بحران دارو در ایران دیگر فقط گلوی بیماران مبتلا به بیماری‌های خاص را نمی‌فشارد؛ ایران در آستانه پاییز با زنجیره‌ای از بحران‌ها در بازار دارو روبه‌روست؛ از نبود و گرانی حیرت‌آور داروهای خاص و تأخیر در تأمین واکسن آنفلوآنزا و افزایش قیمت واکسن HPV تا جهش قیمت داروهای پرمصرف و کاهش توان داروخانه‌ها در تهیه نسخه بیماران.
طبق اعلام رئیس سازمان غذا و دارو از ابتدای سال ۱۴۰۵ قیمت بسیاری از داروها در دو مرحله افزایش یافته و ۱۰۹۶ قلم دارو نیز مشمول اصلاح قیمت شده‌اند. گزارش‌های رسمی و اظهارات مسئولان از اختلال در انتقال ارز، تأخیر در اصلاح قیمت‌ها و کمبود نقدینگی شرکت‌های دارویی به‌عنوان بخشی از عوامل شکل‌گیری کمبودها حکایت دارد.
اما بحران به تولید و واردات محدود نمانده است؛ بدهی انباشته بیمه‌ها، نقدینگی داروخانه‌ها را نیز تحت فشار قرار داده است. به گفته سیدمحمد جمالیان، عضو کمیسیون بهداشت مجلس، برخی داروخانه‌ها دیگر توان خرید دارو ندارند، به‌گونه‌ای که بیمار برای تهیه یک نسخه ممکن است ناچار شود چندین داروخانه را جست‌وجو کند. هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران نیز، مجموع مطالبات داروخانه‌ها از بیمه‌ها و سازمان هدفمندی یارانه‌ها را تا پایان مرداد حدود ۷۷ هزار میلیارد تومان اعلام کرده و گفته است این رقم ماهانه حدود ۱۲ هزار میلیارد تومان افزایش می‌یابد.
در همین حال، رئیس کل بانک مرکزی می‌گوید از ابتدای سال بیش از ۱۸ میلیارد دلار برای واردات کالاهای اساسی، دارو و مواد اولیه تأمین و پرداخت شده است؛ به این استناد بحران دارو را نمی‌توان صرفاً به “نبود ارز” فروکاست. آنچه شکل گرفته، بحرانی چندلایه است: افزایش هزینه تولید و قیمت دارو، اختلال در دسترسی به ارز و انتقال آن، بدهی سنگین بیمه‌ها، فرسایش نقدینگی در زنجیره تأمین و در نهایت کاهش قدرت خرید بیمار. در چنین شرایطی، دارو ممکن است در اظهارات در فهرست اقلام تأمین‌شده باشد، اما در عمل برای بیمار قابل تهیه نباشد.
هرچند میانگین‌های اعلام‌شده، واقعیت افزایش قیمت همه اقلام را نشان نمی‌دهد، اما در همین سبد داروهای پرمصرف، جهش قیمت برخی اقلام بسیار بیشتر بوده است. قیمت استامینوفن، آزیترومایسین، آموکسی‌کلاو، آموکسی‌سیلین، سفالکسین، لوزارتان، گاباپنتین، دکسترومتورفان و ژل‌فن، بسته به نوع دارو، حداقل بین ۴۰ تا ۲۲۷ درصد افزایش یافته است.
اما این گرانی و کمبودها در عمل چه تبعاتی برای بیماران دارد؟ دویچه وله فارسی در همین زمینه با کیانا کثیری، پزشک و از مؤسسان “دیده‌بان حیات” و “شبکه درمانگران حقوق بشر ایران”، درباره پیامدهای این وضعیت بر بیماران گفت‌وگو کرده است.
واکسن آنفلوآنزا؛ از اختلال در تأمین تا توزیع
تأمین واکسن آنفلوآنزا و نمونه غیرداخلی واکسن کرونا در روزهای نخست شهریور با تأخیر تولید و مشکلات نقل‌وانتقال مالی و حمل‌ونقل همراه بود، هرچند گزارش‌های تازه از افزایش موجودی داروخانه‌ها حکایت دارد.
