کنترل تنگه هرمز چنان اهمیتی برای ایران یافته که حاضر است به خاطر حفظ آن، خطر تشدید تنش‌ها با ایالات متحده را بپذیرد. به نظر می‌رسد که این موضوع، اکنون حتی از برنامه هسته‌ای نیز الویت بالاتری یافته است؛ برنامه‌ای که دهه‌ها تحریم را به ایران تحمیل کرد.

رهبران ایران سال‌ها از بستن این تنگه و قطع جریان یک‌پنجم منابع انرژی جهان پرهیز کرده بودند، اما حالا آن را برگ برنده اصلی خود در مناقشات متعدد با غرب می‌بینند. ابراهیم عزیزی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، در حساب کاربری‌اش در شبکه ایکس نوشت که «تنها راه همین است: نظم جدید و ایرانی را در تنگه هرمز به رسمیت بشناسید.»

به گزارش خبرگزاری رویترز، منابع ارشد ایرانی تایید کرده‌اند که در تهران اختلاف چندانی بر سر حفظ کنترل این آبراه وجود ندارد، حتی اگر این اصرار منجر به مناقشه‌ای طولانی‌مدت با سایر کشورهای جهان شود. یکی از این منابع به رویترز گفته است که در سطوح عالی، دیدگاه کلی این است که هیچ کشور معقولی چنین اهرم فشار مهمی را از دست نمی‌دهد و مسئله تنگه هرمز به عنوان سلاح طلایی ایران، چیزی نیست که واگذاری آن ممکن باشد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و هیئت مذاکره‌کنندگان در حساب کاربری‌اش در شبکه ایکس نوشته بود: «تنگه هرمز، فقط با «ترتیبات ایرانی» باز می‌شود نه با تهدیدات آمریکایی.»

بحران کنونی ریشه در ابهامات بند ۵ تفاهم‌نامه‌ای دارد که ماه گذشته به امضای رؤسای جمهور ایالات متحده و ایران رسید. در این بند آمده بود که «ایران با به‌کارگیری حداکثر تلاش خود، تمهیداتی را برای عبور ایمن و رایگان شناورهای تجاری، صرفاً به مدت ۶۰ روز، فراهم خواهد کرد». مذاکره‌کنندگان ایرانی این عبارت را به منزلهٔ به رسمیت شناختن حق جمهوری اسلامی برای مدیریت این آبراه از سوی ایالات متحده تفسیر می‌کنند، هرچند این مدیریت برای دو ماه بدون دریافت عوارض باشد. در مقابل، ایالات متحده و کشورهای حوزه خلیج فارس این تفسیر را رد کرده و بر این باورند که این عبارت صرفاً به معنای تسهیل عبور ایمن شناورها بدون تحمیل محدودیت‌های متکی بر زور است. پس از امضای توافق، نیروی دریایی ایالات متحده کشتی‌های تجاری را تشویق کرد تا برای دور زدن این گلوگاه، از مسیر نزدیک به سواحل عمان تردد کنند. ایران این اقدام را نوعی تحریک تلقی کرد و در نتیجه، در هفته جاری به سوی کشتی‌های قطری و سعودی که بدون اخذ تاییدیه از آن مسیر عبور می‌کردند آتش گشود؛ اقدامی که به تبادل آتش با ایالات متحده انجامید و آتش‌بس را تهدید کرد.

پیشینه بی‌اعتمادی و چرخش به سوی «سلاح» هرمز

یکی از دلایل موضع‌گیری سرسختانه ایران، بی‌اعتمادی شدید به ایالات متحده است؛ دونالد ترامپ در سال ١٣‬٩‬٧ به طور ناگهانی از از توافق هسته‌ای برجام خارج شد؛ پس از توافق بر سر آتش‌بس در تابستان گذشته، دوباره در اسفندماه به جنگ بازگشت و در حالی که مذاکرات پایان نیافته بود، حملات از پیش‌ اعلام‌ نشده‌ای را با همراهی اسرائیل آغاز کرد.

مقامات ارشد ایرانی در گفت‌و‌گو با رویترز گفته‌اند که اگر ایران در قضیه هرمز عقب‌نشینی می‌کرد، خواسته‌های ترامپ در سایر حوزه‌ها از جمله پرونده هسته‌ای و ذخایر موشکی نیز تشدید می‌شد. ایران سال‌ها بستن این تنگه را به چشم آخرین چاره می‌دید و از خطر انزوای بین‌المللی و خشم همسایگان بیم داشت، اما هنگامی که ایالات متحده و اسرائیل در ٩‬ اسفند ١٤‬٠٤‬ دست به حمله زدند و رهبر ایران و دیگر مقامات ارشد را به قتل رساندند، مقامات ایرانی احساس کردند که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند. آن‌ها تنگه را برای تمامی ترددها بستند و بزرگ‌ترین اختلال در تاریخِ عرضه جهانی انرژی را رقم زدند. 

سرانجام با افزایش هزینه‌های ناشی از مسدود کردن تنگه هرمز، هر دو طرف با توافق موقت موافقت کردند؛ اما ایران که پیش‌تر با بستن این تنگه، ایالات متحده را به پای میز مذاکره کشانده بود، اکنون بر این باور است که باید این توانمندی را رسمیت ببخشد. ایران اکنون بسیار بیشتر از پرونده هسته‌ای بر موضوع هرمز متمرکز است؛ ضمن آنکه در خصوص پرونده هسته‌ای معتقد است واشنگتن حق این کشور برای غنی‌سازی و رقیق‌سازی ذخایر موجود اورانیوم با غنای بالا در داخل کشور را پذیرفته است. مسئله هسته‌ای نزدیک به ۲۵ سال بزرگ‌ترین کانون اختلاف میان دو کشور و دلیل اصلیِ اعلام‌شده برای جنگِ ترامپ بوده است، اما مذاکرات پیرامون آن به گفتگوهای بعدی در توافق موقت موکول شد. منابع ارشد ایرانی اعلام کرده‌اند که ایران حتی از آغاز مذاکرات درباره مسئله هسته‌ای خودداری کرده است، مگر آنکه ایالات متحده مدیریت کامل ایران بر تنگه هرمز را پذیرد؛ چنان‌که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، نیز هشدار داد که تنگه هرمز تنها با شرایط ایران باز خواهد شد، نه تحت فشار تهدیدهای آمریکا.

بن‌بست ترامپ و چالش‌های داخلی در واشنگتن

با آغاز مجدد تنش‌ها در روز چهارشنبه، ١٧ تیر ١۴‬٠۵، دونالد ترامپ عملاً تفاهم‌نامه حاصل‌شده در ٢٧ خرداد را زیر سؤال برد و گفت که دستیابی به راه‌حل ممکن است بسیار بیش از حد پیش‌بینی‌شده طول بکشد. روز پنج‌شنبه، ١٨‬ تیر، صدای آژیر خطر در سراسر خاورمیانه از جمله اردن، بحرین، قطر و کویت به صدا درآمد. اگرچه خسارت عمده‌ای از سوی متحدان آمریکا گزارش نشد، اما ایران مدعی شد که در جریان دو روز بمباران توسط آمریکا، دست‌کم ۱۴ نفر کشته و ۷۸ تن زخمی شده‌اند که بخش عمده‌ای از آن‌ها نظامی بوده‌اند. دونالد ترامپ موضع خود را روشن کرده و آتش‌بس شصت‌روزه و مفاد آن، از جمله لغو تحریم نفت ایران را «پایان‌یافته» تلقی می‌کند. با این حال، کارشناسانی چون روئل مارک گرشت معتقدند این درگیری به دلیل عدم تمایل ترامپ و جمهوری‌خواهان به ورود به جنگی طولانی و گسترده در هرمز، احتمالاً مقطعی خواهد بود، چرا که اولویت ترامپ رهایی از این مخمصه است.

در حال حاضر، قانون‌گذاران جمهوری‌خواه به دلیل نبرد سرنوشت‌ساز بر سر بودجه دفاعی در سنا، که قرار است روز دوشنبه، ٢٢ تیر مطرح شود، ترجیح می‌دهند بی‌سروصدا عمل کنند. دونالد ترامپ قصد دارد رقم بی‌سابقه یک و نیم هزار میلیارد دلار را برای سال ۲۰۲۷ به پنتاگون اختصاص دهد و همچنین برای بودجه سال ۲۰۲۶، درخواست ۶۷.۱ میلیارد دلار بودجه اضافی برای تأمین هزینه‌های این جنگ کرده است. دموکرات‌ها پیشاپیش قصد خود را برای مخالفت با این درخواست اعلام کرده‌اند و حتی در اواخر ماه ژوئن/اوایل تیرماه، چهار سناتور جمهوری‌خواه نیز با رأی مثبت به قطعنامه پایان مناقشه، با دموکرات‌ها همراه شدند. جمهوری‌خواهان به‌شدت نگران از دست دادن اکثریت خود در کنگره طی انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر/آبان هستند. اگرچه بازارها پس از جهش قیمت نفت تا حدی آرام شده‌اند، اما تورم همچنان حربه اصلی دموکرات‌ها در کارزارهای انتخاباتی است و نامزدهای جمهوری‌خواه می‌دانند که نمی‌توانند روی حمایت قاطع کاخ سفید حساب کنند.

این مناقشه بار دیگر تمام ویژگی‌های یک وضعیت فرساینده و «باتلاق» را به خود گرفته است. دونالد ترامپ علاوه بر مسئله بغرنج تنگه هرمز، با دو چالش متوقف کردن برنامه هسته‌ای ایران و برقراری صلح پایدار میان لبنان و اسرائیل روبروست که دیپلمات‌ها دهه‌ها بدون نتیجه با آن‌ها دست‌وپنج نرم کرده‌اند. جین شاهین، سناتور دموکرات، با انتقاد از وضعیت موجود اظهار داشت که احتمال فروپاشی این تفاهم‌نامه نشان می‌دهد رئیس‌جمهور بدون برنامه، راهبرد خروج و توانایی مذاکره وارد این نبرد شده است. در روزهای اخیر، دونالد ترامپ ویدیوهای متعددی از بمباران را در شبکه «تروث سوشال» منتشر کرده است، اما رابرت مالی، مشاور پیشین امور ایران، خاطرنشان می‌کند که نوسانات خلقی و تغییر مداوم ذهنیت رئیس‌جمهور ایالات متحده، مجهول‌ترین عامل این جنگ است؛ مردی که یک روز به دلیل قیمت نفت دستور توقف جنگ را می‌دهد، روز دیگر از بمباران تمجید می‌کند و فردا دوباره سعی خواهد کرد خود را به عنوان «صلح‌سازِ ارشد» جلوه دهد، در حالی که بر پایه بررسی‌های خبرگزاری سی‌ان‌ان، پیش از این ۳۸ بار پایان قریب‌الوقوع جنگ را اعلام کرده است.