امضاء محفوظ
مقدمه
رویداد ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (۱۹ اوت ۱۹۵۳) که به سرنگونی دولت محمد مصدق منجر شد، و حملات هوایی و موشکی گسترده ایالات متحده علیه اهداف نظامی و هستهای ایران در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ (۲۰۲۵–۲۰۲۶)، دو نقطه عطف در روابط ایران و آمریکا به شمار میروند. عنوان این مقاله چارچوب تحلیلی خاصی را مطرح میکند که هر دو را به عنوان مداخله استعماری در امور داخلی مردم ایران معرفی میکند. این نوشتار با تکیه بر اسناد تاریخی، اعترافات رسمی و گزارشهای معاصر، واقعیتهای شناختهشده هر دو رویداد را بررسی میکند، شباهتها و تفاوتها را میسنجد و پیامدهای آنها را از دیدگاههای مختلف (ایرانی، آمریکایی و بینالمللی) تحلیل میکند. هدف، ارائه تصویری مبتنی بر شواهد است، نه تأیید یا رد یکجانبه هر روایت سیاسی.
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲: زمینه، اجرا و پیامدها
نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران به رهبری محمد مصدق در سال ۱۳۲۹–۱۳۳۰، کنترل شرکت نفت ایران و انگلیس (آنگلو-ایرانیان اویل کمپانی) را از بریتانیا گرفت. بریتانیا با تحریم نفتی و فشار دیپلماتیک پاسخ داد و از آمریکا خواست مداخله کند. نگرانی واشنگتن از نفوذ احتمالی شوروی در فضای جنگ سرد و تمایل به حفظ ثبات نفتی منطقه، به تصمیم برای سرنگونی مصدق انجامید.
عملیات مشترک سیا (با نام رمز TP-AJAX یا Operation Ajax) و MI6 (Operation Boot) طراحی شد. کرمیت روزولت از سیا نقش کلیدی داشت. شاه فرمان عزل مصدق و نصب فضلالله زاهدی را امضا کرد. تلاش اولیه در ۲۵ مرداد شکست خورد، اما در ۲۸ مرداد با بسیج اوباش (مانند شعبان جعفری)، پرداخت پول، تبلیغات رسانهای و حمایت واحدهای ارتش، خانه مصدق محاصره و دولت او سرنگون شد. مصدق دستگیر، محاکمه و به زندان و سپس حصر خانگی محکوم شد. شاه قدرت مطلق را بازیافت.
اسناد سیا که بعدها منتشر شد (از جمله در دهه ۲۰۱۰) نقش مستقیم آمریکا را تأیید کرد. تلفات آن روز بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر برآورد شده است. پیامدها شامل تثبیت حکومت استبدادی شاه، وابستگی بیشتر ایران به غرب، شکلگیری ساواک با کمک آمریکا و انگلیس، و ریشهدواندن حس بیاعتمادی عمیق نسبت به مداخلات خارجی در حافظه جمعی ایرانیان بود. بسیاری از تحلیلگران این کودتا را نقطه عطفی میدانند که زمینه انقلاب ۱۳۵۷ را فراهم آورد.
بمبارانها و حملات نظامی اخیر ایالات متحده علیه ایران (۲۰۲۵–۲۰۲۶)
در چارچوب تشدید تنشهای منطقهای (از جمله درگیریهای ایران و اسرائیل و مسئله برنامه هستهای)، ایالات متحده در ژوئن ۲۰۲۵ (تیر ۱۴۰۴) با عملیات «چکش نیمهشب» (Operation Midnight Hammer) سه تأسیسات هستهای کلیدی (فردو، نطنز و اصفهان) را با بمبافکنهای B-2 و بمبهای سنگرشکن و موشکهای تاماهاوک هدف قرار داد. رئیسجمهور وقت آمریکا این حمله را موفق در «نابودی» برنامه هستهای ایران اعلام کرد، هرچند ارزیابیهای بعدی درباره میزان خسارت متفاوت بود.
از اواخر فوریه ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴) جنگ گستردهتری آغاز شد که شامل حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به اهداف نظامی، فرماندهی و زیرساختی ایران بود. در تابستان ۲۰۲۶ (تیر–مرداد ۱۴۰۵) امواج متوالی حملات آمریکا (گاهی ۷ تا ۹ شب متوالی) به اهداف نظامی در نزدیکی تنگه هرمز، پایگاههای پدافندی، انبارهای موشک و پهپاد، مراکز فرماندهی و برخی زیرساختهای ساحلی ادامه یافت. آمریکا این اقدامات را «پاسخ به تجاوز ایران» (از جمله حملات به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و پایگاههای آمریکایی در منطقه) و تلاش برای «تضعیف توانایی تهدید کشتیرانی» توصیف کرد. ایران آن را تجاوز آشکار و جنایت جنگی خواند و با حملات متقابل به پایگاههای آمریکایی در کشورهای حاشیه خلیج فارس پاسخ داد.
گزارشها از خسارات متقابل، تلفات غیرنظامی در برخی مناطق ایران، آسیب به زیرساختها و اختلال در تنگه هرمز حکایت دارند. آتشبسهای موقت شکسته شد و دورههایی از تشدید و کاهش تنش وجود داشت. این درگیریها بخشی از یک جنگ طولانیتر بود که اهداف اعلامشده آمریکا شامل تضعیف برنامه موشکی و هستهای ایران و قطع حمایت از گروههای نیابتی میشد.
مقایسه و تحلیل: شباهتها، تفاوتها و مفهوم «مداخله استعماری»
شباهتها:
هر دو رویداد مداخله مستقیم قدرت خارجی در امور داخلی ایران بودهاند.
انگیزههای اعلامشده آمریکا در هر دو مورد ترکیبی از منافع راهبردی (نفت و ثبات منطقهای در ۱۹۵۳؛ هستهای، کشتیرانی و بازدارندگی در ۲۰۲۵–۲۰۲۶) و نگرانیهای امنیتی بوده است.
هر دو به تشدید بیاعتمادی تاریخی ایرانیان نسبت به آمریکا منجر شده و در روایت رسمی جمهوری اسلامی به عنوان ادامه سیاستهای استعماری تفسیر میشوند.
در هر دو مورد، آمریکا از ابزارهای نظامی/اطلاعاتی پیشرفته استفاده کرد و پیامدهای بلندمدتی بر حاکمیت و ثبات داخلی ایران گذاشت.
تفاوتهای مهم:
کودتای ۱۳۳۲ عملیات مخفی و سیاسی-نظامی برای تغییر رژیم و بازگرداندن شاه بود؛ حملات اخیر عمدتاً آشکار، هوایی-موشکی و با هدف اعلامشده تخریب توان نظامی/هستهای (نه لزوماً تغییر فوری رژیم، هرچند گاه لفاظیهایی در این باره مطرح شد) بودهاند.
در ۱۹۵۳، دولت مصدق برآمده از فرآیند پارلمانی و ملیگرا بود؛ در دوره اخیر، جمهوری اسلامی ساختاری متفاوت با سابقه دشمنی چنددههای با آمریکا دارد و تنشها متقابل بوده است (حملات ایران به منافع آمریکا و متحدانش نیز نقش داشته).
زمینه جنگ سرد در برابر زمینه برنامه هستهای، حمایت از نیروهای نیابتی و بحران کشتیرانی تفاوت اساسی ایجاد میکند.
میزان شفافیت و اعتراف رسمی: نقش سیا در کودتا دهها سال بعد رسماً پذیرفته شد؛ حملات اخیر از ابتدا علنی و با بیانیههای رسمی سنتکام همراه بوده است.
مفهوم «استعماری» در ادبیات سیاسی ایران اغلب برای توصیف هر مداخله خارجی که حاکمیت ملی را نقض کند به کار میرود. از دیدگاه حقوق بینالملل معاصر، استفاده از زور بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل یا در چارچوب دفاع مشروع (ماده ۵۱ منشور) مورد مناقشه است. آمریکا حملات اخیر را دفاع از خود و آزادی کشتیرانی توجیه کرده؛ ایران آن را تجاوز میداند. تحلیلگران مستقل اغلب هر دو رویداد را نمونههایی از سیاست قدرت بزرگ میدانند که هزینههای انسانی و سیاسی سنگینی برای مردم ایران به همراه داشته است.
پیامدها و درسهای تاریخی
کودتای ۲۸ مرداد به تثبیت دیکتاتوری شاه، سرکوب آزادیهای سیاسی و در نهایت انقلاب اسلامی انجامید. حملات اخیر نیز خسارات مادی، تلفات، اختلال اقتصادی (بهویژه از طریق تنگه هرمز) و تشدید قطبیسازی داخلی و منطقهای را به دنبال داشته است. در هر دو مورد، مداخله خارجی نه تنها مسئله اصلی را حل نکرد، بلکه چرخهای از دشمنی و بیثباتی را تقویت کرد.
از منظر حقیقتجویی، باید اذعان کرد که:
دخالت آمریکا در کودتای ۱۳۳۲ واقعیت تاریخی مستند است.
حملات نظامی اخیر نیز واقعیت میدانی است، اما زمینه آن پیچیده و متقابل بوده و نمیتوان آن را صرفاً تکرار مکانیکی کودتای ۱۳۳۲ دانست.
مردم ایران در هر دو دوره هزینههای سنگینی پرداختهاند.
تاریخ نشان میدهد که مداخلات نظامی و سیاسی قدرتهای بزرگ، حتی وقتی با توجیهات امنیتی همراه باشند، اغلب به نتایج ناخواسته و طولانیمدت منجر میشوند. فهم دقیق این رویدادها نیازمند فاصلهگرفتن از روایتهای ایدئولوژیک یکجانبه و تکیه بر اسناد، اعترافات و تحلیل چندجانبه است. این مقاله کوشیده است چنین رویکردی را دنبال کند.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید