ هزار ناحیه از شبکه در معرض اصابت مستقیم و غیرمستقیم قرار گرفته و بیش از ۶ هزار و ۴۷۳ نقطه از تجهیزات، خطوط انتقال، پست‌ها و تاسیسات حیاتی صنعت برق کشور آسیب دیده‌اند. به گفته او میزان خسارت آنی وارد شده به شبکه برق ۵۸.۵ همت برآورد شده است.

صنعت برق ایران به دلیل بدهی انباشته دولت به بخش خصوصی و سیاستگذاری‌های اشتباه رفته‌رفته از سرمایه‌گذاری‌های جدید و نوسازی محروم مانده و اینک پرسش این است که آیا این شبکه می‌تواند اوج مصرف ۷۷هزار و ۵۰۰ مگاواتی نظیر اوج مصرف تابستان ۱۴۰۴ را تاب آورد؟

«مسعود دلبری» کارشناس ارشد انرژی و «روزبه اسکندری» پژوهشگر مستقل محیط‌زیست در گفتگو با ایران‌وایر در پاسخ به این پرسش که تابستان پیش‌رو تا چه اندازه برای صنعت برق ایران سخت است تاکید می‌کنند رنج این صنعت و در نتیجه بی‌برقی مردم، در تابستان ۱۴۰۵ ادامه می‌یابد. به تاکید این دو کارشناس، جنگ بر پیچیدگی‌های حل ناترازی برق و سیاستگذاری‌های غلط پیشین از جمله قیمت‌گذاری دستوری افزوده‌است. 

از جنگ، جان سالم به در بردند از مصرف تابستانی چطور؟

هنوز از زمانی که رییس‌جمهور آمریکا تهدید کرد نیروگاه‌های برق ایران را نابود می‌کند زمان زیادی سپری نشده‌است. حدود ۴۵ روز از تشکیل سپر انسانی برای حفظ نیروگاه‌های حرارتی تولید برق ایران سپری شده ولی هنوز سایه جنگ بر زندگی مردم سنگینی می‌کند. حال در آستانه تابستان پیش‌رو همان نیروگاه‌ها باید در نبردی سهمگین از پس مصرف برق توسط مردمی که سپر انسانی برایشان تشکیل داده بودند برآیند. براساس اعلام شرکت توانیر در تابستان ۱۴۰۴ چیزی حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد برق کشور یعنی حدود ۳۶هزار مگاوات توسط سیستم‌های سرمایشی به ویژه کولرهای گازی مصرف شد. برای ملموس‌شدن ۳۶هزار مگاوات برق، آن را معادل تولید برق ۳۰ نیروگاه بزرگ ارزیابی می‌کنند.

از سوی دیگر مدل مصرف برق در ایران نشان از آن دارد که ۶۰درصد برق کشور در بخش خانگی مصرف می‌شود و سهم مصرف برق در بخش تولیدی و خدماتی حدود ۴۰ درصد است. براساس آماری که وزارت نیرو از تعداد مشترکان برق ایران در سال ۱۴۰۲ منتشر کرده، از ۴۰.۶ میلیون مشترک برق در کشور ۳۲ میلیون و ۳۵۱ هزار مشترک در بخش خانگی ثبت شده‌اند. ۵ میلیون و ۴۴۶ هزار مشترک در بخش تجاری و فقط حدود ۲۷۷ هزار مشترک در بخش صنعتی به ثبت رسیده‌اند. البته ما می‌دانیم که مصرف برق یک واحد تولیدی به عنوان یک مشترک قابل مقایسه با یک مشترک خانگی نیست. اما وقتی مصرف سیستم‌های سرمایشی در تابستان ۴۰ تا ۴۵ درصد برق تولیدی است می‌توان نقش مدل مصرف را ارزیابی کرد. 

گرچه در حمله اسراییل و آمریکا به ایران نیروگاه‌های برق به طور مستقیم حمله نشد اما بمباران منطقه پارس‌جنوبی و ماهشهر صنعت برق را هم تحت تاثیر قرار داد زیرا بیش از ۸۰درصد از برق ایران از فعالیت نیروگاه‌های تولید برق حرارتی تامین می‌شود و این نیروگاه‌ها، با گاز و سوخت مایع کار می‌کنند. 