کیانا کثیری با اشاره به توصیه سازمان جهانی بهداشت، افراد بالای ۶۵ سال، بیماران قلبی‌ـ‌عروقی و تنفسی، مبتلایان به دیابت و بیماری‌های کلیوی و کودکان را از جمله گروه‌های پرخطر معرفی می‌کند و با تاکید بر اهمیت واکسیناسیون سالانه برای این گروه‌ها می‌گوید: «نزدن واکسن احتمال بیمار شدن را افزایش میدهد و در صورت ابتلا، بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند خطر بیماری شدید و حتی جانی را افزایش دهند.»
او می‌افزاید: «افزایش موارد ابتلا همچنین می‌تواند به افزایش بستری و فشار بیشتر بر نظام درمان منجر شود.»
داروهای روان‌پزشکی و درمان‌های ناتمام
افزایش قیمت دارو به حوزه سلامت روان نیز رسیده است. این جهش‌های قیمتی در مورد داروهایی نیز رخ داده که بخشی از بیماران به مصرف مستمر آنها نیاز دارند و قطع یا بی‌دسترسی به درمان می‌تواند روند بیماری را مختل کند.
اما آثار این بحران زمانی روشن‌تر می‌شود که پای سلامت و جان بیمار به میان می‌آید. کثیری درباره داروهای ضدافسردگی و آنتی‌سایکوتیک می‌گوید: «داروهای ضدافسردگی و داروهای آنتی‌سایکوتیک، داروهای حیاتی هستند و اگر بیمار به این داروها دسترسی نداشته باشد، علائم بیماری می‌تواند تشدید شود و وضعیت بیمار به سمت وخامت برود.»
او می‌گوید در بیمارانی که داروهای ضدافسردگی را برای استرس و اضطراب مصرف می‌کنند، با قطع مصرف، اضطراب و افسردگی می‌تواند بیشتر شود و در بیماران دوقطبی نیز علائم بیماری ممکن است بسیار شدیدتر شود.
کثیری هشدار میدهد: «در مواردی قطع دارو ممکن است با تشدید توهم همراه شود واین وضعیت می‌تواند بیمار را در معرض خطر جانی قرار دهد و در برخی شرایط حتی برای دیگران نیز خطرساز شود.»
او درباره افسردگی و اضطراب نیز توضیح میدهد که تشدید علائم می‌تواند باعث شود بیمار بیشتر تمایل داشته باشد در تخت بماند و نتواند امور روزمره خود را انجام دهد؛ وضعیتی که به گفته او می‌تواند پیامدهای اقتصادی نیز داشته باشد.
گرانی، بیمار را میان دارو و معیشت قرار میدهد
کثیری می‌گوید: «افزایش قیمت دارو باعث شده برخی خانواده‌ها، به‌ویژه بیماران، برای تأمین هزینه‌های ضروری زندگی و معیشت، داروهای خود را قطع کنند.»
به گفته او: «پیامد این تصمیم فقط بدتر شدن وضعیت و علائم بیمار نیست؛ وضعیت اقتصادی خانواده و حتی توانایی فرد برای انجام مسئولیت‌های خانوادگی نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد. مثلا اگر بیمار مادر خانواده باشد، ممکن است در اثر وخامت وضعیتش دیگر نتواند به وضعیت کودکانش رسیدگی کند.»
او همچنین تأکید می‌کند “تشدید افسردگی و اضطراب در نتیجه قطع دارو، می‌تواند با افزایش انزوا و میل به خودکشی همراه شود”.
نبود آنتی‌بیوتیک می‌تواند عفونت را به خون برساند
در مورد بیماری‌های تنفسی، کثیری میان عفونت‌های ویروسی و باکتریایی تفاوت می‌گذارد و می‌گوید: «اگر داروهای مرتبط با هرکدام در دسترس نباشند، حال بیمار بدتر می‌شود و دوره بیماری طولانی‌تر خواهد شد در عفونت‌های باکتریایی که بیمار واقعاً به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد، تأخیر یا نبود درمان مناسب می‌تواند باعث پیشرفت عفونت شود و در موارد شدید، عفونت ممکن است به خون گسترش پیدا کند و جان بیمار را به خطر بیندازد.»