از سوی دیگر با وجود تلاش در چندسال اخیر برای توسعه نیروگاه‌های برق خورشیدی آنچه وزارت نیرو در سال گذشته اعلام کرده چیزی حدود ۰.۸۳ درصد( هشتاد و سه صدم درصد) از تولید برق ایران توسط مزارع خورشیدی حاصل می‌شود. 

با این وصف مسعود دلبری در تحلیل آنچه ظرفیت تولید برق ایران در برابر تابستان ۱۴۰۵ پیش رو دارد به ایران می‌گوید: «در تابستان امسال فشار اصلی همان است که قبلا هم بوده یعنی گرما و بار کولرهای گازی پرمصرف و شبکه‌ای که پیک‌مصرف را دیگر نمی‌تواند تحمل کند و البته جنگ لایه‌ای بر پیچیدگی حل این معادلات افزوده‌است». 

از طرفی در پی حمله اسراییل و آمریکا به ۲ فولادسازی بزرگ ایران دو مصرف‌کننده عمده برق خط تولیدشان متوقف شده و در نتیجه ممکن است فشار کمتری به شبکه بیاید اما هنوز مشخص نیست روند بازسازی چقدر بر مصرف برق ایران خواهد افزود. 

دلبری درباره تاثیر توقف این دو فولادسازی به ایران‌وایر می‌گوید‌:«شاید توقف خط تولید فولادسازی‌های بزرگ مثل ذوب‌آهن یا فولاد مبارکه که چندین هزارمگاوات برق مصرف می‌کنند فشار در کوتاه‌مدت را کاهش دهند ولی باید توجه داشته باشیم که اثر جنگ بیشتر بر تضعیف روحیه مدیریت بحران ناترازی برق است». 

تابستان‌های سخت برآمده از الگوی ناکارآمد حکمرانی انرژی

شبکه برق ایران حملات بی‌وقفه اسراییل و آمریکا را از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تاب آورد. گرچه در مدت بمباران‌های سنگین برق بخش‌هایی از غرب تهران تا کرج قطع شد اما این قطعی طولانی مدت نبود. اما آنچه به نظر می‌رسد تابستان‌های سختی را از منظر برق پیش روی مردم ایران قرار داده استمرار الگوی حکمرانی ناکارآمد انرژی توسط جمهوری اسلامی است. 

اخیرا «آرش نجفی»، رییس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، با اشاره به این که کسری برق کشور از حدود ۸ تا ۹ هزار مگاوات در سال‌های گذشته به بیش از ۲۳ هزار مگاوات رسیده هشدار داد تابستان امسال کشور با خاموشی‌های مستمر روبه‌رو خواهد بود. او تاکید کرد به احتمال زیاد روزانه دو ساعت قطعی برق در بخش‌های خانگی، تجاری و اداری اعمال می‌شود.

اعطای یارانه به مصرف انرژی و قیمت‌گذاری دستوری سبب شده از یک سو مردم هیچ توجهی به بهینه‌سازی مصرف نداشته باشند و از سوی دیگر هیچ سرمایه‌گذاری رغبت ورود به این عرصه را نداشته باشد. آخرین برآوردها نشان از آن دارد که دولت دستکم بیش از ۸۵ هزار میلیارد تومان به بخش خصوصی بدهکار است و این بدهی را هم صرفا با اوراق قرضه یا واگذاری سهام تهاتر می‌کند و از طرف دیگر زیان انباشته صنعت برق رو به فزونی است. 

مسعود دلبری در توصیف لایه‌های مختلف مشکلات صنعت برق به ایران‌وایر می‌گوید: «صنعت برق ایران قبل از جنگ هم در بحران نسبتا گسترده‌ای قرار داشته، در نتیجه بحران برق در تابستان پیش‌رو نه محصول جنگ است که حاصل چند دهه سیاستگذاری اشتباه از سالیان دور بوده و جنگ فقط یک لایه بحران جدید روی این بنای فرسوده اضافه کرده‌است».  

او همچنین توضیح می‌دهد: «بدهی‌های کلان دولت و فروش برق زیر قیمت تمام شده سبب شده بخش خصوصی عملا به شکل تدریجی از صنعت برق خارج شود آن هم نه با اعلام که با کاهش سرمایه‌گذاری». 

به گفته او شاید دولت در تابستان پیش رو با واردات احتمالی از ترکیه، آذربایجان و ترکمنستان و مدیریت پیک مصرف این دوره را هم پشت سر بگذارد اما قادر به اصلاح مشکل در کوتاه‌مدت نیست». 

روزبه اسکندری، پژوهشگر مستقل محیط‌زیست نیز در گفتگو با ایران‌وایر توضیح می‌دهد: «ایران حتی پیش از جنگ نیز با ناترازی مزمن برق روبه‌رو بود؛ بحرانی که ریشه آن فقط کمبود تولید نیست، بلکه به قیمت‌گذاری دستوری، یارانه‌های گسترده، ضعف مدیریت مصرف و الگوی ناکارآمد حکمرانی انرژی بازمی‌گردد. در سال‌های اخیر، مصرف برق بخش خانگی تقریباً با بخش صنعت برابری کرده؛ وضعیتی غیرعادی که نتیجه برق ارزان، تعرفه‌های غیرواقعی و نبود استانداردهای بهره‌وری است. به همین دلیل، با هر موج گرما شبکه برق وارد وضعیت بحرانی می‌شود».

به گفته او، «جنگ این بحران را پیچیده‌تر کرده است. بازسازی مناطق آسیب‌دیده به مصرف گسترده انرژی نیاز دارد و معمولاً اقتصادهای پساجنگ با جهش مصرف انرژی مواجه می‌شوند. هرچند توقف فعالیت برخی فولادسازی‌های بزرگ می‌تواند موقتاً بخشی از بار شبکه را کاهش دهد، اما این کاهش ناشی از رکود صنعتی و تخریب ظرفیت تولید ملی است، نه اصلاح ساختار انرژی.

اسکندری همچنین تاکید می‌کند: «در مجموع، تابستان پیش‌رو احتمالاً با هم‌زمانی چند بحران همراه خواهد بود؛ گرمای شدید، فشار بازسازی، فرسودگی شبکه، کمبود سرمایه‌گذاری و اختلال صنعتی. اگر سیاست‌گذار همچنان بر انرژی ارزان و مدیریت مقطعی تکیه کند، ناترازی برق می‌تواند از یک بحران فنی به تهدیدی برای امنیت اقتصادی و اجتماعی کشور تبدیل شود». 

چرخه معیوب ادامه می‌یابد

روزبه اسکندری با اشاره به آسیب‌پذیری صنعت‌ برق ایران از منظر پدافند غیرعامل در توصیف چشم‌انداز پیش‌روی این بخش به ایران‌وایر می‌گوید: «وابستگی بالا به نیروگاه‌های حرارتی، فرسودگی شبکه انتقال و تمرکز تولید، خطر اختلال همزمان در آب‌رسانی، بی‌برقی بیمارستان‌ها، مخابرات و امنیت اجتماعی را افزایش داده است».

این پژوهشگر مستقل محیط‌زیست همچنین تاکید می‌کند: « تمرکز سیاست‌ها همچنان بر افزایش عرضه است، نه مدیریت تقاضا. توسعه نیروگاه‌های خورشیدی نیز بدون اصلاح الگوی مصرف و نظام قیمت‌گذاری، نمی‌تواند مشکل را به‌صورت پایدار حل کند؛ زیرا هر ظرفیت جدید به‌سرعت توسط رشد مصرف جذب می‌شود.

مسعود دلبری دیگر کارشناسی که در تحلیل وضعیت صنعت برق با ایران‌وایر گفتگو کرده با تایید این نظر می‌گوید: «تکیه بر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و تنوع در جغرافیای برق از نظر فنی سیاستی کاملا درست است اما از منظر دولتی که تازه از جنگ بیرون آمده و تمرکز او بر روی کمک به معیشت مردم است به نظر نمی‌رسد گزینه اصلاح‌ ساختاری از طریق قیمت‌گذاری واقعی برق، تسویه بدهی و جذب سرمایه‌‌گذاری بیشتر کار را پیش ببرد». 

به گفته او، بدون اصلاح اقتصاد برق، مدیریت مصرف، جذب سرمایه‌گذاری و افزایش تاب‌آوری شبکه، هیچ راهکار امنیتی یا حفاظتی پایداری در ایران ایجاد نخواهد شد.