داروهایی که قطع آنها گران‌تر از خود آنهاست
کثیری در پاسخ به پرسش درباره داروهایی که نبود آن می‌تواند پیامد فوری‌تر یا جدی‌تری داشته باشد، مشخصاً به لوزارتان اشاره می‌کند. به گفته او: «لوزارتان داروی فشار خون است و اگر بیمار داروی فشار خون خود را مصرف نکند، فشار بیشتری به کلیه و قلب وارد می‌شود و وضعیت بیمار می‌تواند بدتر شود و در ادامه پیامدهای جانی داشته باشد.»
این در حالی است که بنا بر اطلاعیه‌ای که در سامانه کدال، سامانه رسمی انتشار اطلاعات شرکت‌های بازار سرمایه، منتشر شده، قیمت لوزارتان ۲۵ و ۵۰ میلی‌گرم نیز حدود ۴۳ تا ۴۶ درصد افزایش یافته است.
HPV؛ پیشگیری با قیمت سنگین
در مورد واکسن HPV (پاپیلومای انسانی) اما مسئله بیشتر به هزینه و دسترسی بازمی‌گردد. قیمت هر دوز گارداسیل چهارظرفیتی حدود ۸ میلیون و ۴۳۰ هزار تومان و نوع ۹ظرفیتی حدود ۲۴ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان اعلام شده است. بنابراین هزینه سه دوز گارداسیل ۹ به حدود ۷۵ میلیون تومان می‌رسد. گاردیسان چهارظرفیتی تولید داخل نیز حدود ۳.۲ میلیون تومان برای هر دوز قیمت دارد.
در کنار این قیمت‌ها، روند افزودن واکسن HPV به برنامه ملی واکسیناسیون نیز متوقف شده است. در چنین شرایطی، هزینه پیشگیری برای بسیاری از خانواده‌ها به مانعی جدی برای دسترسی تبدیل می‌شود.
عدم تأمین اقلام به تجهیزات پزشکی هم رسیده است
بحران تأمین فقط به دارو محدود نمانده و در حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی نیز گزارش‌هایی از اختلال در تأمین منتشر شده است. در تیرماه امسال، مدیرکل امور تجهیزات و ملزومات پزشکی سازمان غذا و دارو از دریافت گزارش کمبود در حوزه‌هایی مانند چشم‌پزشکی و قلب و عروق خبر داد و تأکید کرد حتی کمبودهای محدود نیز باید فوراً بررسی و پیگیری شوند.
این نگرانی در شهریور نیز ادامه داشته است. مدیرکل امور تجهیزات و ملزومات پزشکی سازمان غذا و دارو ۱۱ شهریور از دانشگاه‌های علوم پزشکی خواست کمبود تجهیزات و فرآورده‌های آزمایشگاهی را در سامانه رسمی اعلام کمبود، ثبت کنند.
فاصله میان تأمین و دسترسی
آنچه از کنار قرار هم دادن گزارش‌ها آشکار می‌شود حاکی از آن است که بحران دارو را نمی‌توان فقط با تعداد اقلام کمیاب یا درصد افزایش قیمت اندازه گرفت. ممکن است دارو تولید یا وارد شده باشد، اما بیمار توان خرید آن را نداشته باشد؛ محتمل است دارو در کشور موجود باشد، اما داروخانه به دلیل کمبود نقدینگی نتواند آن را تهیه کند و ممکن است داروی مورد نیاز بیمار در یک نقطه موجود باشد اما دسترسی به آن برای بیمار زمان‌بر و پرهزینه شود.
در نهایت، نقطه اتصال همه این بحران‌ها بیمار است؛ بیماری که هزینه دارو را از سبد معیشت خود می‌پردازد، برای یافتن دارو میان چند داروخانه سرگردان می‌شود یا در صورت نبود درمان مناسب، با تشدید بیماری روبه‌رو می‌شود. در چنین شرایطی، مسئله دیگر فقط قیمت یا کمبود دارو نیست؛ مسئله، شکاف میان دارویی است که روی کاغذ تأمین شده و دارویی که واقعاً به‌موقع و با هزینه قابل پرداخت به دست بیمار می‌رسد.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید