پروفسور داود غلام آزاد(*)

ترجمه از آلمانی با کمک هوش مصنوعی

از «دگرگونی از راه تجارت» تا «چهرهٔ جنبش»

ارزیابیِ انتقادیِ سیاستِ آلمان در قبالِ ایران، از رضاشاه تا پاولس‌کیرشه

چکیده

هفتم نوامبر ۲۰۲۶، بنیاد فریدریش ناومان، که به حزب لیبرالِ دموکرات‌های آزاد آلمان (FDP) نزدیک است، جایزهٔ آزادیِ خود را در پاولس‌کیرشهٔ فرانکفورت به مردم ایران داد و آن را به رضا پهلوی، پسرِ آخرین شاه، سپرد تا به‌عنوان امانتدار دریافت کند. شعارِ «زنده‌باد شاه، پاینده‌باد ایران!» بارها صدای مراسم را تحت‌الشعاع قرار داد. این جستار می‌پرسد چطور شد که درست پهلوی تنها «چهرهٔ» اپوزیسیونِ ایران شد، در حالی که تقریباً همهٔ کسانی که می‌توانستند اپوزیسیونی چندصدایی را گرد هم آورند، کشته، مرعوب یا به حاشیه رانده شدند. جستار نخست نشان می‌دهد که این مراسم حلقه‌ای است از زنجیرهٔ صدسالهٔ سیاستِ آلمان در قبالِ ایران؛ سیاستی که همیشه دگرگونی را از طرفِ مقابلی در رأس انتظار داشت و این انتظار را به تجارت گره می‌زد. سپس شرح می‌دهد که یک «چهره» چگونه ساخته می‌شود: از خلأیی که رژیم با قتل و سرکوب پدید آورده، و از همکاریِ حامیانی که یکی پس از دیگری عوض شده‌اند، شبکه‌های تلویزیونیِ پرهزینهٔ خارج از کشور، پشتیبانانِ ثروتمند و کسانی که از تحریم‌ها سود برده‌اند. نفعِ مشترکِ همهٔ آن‌ها راه‌حلی شخص‌محور و پیش‌بینی‌پذیر است. جستار نشان می‌دهد که نگرانیِ اپوزیسیونِ دموکراتیک از تجربهٔ خودِ آن برمی‌خیزد، و رفتارِ میزبانانِ آلمانی را با نتیجهٔ واپس‌ماندگیِ نسبیِ عادات اجتماعی توضیح می‌دهد. مخاطبِ آن بنیاد فریدریش ناومان و سیاستمدارانی‌اند که در آلمان به این چهره اعتبار می‌بخشند. پیامش این است: مردم ایران به چهره‌ای که از بیرون بر آن‌ها تحمیل شود نیازی ندارند. آن‌ها به پشتیبانی نیاز دارند تا خود را سازمان دهند و آینده‌شان را در روندی قابلِ وارسی خودشان تعیین کنند.

درآمد: صحنه‌ای در پاولس‌کیرشه

بنیاد فریدریش ناومان به حزب دموکرات‌های آزاد نزدیک است و از سال ۲۰۰۶ هر دو سال یک بار جایزهٔ آزادی می‌دهد. در سال ۲۰۲۶ برای نخستین بار جایزه را نه به یک فرد، بلکه به کلِ یک ملت، یعنی مردم ایران، داد و آن را «امانی» به رضا پهلوی سپرد. به گفتهٔ بنیاد، او باید جایزه را نگه دارد تا روزی که نمایندگانِ آزادانه‌برگزیدهٔ ایران بتوانند آن را تحویل بگیرند. پهلوی پسرِ بزرگِ محمدرضا شاه است که در ۱۹۷۹ سرنگون شد. او در ۱۹۶۰ در تهران به دنیا آمد، در مقامِ ولیعهد برای تاج و تخت در نظر گرفته شده بود و نزدیک به پنج دهه است که در تبعید در ایالات متحده زندگی می‌کند.

این تصمیم بحث‌برانگیز بود. زندانیانِ سیاسیِ سابقِ دورهٔ شاه، سازمان‌های ایرانیِ تبعیدی و سیاستمدارانی از حزب‌های گوناگون اعتراض کردند. حدود دویست زندانی در زندان‌های ایران نامه‌ای امضا کردند که پهلوی را نمادِ دیکتاتوریِ گذشته می‌خواند. در فرانکفورت، سوسیال‌دموکرات‌ها (SPD) و سبزها مراسم را تحریم کردند.

مراسم در پاولس‌کیرشه برگزار شد؛ جایی که در ۱۸۴۸ نخستین پارلمانِ آزادانه‌برگزیدهٔ آلمان تشکیل شد. آنجا جمعیتی که بیشترشان ایرانی‌تبار بودند، بارها با فریادِ «زنده‌باد شاه، پاینده‌باد ایران!» بر صدای مراسم چیره شدند (دی‌پی‌آ، به نقل از هندلزبلات، ۷ نوامبر ۲۰۲۶). قرار بود ملتی تجلیل شود؛ اما برای یک ولیعهدِ پیشین هورا کشیدند. در گردهماییِ بعدی در اُست‌پارکِ فرانکفورت، کنارِ پرچمِ قدیمیِ شیر و خورشید، پرچم‌های آمریکا و اسرائیل هم در اهتزاز بود. شعار می‌دادند «جاوید شاه» و «امسال سالِ ماست، پهلوی شاهِ ماست» (رادیو زمانه، ۸ نوامبر ۲۰۲۶).

بسیاری از ایرانیانِ مقیمِ آلمان این تصویرها را با دلهره دیدند. در میانِ آن‌ها کسانی هستند که در زمانِ شاه زندانی بودند، و کسانی که بستگانشان پس از ۱۹۷۹ به دستِ جمهوری اسلامی اعدام شدند. برای آن‌ها این صحنه جشنِ آزادی نبود؛ یادآورِ دو حکومتی بود که هر دو با هلهله آغاز شدند.

دو پرسش راهنمای این جستار است. چطور ممکن شد که در چنین جایی هورا کشیدن برای یک ولیعهدِ پیشین تجلیل از یک ملت به حساب آید، بی‌آنکه برگزارکنندگان به آن ایرادی بگیرند؟ و چطور درست رضا پهلوی تنها چهرهٔ اپوزیسیونی شد که در واقع از صداهای بسیار تشکیل شده است؟ پاسخِ پرسشِ نخست به یک قرن پیش برمی‌گردد. پاسخِ پرسشِ دوم به ائتلافی می‌رسد که اعضایش هدف‌های بسیار متفاوتی دارند، اما نفعی مشترک آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد.

بخش یکم: یک قرن سیاستِ آلمان در قبالِ ایران

۱. ناسیونالیست‌هایی از برلین و شاهِ نوساز بر تخت (۱۹۱۵ تا ۱۹۴۱)

در جنگ جهانیِ اول، آلمان با بریتانیا و روسیه می‌جنگید. این دو قدرت در ۱۹۰۷ ایران را به مناطقِ نفوذ تقسیم کرده بودند و با این کشور مثلِ یک نیمه‌مستعمره رفتار می‌کردند. از این رو وزارت امور خارجهٔ آلمان در میانِ ایرانیانی که در برابرِ این قیمومیت ایستادگی می‌کردند، دنبالِ متحد می‌گشت. در ژانویهٔ ۱۹۱۵، سید حسن تقی‌زاده، از انقلابیونِ مشروطه، به دعوتِ وزارت امور خارجهٔ آلمان به برلین آمد. کمی بعد، او همراهِ تبعیدیانِ دیگر در آنجا «کمیتهٔ ملیون ایرانی» را بنیاد گذاشت. از ۱۹۱۶ مجلهٔ «کاوه» در برلین منتشر شد. این مجله با پشتیبانیِ «دفتر اطلاعاتِ شرق»ِ وزارت امور خارجهٔ آلمان منتشر می‌شد و بیش از هر چیز ابزارِ تبلیغاتیِ سیاستِ شرقیِ آلمان بود. پس از جنگ هم وزارت امور خارجه به حمایت از آن ادامه داد.

نامِ مجله گویای برنامه‌اش بود. کاوه همان آهنگرِ شاهنامه است که در برابرِ ضحاکِ ستمگر قیام می‌کند. اما مردانی که در برلین به او استناد می‌کردند، شورشی از پایین نمی‌خواستند؛ نوسازی از بالا می‌خواستند. از حلقهٔ آن‌ها تا ۱۹۲۸ مجله‌های دیگری هم در برلین بیرون آمد که برای پذیرشِ تمدنِ غربی تبلیغ می‌کردند، از جمله «ایرانشهر». تقی‌زاده در ۱۹۲۰ برنامهٔ آن‌ها را در این خواست خلاصه کرد که ایران باید «ظاهراً و باطناً، جسماً و روحاً فرنگی‌مآب شود» (تقی‌زاده، کاوه، ۱۹۲۰، به نقل از دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخلِ «تقی‌زاده»).

این نخبگانِ ملی‌گرا و تجددخواه، پشتوانهٔ نوسازیِ اقتدارگرایانه در دورهٔ رضاشاه شدند. رضاشاه، که آن زمان افسری به نامِ رضاخان بود، در ۱۹۲۱ با پشتیبانیِ افسرانِ بریتانیایی کودتا کرد و در ۱۹۲۵ خود را شاه خواند. او مدرسه، جاده، راه‌آهنِ سراسری و ارتشی متمرکز ساخت. حزب‌ها، مطبوعاتِ آزاد و مجلسی مستقل و پرتوان را، سرکوب کرد. نوسازی یعنی کنترل از بالا.

در دههٔ ۱۹۳۰، پشتیبانیِ سیاسی به داد و ستد تبدیل شد. در نوامبر ۱۹۳۶، یالمار شاخت، وزیر اقتصادِ رایش، به تهران آمد تا قراردادی پایاپای امضا کند که بر اساسِ آن کالا با کالا مبادله می‌شد. پس از آن، شرکت‌های آلمانی سرمایه‌گذاریِ چشمگیری در صنعتِ ایران کردند. تا ۱۹۴۱ آلمان مهم‌ترین شریکِ تجاریِ ایران شده بود. پژوهش‌های تازه‌تر نشان می‌دهند که نیروی محرکهٔ واقعیِ این رابطه منافعِ اقتصادیِ متقابل بود، نه آن خویشاوندیِ «آریایی» که این‌همه از آن دم می‌زدند. رضاشاه صنعتی بی‌قیمومیتِ بریتانیا می‌خواست؛ رایشِ سوم مواد خام و بازار.

با آغازِ جنگ جهانیِ دوم، رضاشاه ایران را بی‌طرف اعلام کرد. اما آشکارا به آلمان گرایش داشت و صدها تکنیسین و مشاورِ آلمانی را در کشور تحمل می‌کرد؛ متفقین گمان می‌کردند جاسوسانی در میانِ آن‌ها هستند. پس از حملهٔ آلمان به شوروی، متفقین به ایران به‌عنوانِ مسیرِ رساندنِ تدارکات نیاز داشتند. در ژوئیه و اوتِ ۱۹۴۱، بریتانیا و شوروی اخراجِ آلمانی‌ها را خواستند و او نپذیرفت. پس از اشغالِ ایران به دستِ متفقین، او ناچار شد در ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ به نفعِ پسرش استعفا کند. انصاف حکم می‌کند بگوییم که پژوهش‌های بعدی در آرشیوهای بریتانیا نشان داد نفوذِ آلمان را بزرگ‌تر از واقع جلوه داده بودند تا اشغال را توجیه کنند. به این ترتیب، نخستین مرحلهٔ سیاستِ آلمان در قبالِ ایران الگویی را نشان می‌دهد که بارها تکرار شد: فرمانروایی نوسازِ اقتدارگرا در رأس، نخبگانی که می‌خواهند از بالا نوسازی کنند، و تجارت به‌عنوانِ چسبِ پیوند.

۲. مهمانِ رسمی، افسانه‌ها و چوب و چماق‌ها (۱۹۵۳ تا ۱۹۷۹)

پس از جنگ جهانیِ دوم، جمهوری فدرال آلمان همین سنت را از سر گرفت، این بار با پسر. در ۱۹۵۳ کودتایی با پشتیبانیِ سازمان‌های اطلاعاتیِ آمریکا و بریتانیا، محمد مصدق، نخست‌وزیرِ منتخب را که صنعتِ نفت را ملی کرده بود، سرنگون کرد. از آن پس محمدرضا شاه روزبه‌روز خودکامه‌تر حکومت کرد. تکیه‌گاهش ساواک بود که در ۱۹۵۷ تأسیس شد و مخالفانِ سیاسی را تعقیب و شکنجه می‌کرد؛ عفو بین‌الملل همان زمان که او بر سرِ کار بود، این را مستند کرد.

در آلمانِ غربی تقریباً کسی از این ماجراها باخبر نمی‌شد، چون مطبوعاتِ عامه‌پسند داستانِ دیگری تعریف می‌کردند. مجله‌های مصور و نشریه‌های زرد سال‌ها افسانه‌هایی از دربارِ شاهنشاهی منتشر می‌کردند. نخست ثریا در کانونِ توجه بود، همسرِ دومِ شاه، که مادرش آلمانی بود. عروسی‌اش در ۱۹۵۱ و طلاقش در ۱۹۵۸، چون وارثی برای تاج و تخت به دنیا نیاورده بود، صفحه‌های اولِ بی‌شماری را پر کرد. سپس فرح دیبا جای او را گرفت که شاه در ۱۹۵۹ با او ازدواج کرد و در ۱۹۶۷ تاجِ شهبانویی بر سرش گذاشت. خوانندگان از لباس‌ها، جواهرات و شادیِ کودکان و خوشبختیِ خانوادگی می‌خواندند، نه از شکنجه‌گاه‌ها و اعدام‌ها. تصویرهای افسانه‌وار همان چند گزارشِ اندک دربارهٔ بی‌رحمیِ رژیم با مخالفانش را هم کنار زد. تنها کمی پیش از سفرِ رسمیِ شاه به آلمانِ غربی، در اوایلِ تابستانِ ۱۹۶۷، چند صدا این تصویر را شکست. یک تبعیدیِ ایرانی کتابی دربارهٔ دیکتاتوریِ شاه منتشر کرد که میانِ دانشجویان دست‌به‌دست شد. روزنامه‌نگاری هم در نامه‌ای سرگشاده به شهبانو، آنچه را مجله‌های مصور پنهان می‌کردند، به رخش کشید.

دوم ژوئن ۱۹۶۷ شاه به برلینِ غربی رفت. جلوی شهرداریِ شونه‌برگ، دانشجویان علیهِ این سفرِ رسمی و نقضِ حقوقِ بشر در ایران تظاهرات کردند. «پارسیانِ هوراکش» که مأمورانِ پلیسِ مخفیِ ایران هم در میانشان بودند، به آن‌ها حمله کردند. یکی از شاهدانِ عینی بعدها به یاد آورد که این مردان با چوب و چماق بر سرِ معترضان می‌کوبیدند و پلیس در آغاز دست روی دست گذاشته بود. فردای آن روز، روزنامهٔ تاگس‌اشپیگل عکسی از ضاربان چاپ کرد با این زیرنویس: «هواداران شاه از خود در برابرِ تظاهرکنندگانِ تحریک‌کننده دفاع می‌کنند» (تاگس‌اشپیگل، ۳ ژوئن ۱۹۶۷، به نقل از مرکز فدرال آموزش سیاسی). شب، جلوی اپرای آلمان، پلیس خودش به تظاهرکنندگان حمله کرد. آنجا کارل-هاینتس کوراس، مأمورِ پلیس، دانشجویی به نامِ بنو اونه‌زورگ را با گلوله کشت. خیلی بعدها معلوم شد که کوراس خبرچینِ اشتازی، پلیسِ مخفیِ آلمانِ شرقی، و عضوِ حزبِ حاکمِ آنجا، حزبِ اتحادِ سوسیالیستی، بود.

جمهوری فدرال با این ماجرا دچارِ بحران شد. در روزهای بعد ده‌ها هزار دانشجو در سراسرِ کشور تظاهرات کردند و در سپتامبر، سناتورِ امورِ داخلیِ برلین و شهردارِ برلین، که ریاستِ دولتِ ایالتی را هم بر عهده داشت، استعفا دادند. دوم ژوئن نقطهٔ آغازِ جنبشِ دانشجویی شد. مطبوعاتِ عامه‌پسند زمینه‌ای فراهم کرده بودند که در آن، هورای سفارشی دلبستگیِ مردم و اعتراض، تحریک جلوه کند. در شراکت با شاه هیچ تغییری پیدا نشد.

برعکس: این افسانه‌ها رویی ملموس هم داشتند. جمهوری فدرال یکی از مهم‌ترین شرکای تجاریِ شاه شد. ماشین‌آلات، کارخانه‌ها و مواد شیمیاییِ آلمانی به تهران می‌رفت. اینکه وابستگی‌های متقابل تا چه اندازه تنگاتنگ شده بود، در میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ آشکار شد. دولتِ ایران در ۱۹۷۴ با درآمدهای نفتی یک‌چهارمِ فولادسازی‌های کروپ را خرید. در ۱۹۷۶ هم، زمانی که این کنسرن در بحران بود، یک‌چهارمِ شرکتِ کروپ را خرید. به این ترتیب شاه یکی از نمادهای صنعتِ آلمان را سرِ پا نگه داشت. مرحلهٔ دوم همان الگو را تأیید کرد: یک فرمانروا به‌عنوانِ طرفِ مقابل، تجارت به‌عنوانِ چسبِ پیوند، منتقدان به‌عنوانِ اخلالگر.

۳. واعظی در باغِ سیب (۱۹۷۸ تا ۱۹۷۹)

وقتی حکومتِ شاه در ۱۹۷۸ زیرِ فشارِ اعتراض‌های توده‌ای فرو ریخت، غرب الگو را عوض نکرد؛ فقط آدم را عوض کرد. آیت‌الله خمینی که از ۱۹۶۴ در تبعید بود، ۶ اکتبر ۱۹۷۸ به فرانسه رسید. در نوفل‌لوشاتو، نزدیکِ پاریس، خانهٔ کوچکش را با تلفن و ضبط‌صوت به مرکزی رسانه‌ای تبدیل کرد. گفته می‌شود در نزدیک به چهار ماه اقامتش بیش از ۱۳۰ مصاحبه کرد.

آنچه آنجا وعده می‌داد، به برنامهٔ یک دموکراسیِ غربی می‌مانست. به روزنامه‌نگارانِ غربی اطمینان می‌داد که سیاستمدار نیست و پس از سقوطِ شاه به قم برمی‌گردد تا به درس و بحثِ دینی‌اش بپردازد. می‌گفت روحانیان خودشان مقامِ حکومتی نخواهند گرفت. به اشپیگل وعدهٔ انتخاباتِ آزاد داد و به فیگارو وعدهٔ «آزادیِ کامل»، چون به گفتهٔ او اسلام دینی پیشرو است (خمینی، به نقل از نویه تسوریشر تسایتونگ، ۲۰۲۵). می‌گفت دولتِ تازه به اعلامیهٔ جهانیِ حقوقِ بشر پایبند خواهد بود و حتی مارکسیست‌ها هم آزادانه عقایدشان را بیان خواهند کرد. به مطبوعات قول داد که دربارهٔ همهٔ رویدادها آزادانه گزارش دهند و به مردم، که هر طور بخواهند حزب تشکیل دهند و گرد هم آیند. به اقلیت‌های دینی وعدهٔ احترام به حقوقشان را داد. زن و مرد باید به یکسان بتوانند تحصیل کنند، رأی بدهند و انتخاب شوند. حتی اعلام کرد که زنان در ایرانِ اسلامی می‌توانند پوششِ خود را آزادانه انتخاب کنند؛ هرچند جای دیگری این را به موازینِ اسلامی محدود کرد.

هر که به حرف‌هایش گوش می‌داد، می‌توانست باور کند که گاندی‌ای مسلمان سخن می‌گوید. ناگفته ماند آنچه او هشت سال پیش‌تر در نجفِ عراق تدریس و منتشر کرده بود: نظریهٔ حکومتِ فقیه، یعنی ولایتِ فقیه. در پاریس از آن حرفی نزد. هر کس می‌توانست آن را بخواند، اما تقریباً هیچ ناظرِ غربی به آن توجهی نکرد.

از ۴ تا ۷ ژانویهٔ ۱۹۷۹، کارتر، ژیسکار دستن، هلموت اشمیت و کالاهان در گوادلوپ دیدار کردند. به این نتیجه رسیدند که دیگر نمی‌شود شاه را نگه داشت. شاه ۱۶ ژانویه برای همیشه کشور را ترک کرد و خمینی ۱ فوریه به ایران بازگشت. دولت‌های غربی با این کار خمینی را بر سرِ کار نگذاشتند. اما آیندهٔ ایران را جابه‌جاییِ یک شخص می‌دیدند: یک فرمانروا مهره‌ای سوخته بود و فرمانروای بعدی باید نظم را تضمین می‌کرد. پشتِ این انتظار، منطقِ جنگِ سرد بود. ایران نزدیک به دو هزار کیلومتر با اتحاد شوروی مرز داشت، و در انقلاب نیروهای چپِ نیرومندی هم فعال بودند، از حزبِ توده که از مسکو پیروی می‌کرد تا گروه‌های چریکیِ فدایی. در پایتخت‌های غربی نگران بودند که ایران به چپ بچرخد و به حوزهٔ نفوذِ شوروی بیفتد. از این رو برخی از راهبردپردازان امیدشان را به نظمی با رنگِ دینی بستند. این نظم قرار بود به‌عنوانِ بخشی از یک «کمربندِ سبز» از کشورهای اسلامی، جلوی کمونیسم را بگیرد و از چرخشِ ایران به چپ جلوگیری کند. در این حساب و کتاب، آزادیِ مردمِ ایران به خودیِ خود هیچ وزنی نداشت.

در اواخرِ مارسِ ۱۹۷۹، خمینی دربارهٔ «جمهوری اسلامی» همه‌پرسی برگزار کرد، با برگه‌ای که فقط «آری» یا «نه» را می‌پذیرفت. بنا بر آمارِ رسمی، حدود ۹۸ درصد «آری» دادند. شور و شوقِ جمعیت واقعی بود. اما خمینی از همان اوایلِ مارس دستور داده بود که زنان نباید بی‌حجاب در وزارتخانه‌ها حاضر شوند. قانون اساسی‌ای که در اواخرِ ۱۹۷۹ تصویب شد، ولایتِ فقیه را تثبیت کرد و خودِ خمینی این مقام را برعهده گرفت. روزنامه‌ها بسته شدند، حزب‌ها ممنوع شدند و دانشگاه‌ها در «انقلابِ فرهنگی» از دگراندیشان پاکسازی شدند. از ۱۹۸۱ هزاران چپ و مجاهد اعدام شدند و لیبرال‌ها هم تحتِ تعقیب قرار گرفتند و زندانی شدند. در ۱۹۸۸ هزاران زندانیِ سیاسی در چند هفته به قتل رسیدند. سرکوب پیش از همه دامنِ همان نیروهایی را گرفت که او در پاریس به آن‌ها وعدهٔ آزادی داده بود.

بسیاری از کسانی که امروز در اپوزیسیونِ دموکراتیک‌اند، آن سال‌ها را خود از سر گذرانده‌اند. آن‌ها حرفِ دوستانی را باور کردند که در ۱۹۷۸ می‌گفتند اول باید شاه برود، بر سرِ بقیهٔ چیزها بعداً به توافق می‌رسیم. چند سال بعد بسیاری از همین دوستان جلوی جوخه‌های اعدام ایستادند. کسی که این را تجربه کرده باشد، وعده‌های آزادی را جورِ دیگری می‌شنود. در ۱۹۷۹ بسیاری نمی‌خواستند ببینند که مردی که پیش از رسیدن به قدرت از آزادی سخن می‌گفت، با این سخنان هنوز دموکرات نبود. این مهم‌ترین درسِ کلِ این قرن برای امروز است.

۴. «گفت‌وگوی انتقادی» و کشته‌شدگانِ میکونوس (۱۹۸۰ تا ۱۹۹۷)

جمهوری فدرال با جمهوری اسلامی هم داد و ستد را ادامه داد. از همان دههٔ ۱۹۸۰، در دورانِ جنگ با عراق، آلمان یکی از مهم‌ترین شرکای تجاریِ تهران ماند، و در ۱۹۸۴ هانس-دیتریش گنشر نخستین وزیرِ خارجهٔ غربی بود که پس از انقلاب به تهران سفر کرد. در آغازِ دههٔ ۱۹۹۰ این سیاست نامی تازه گرفت.

۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲، در رستورانِ میکونوس در برلین، چهار تن از مخالفانِ رژیم با گلوله کشته شدند؛ از جمله صادق شرفکندی، دبیرکلِ حزب دموکرات کردستان ایران. او به‌عنوانِ مهمان در کنگرهٔ انترناسیونال سوسیالیست، اتحادیهٔ جهانیِ حزب‌های سوسیال‌دموکرات که حزب سوسیال‌دموکرات آلمان هم عضوِ آن است، به برلین آمده بود. شبِ آخرین روزِ کنگره، در میکونوس با مخالفانِ ایرانی دیدار کرد. تنها سه ماه بعد، در ۱۲ دسامبر ۱۹۹۲، شورای اروپایی در ادینبورو «گفت‌وگوی انتقادی» را تصویب کرد. قرار بود با تهران در گفت‌وگو بمانند و در همان حال رعایتِ حقوقِ بشر را یادآوری کنند. دولتِ آلمان به رهبریِ هلموت کهل دوست داشت حجمِ تجارتش با ایران را کوچک جلوه دهد. سبزها در مجلسِ فدرال به دولت یادآوری کردند که جمهوری فدرال در اتحادیهٔ اروپا مهم‌ترین شریکِ تجاریِ ایران است. در آوریل ۱۹۹۷، دادگاهِ عالیِ برلین (کامرگریشت) حکم داد که مسئولانِ اصلی، بالاترین مقام‌های رهبریِ حکومتِ ایران بودند. این حکم به «گفت‌وگوی انتقادی» پایان داد. اپوزیسیون در مجلسِ فدرال این سیاست را شکست‌خورده اعلام کرد و دولت را متهم کرد که از مدت‌ها پیش از واقعیت‌هایی که دادگاه احراز کرده بود، خبر داشته است. با این همه، سفیرانِ اتحادیهٔ اروپا در همان نوامبرِ ۱۹۹۷ به تهران بازگشتند، بی‌آنکه تهران بابتِ این قتل‌ها عذرخواهی کرده باشد. تلاش برای نصبِ لوحی به یادِ کشته‌شدگانِ میکونوس سال‌ها طول کشید. اما تجارت منتظر نماند.

۵. دگرگونی از راه تجارت (۱۹۹۷ تا ۲۰۲۶)

پس از میکونوس، امیدها به «اصلاح‌طلبان» در درونِ رژیم دوخته شد. رئیس‌جمهور خاتمی از گفت‌وگوی تمدن‌ها سخن می‌گفت و از سال ۲۰۰۰ تجارتِ آلمان و ایران پس از سال‌ها کاهش دوباره رو به افزایش گذاشت. پشتِ این سیاست این انتظار بود که درهم‌تنیدگیِ اقتصادی، گشایشِ سیاسی را به دنبال خواهد آورد: دگرگونی از راه تجارت.

این انتظار پس از توافقِ هسته‌ایِ ۲۰۱۵ به اوج رسید. در این توافق ایران متعهد شد برنامهٔ هسته‌ای‌اش را زیرِ نظارتِ بین‌المللی ببرد و در عوض تحریم‌ها برداشته شد. هنوز جوهرِ امضای توافق خشک نشده بود که زیگمار گابریل، وزیرِ اقتصادِ آلمان، با هیئتی اقتصادی، پیش از همهٔ شرکای غربیِ دیگر، به تهران رفت. او از «دوستانِ قدیمی» سخن گفت که آنجا دیده بود (گابریل، به نقل از یودیشه آلگماینه، ژوئیهٔ ۲۰۱۵)، اما به رسمیت شناختنِ حقِ موجودیتِ اسرائیل را هم یادآوری کرد. اتاقِ صنعت و تجارتِ آلمان انتظار داشت صادرات ظرفِ دو سال دو برابر شود و به حدودِ پنج میلیارد یورو برسد. در واقع اقتصادِ آلمان در ۲۰۱۶ کالایی به ارزشِ ۲٫۵ میلیارد یورو به ایران فروخت. وقتی ایالات متحده در ۲۰۱۸ از توافق بیرون آمد، دولت و اقتصادِ آلمان بیش از هر چیز نگرانِ بقای این داد و ستدها بودند.

تنها در سال‌های اخیر بازاندیشی آغاز شد. نشانهٔ آشکارش ممنوعیتِ مرکز اسلامی هامبورگ در ۲۰۲۴ بود که بازوی حکومتِ ایران در آلمان به شمار می‌رفت. اما فرضِ بنیادی دست‌نخورده ماند. از شاه تا «اصلاح‌طلبان» و تا توافقِ هسته‌ای، سیاستِ آلمان دگرگونی را از طرفِ مقابلی در رأس انتظار داشت که بشود با او معامله کرد.

سپس مردمِ ایران خودشان به پا خاستند. در ۲۰۲۲، پس از مرگِ ژینا مهسا امینی در بازداشتِ گشتِ ارشاد، با شعارِ «زن، زندگی، آزادی» به خیابان آمدند. در ژوئن ۲۰۲۵ اسرائیل به ایران حمله کرد و ایالات متحده هم به این حمله‌ها پیوست. در روزهای پایانیِ ۲۰۲۵ و آغازِ ۲۰۲۶ اعتراض‌هایی سراسری درگرفت که رژیم در ژانویهٔ ۲۰۲۶ با کشتارِ معترضان سرکوبش کرد. در پایانِ فوریهٔ ۲۰۲۶ جنگِ آمریکا و اسرائیل علیهِ ایران آغاز شد. در چنین وضعی، سیاستِ آلمان دنبالِ طرفِ مقابلِ تازه‌ای گشت. اینکه چطور او را یافت، نیمهٔ دومِ این داستان است.

بخش دوم: یک چهره چگونه ساخته می‌شود

۶. خلأ

یک چهره را فقط جایی می‌شود نشاند که دیگران غایب‌اند. این خلأ را خودِ رژیم پدید آورده است. قتل‌های میکونوس مورد استثنایی نبود. جمهوری اسلامی از ۱۹۷۹ مخالفان را در خارج از کشور هدفمند کشته است، به‌ویژه کسانی را که اپوزیسیونی گسترده می‌توانست گردشان جمع شود. در دسامبر ۱۹۷۹، شهریار شفیق، خواهرزادهٔ شاه، در پاریس با گلوله کشته شد. در ۱۹۸۹ عبدالرحمن قاسملو، سلفِ شرفکندی، در وین در میانهٔ مذاکره با فرستادگانِ رژیم ترور شد. در ۱۹۹۱ شاپور بختیار، آخرین نخست‌وزیرِ شاه و مدافعِ قانون اساسیِ مشروطه، در حومهٔ پاریس، و عبدالرحمن برومند، وکیل دادگستری، در خودِ پاریس به قتل رسیدند. در ۱۹۹۲ فریدون فرخزاد، خواننده و طنزپرداز، چند هفته پیش از قتل‌های میکونوس، در بُن با ضرباتِ چاقو کشته شد. هر که در تبعید اعتباری فراتر از هوادارانِ خودش پیدا می‌کرد، جانش در خطر بود.

در داخلِ کشور سرکوب ادامه یافت. رهبرانِ دانشجویی، فعالانِ سندیکایی، وکلا، روزنامه‌نگاران و فعالانِ حقوقِ زنان بازداشت شدند، خاموش شدند یا به تبعید رانده شدند. رویترز در گزارشی تحقیقی در ۲۰۲۶ جمع‌بندی کرد که دستگاهِ امنیتیِ ایران رهبرانِ جایگزینِ احتمالی را به‌طورِ نظام‌مند از میان برداشته یا به تبعید رانده است. آنچه ماند، تبعیدی پراکنده بود. در چنین تبعیدی آسان بود که فردی با نامی آشنا را چهرهٔ کلِ جنبش اعلام کنند.

اینکه چرا درست رضا پهلوی باقی ماند، دلایلِ گوناگونی دارد. نامِ او از کودکی شناخته شده است و برای بسیاری از مردم با خاطرهٔ دورانی پیش از جمهوری اسلامی گره خورده است. در عینِ حال، چهره‌ای که دودستگی می‌آفریند، به کارِ تبلیغاتِ رژیم هم می‌آید. شبحِ بازگشتِ سلطنت، هوادارانِ خودِ رژیم را کنارِ هم نگه می‌دارد، و اپوزیسیونی که بر سرِ یک ولیعهدِ پیشین دعوا می‌کند، آسان‌تر از اپوزیسیونی که بر سرِ روندهای مشترک به توافق می‌رسد، تکه‌تکه می‌شود. این توضیح نمی‌دهد که چرا او باقی ماند، اما توضیح می‌دهد که چرا رژیم می‌تواند با او کنار بیاید. دلیلِ تعیین‌کننده بیرون از ایران است. یک نام به‌تنهایی چهره نمی‌سازد. برای این کار حامی، پول و صفحهٔ تلویزیون لازم است.

۷. حامیانی که عوض می‌شوند

حامیان در طولِ دهه‌ها عوض شده‌اند. در دههٔ ۱۹۸۰ سیا بود. واشنگتن پست در ۱۹۸۶ گزارش داد که این سازمان به هوادارانِ پهلوی یک فرستندهٔ تلویزیونیِ کوچک‌شده داده است. با آن، پیامی یازده‌دقیقه‌ای و پنهانی که در آن بازگشتش را اعلام می‌کرد، روی آنتنِ تلویزیونِ ایران رفت. بنا بر همین گزارش، هزینه‌اش از صندوقی شش‌میلیون‌دلاری پرداخت شد که دولتِ ریگان برای گروه‌های تبعیدیِ ایرانی تصویب کرده بود. همزمان، سیا پنهانی با رژیمِ خمینی مذاکره می‌کرد. پهلوی انکار کرد که شخصاً از سیا پول گرفته باشد. بنا بر گزارشی دیگر، در ۱۹۸۷ حتی طرحی پیشِ او گذاشتند که با هوادارانش در جزیرهٔ کیش پیاده شود. چیزی از آن درنیامد. واشنگتن با او مثلِ اهرمِ فشاری علیهِ تهران رفتار می‌کرد، نه یک جایگزینِ جدی، و سرانجام از او فاصله گرفت. این فاصله‌گیری ادامه یافت: حتی در بهارِ ۲۰۲۶ هم دونالد ترامپ، رئیس‌جمهورِ آمریکا، اشاره کرد که پهلوی در داخلِ ایران پشتوانه ندارد، و به گزارشِ رویترز، دولتِ آمریکا پشتِ پرده از او فاصله می‌گرفت.

اسرائیل جای ایالات متحده را گرفت. پهلوی در ۲۰۲۳ به اسرائیل سفر کرد و با نتانیاهو، نخست‌وزیر، دیدار کرد. در اکتبرِ ۲۰۲۵، روزنامه‌های اسرائیلیِ هاآرتص و دِمارکر همراه با سیتیزن‌لب دانشگاه تورنتو، دربارهٔ کارزاری فارسی‌زبان با حساب‌های جعلی و محتوای ساختگی گزارش دادند. هدفِ این کارزار تبلیغِ پهلوی به‌عنوانِ جانشینِ جمهوری اسلامی بود و، بنا بر یک منبع، به‌طورِ غیرمستقیم با پولِ دولتِ اسرائیل از طریقِ یک پیمانکارِ خصوصی تأمین می‌شد. بنا بر این گزارش‌ها، این حساب‌ها همزمان با حملهٔ اسرائیل به ایران در ژوئن ۲۰۲۵ فعال شدند. اسرائیل دربارهٔ این گزارش‌ها چیزی نگفته است و منتقدان شواهد را گمانه‌زنی می‌دانند. آنچه بحثی در آن نیست، این است که پهلوی برای ایرانی تبلیغ می‌کند که اسرائیل را به رسمیت بشناسد، و از حمله‌های آمریکا و اسرائیل به کشورش پشتیبانی می‌کند. او در پاولس‌کیرشه گفت مردمِ ایران می‌خواهند جمهوری اسلامی، سپاه پاسداران و دستگاهِ سرکوب هدف قرار گیرند. به گفتهٔ او، پس از کشتارِ معترضان، مردم ناگزیر شدند با دردی بزرگ بپذیرند که فشارِ نظامی راهی برای تضعیفِ رژیم است. به این ترتیب، امانتدارِ کلِ یک ملت کنارِ قدرت‌هایی می‌ایستد که کشورش را بمباران کرده‌اند.

۸. شبکه‌ها، پول و بسیجِ جمعیت

در ایران رسانه‌های مستقل تقریباً امکانِ کار ندارند. بسیاری از مردم خبرهایشان را از راهِ ماهواره و اینترنت از شبکه‌های فارسی‌زبانِ خارج از کشور می‌گیرند. یکی از پرنفوذترینِ آن‌ها ایران اینترنشنال است، مستقر در لندن، که پهلوی را فعالانه به‌عنوانِ رهبرِ آینده معرفی می‌کند. منتقدان همچنین ایراد می‌گیرند که این شبکه بی‌پرده دیدگاهِ اسرائیل دربارهٔ جنگ را نمایندگی می‌کند. از زمانِ فروکش کردنِ اعتراض‌های ۲۰۲۲، پهلوی و هوادارانش در کانونِ برنامه‌های این شبکه جا گرفتند و منتقدان می‌گویند که در برنامه‌هایش جنگ بیش از پیش تنها راه‌حل جلوه می‌کند. ایران اینترنشنال تنها شبکهٔ خارج از کشور نیست که به پهلوی تریبون می‌دهد، اما پربیننده‌ترینِ آن‌هاست.

اینکه چه کسی هزینهٔ این شبکه را می‌پردازد، روشن نیست. گاردین در ۲۰۱۸ به نقل از یک منبع، از سرمایهٔ اولیه‌ای ۲۵۰ میلیون دلاری از عربستان سعودی خبر داد. فایننشال تایمز در ۲۰۲۶ دریافت که کنترلِ شرکتِ مادر، ولانت مدیا، در دستِ شرکتی فراساحلی است که تنها مدیرش هم‌نامِ یکی از مدیرانِ ارشدِ یک گروهِ رسانه‌ایِ سعودیِ نزدیک به دولت است. این شبکه هرگونه تأمینِ مالیِ دولتی را رد می‌کند و به سرمایه‌گذارانِ خصوصی‌ای اشاره می‌کند که نامشان را نمی‌برد. تنها چیزِ مسلم این است که اداره‌اش به‌طرزِ غیرعادی پرهزینه است. این شبکه در سراسرِ جهان حدودِ ۷۰۰ نفر کارمند دارد و در بسیاری از پایتخت‌ها خبرنگارانی با دستمزدهای بالا. شرکتِ مادرش در پنج سال بیش از ۴۱۰ میلیون پوند زیان داده و از راهِ تبدیلِ بدهی، حدودِ ۶۵۰ میلیون پوند بخشودگیِ بدهی گرفته است. پس هزینهٔ واقعی بسیار بیشتر از آن است که گزارش‌های اولیه گفته بودند. چهره‌ای که هر روز به میلیون‌ها خانه فرستاده می‌شود، صرفاً بیانِ ارادهٔ مردم نیست. فرآوردهٔ یک بنگاهِ رسانه‌ایِ پرهزینه هم هست که سرمایه‌گذارانش در تاریکی مانده‌اند.

خودِ کارزار هم پول می‌خواهد. به گزارشِ رویترز، کمتر از ده کارآفرینِ ایرانی-آمریکایی بیش از سه میلیون دلار به کارزارِ پهلوی کمک کرده‌اند. خودِ پهلوی در فوریهٔ ۲۰۲۶ در مونیخ اعلام کرد که منابعِ مالی‌اش خصوصی است و از هیچ دولتی کمکِ مالی نگرفته است. تصویرهای اُست‌پارک هم خودبه‌خود پدید نیامد. کسانی که هفتم نوامبر پارک را پر کردند، فقط از فرانکفورت نیامده بودند. برگزارکنندگانِ گردهمایی با وعدهٔ اتوبوس‌هایی که از سراسرِ اروپا سازمان داده بودند، فراخوان داده بودند و اتوبوس‌ها در حاشیهٔ پارک ردیف ایستاده بودند. از روزِ پیش، صحنه، برج‌های بلندگو و نرده‌های جداکننده برپا شده بود. برگزارکنندگان در وب‌سایتشان درخواستِ کمکِ مالی کرده و خودشان یادآوری کرده بودند که صحنه، تجهیزاتِ فنی، مجوزها، انتظامات و اتوبوس‌ها هزینه دارد. اینکه این گردهمایی چقدر خرج برداشت و چه کسی آن را پرداخت، اعلام نکرده‌اند. اما گردهمایی‌ای بزرگ با شرکت‌کنندگانی از کشورهای بسیار، بعید است تنها با کمک‌های کوچک از پسِ هزینه‌هایش برآید. تصویرهای اُست‌پارک در آلمان مدرکِ پشتیبانی از پهلوی تلقی شد. اما تقریباً کسی نپرسید که هزینهٔ این تصویرها را چه کسی پرداخته است. وقتی پلیس اعلام کرد که پهلوی رفته است، بسیاری از شرکت‌کنندگان هم پارک را ترک کردند. آمده بودند تا او را ببینند.

۹. تراستی‌ها و پیشنهادِ مصونیت

نیروهایی از درونِ خودِ رژیم هم از جملهٔ حامیانِ احتمالی‌اند. در ایران به واسطه‌هایی که رژیم در دورانِ تحریم از طریقِ آن‌ها نفت فروخت و درآمدها را جابه‌جا کرد، «تراستی» می‌گویند. چون این معامله‌ها پنهانی انجام می‌شد، از هر نظارتی بیرون می‌ماند و برخی از این واسطه‌ها میلیاردها سود بردند. محمدجواد آذری جهرمی، وزیرِ پیشین، ادعا کرد شنیده است که مدیرانِ اقتصادی‌ای که از چنین امتیازهایی سود برده‌اند، مبالغِ هنگفتی به کارزارِ پهلوی داده‌اند تا آیندهٔ خود را برای دورانِ پس از رژیم بیمه کنند. این حرف شنیده‌ای است از زبانِ یکی از مردانِ رژیم و باید همین‌طور خوانده شود.

در مقابل، آنچه پهلوی به چنین نیروهایی پیشنهاد می‌کند، آشکار است. او در فوریهٔ ۲۰۲۶ به خودی‌های رژیم یک «چادرِ بزرگ» پیشنهاد کرد (پهلوی، به نقل از د نشنال، ۱۳ فوریهٔ ۲۰۲۶)، یعنی ائتلافی گسترده برای دورانِ گذار که در آن اعضای دستگاهِ قدرتِ کنونی هم جایی داشته باشند. به گفتهٔ او این برای گذاری باثبات، هم در بخشِ غیرنظامی و هم در بخشِ نظامی، تعیین‌کننده است. هر کس دستش به خونِ مردم آلوده نباشد، خوش آمده است. در برنامهٔ او این قول هم هست، که بارها تکرارش کرده، که هر کس در دورانِ تحریم سرمایه‌ای اندوخته، اگر آن را در ایران سرمایه‌گذاری کند، کاری به کارش نخواهند داشت. برنامهٔ گذارِ او برای جرم‌های سبک‌تر عفوی مشروط پیش‌بینی می‌کند، به شرطِ آنکه افرادِ مربوط با بازپرسان همکاری کنند.

با این پیشنهاد، جذبِ هدفمندِ ریزش‌کرده‌ها هم همراه است. پهلوی در ژوئن ۲۰۲۵ کانالی امن راه انداخت که از طریقِ آن نظامیان، نیروهای انتظامی، اعضای دستگاهِ امنیتی و کارمندانِ دولت بتوانند با تیمش تماس بگیرند، و به آن‌ها اطمینان داد که خدمتشان قدر دانسته خواهد شد و فراموش نخواهد شد. کمی بعد اعلام کرد که دست‌کم ۵۰ هزار مقام و نظامی از این طریق اعلامِ آمادگی کرده‌اند. هیچ مدرکی ارائه نکرد. در اکتبرِ ۲۰۲۶ به اعضای نیروهای امنیتی که به مردم بپیوندند، قولِ امان‌نامه داد. امروز شمارِ نه‌چندان کمی از ریزش‌کرده‌ها که روزگاری مقام‌های بانفوذی در رژیم داشتند، در کنارِ او هستند. به این ترتیب ائتلافی شکل می‌گیرد که در آن کسانی که دیروز به رژیم خدمت می‌کردند، فردا هم در نظمِ تازه جایشان محفوظ بماند.

همزمان پهلوی ایران را یکی از آخرین بازارهای بزرگِ دست‌نخوردهٔ جهان معرفی می‌کند. اینجاست که دایره به تجارت برمی‌گردد. «دگرگونی از راه تجارت» به تجارت با خودِ دگرگونی تبدیل می‌شود: سودهای حاصل از دور زدنِ تحریم‌ها ممکن است به بلیتِ ورود به نظمِ تازه بدل شود.

۱۰. چهره در آن سو

رژیم هم چهرهٔ خودش را دارد. سپاه پاسداران ارتشی جداگانه در کنارِ ارتشِ منظم است و در همان حال بخشِ بزرگی از اقتصاد را در دست دارد. پس از آنکه علی خامنه‌ای در پایانِ فوریهٔ ۲۰۲۶ در جریانِ جنگ در حمله‌های هواییِ اسرائیل کشته شد، مجلس خبرگان در مارس پسرش مجتبی را به رهبری برگزید. او از آن زمان در انظار ظاهر نشده است، حتی در مراسمِ خاکسپاریِ پدرش. به گفتهٔ افرادِ آگاه به نیویورک تایمز، بیش از همه سپاه پاسداران بر نفوذِ خود افزوده است. یک تاریخ‌نگار داوری کرد که توانسته‌اند رژیم را با او به‌عنوانِ رهبری نمادین سرِ پا نگه دارند.

پس در هر دو سو چهره‌ای ایستاده است که از هیچ روندی برنیامده، فقط به شکلی وارونه. در رژیم، حکومتِ مسلحان پشتِ رهبری پنهان می‌شود که خودش را نشان نمی‌دهد. در اپوزیسیون، رهبری را به نمایش می‌گذارند که منافع و پولِ بیگانه پشتِ او پنهان است. سپاه را به فارسی «پاسداران» می‌نامند، یعنی نگهبانان. این تبدیلِ نگهبانان به فرمانروایان تازگی ندارد. از میانهٔ قرنِ دهمِ میلادی، خلفای عباسی در بغداد تنها نامی از حکومت داشتند. نامشان بر سکه‌ها نقش می‌بست و در خطبهٔ نمازِ جمعه برده می‌شد، اما حامیانِ نظامی‌شان، نخست آل‌بویه و سپس سلجوقیان، فرمان می‌راندند. خلیفه مشروعیت فراهم می‌کرد و مسلحان حکومت می‌کردند. هر جا چهره‌ای که مشروعیت می‌بخشد ابزارِ قدرتِ خودش را نداشته باشد، توازن‌های قدرت به نفعِ کسانی جابه‌جا می‌شود که سلاح و پول در اختیار دارند. این هم دربارهٔ رهبرِ نادیدنی در تهران صدق می‌کند و هم دربارهٔ چهره‌ای که حامیانِ بیگانه او را بر دوش می‌کشند.

بخش سوم: نفعِ مشترکِ حامیان

۱۱. آنچه ائتلاف را به هم پیوند می‌دهد

حامیانِ این چهره هدف‌های بسیار متفاوتی دارند. اسرائیل ایرانی می‌خواهد که دیگر تهدیدش نکند و به رسمیتش بشناسد. محافظه‌کارانِ آمریکایی پهلوی را می‌ستایند که در همایششان در تگزاس قول داد ایران را دوباره بزرگ کند. پشتیبانانِ مالیِ ثروتمند از میانِ ایرانیانِ خارج از کشور و سرمایه‌گذارانِ احتمالی بازاری بزرگ می‌بینند. سودبرندگان از تحریم‌ها دنبالِ مصونیت برای ثروتشان‌اند. و سیاستمدارانِ آلمانی دنبالِ طرفِ مقابلی‌اند که آن‌ها را از سر و کار داشتن با جنبشی چندصدایی معاف کند.

وجهِ مشترکِ همهٔ آن‌ها آرزوی راه‌حلی شخص‌محور و پیش‌بینی‌پذیر است. یک فرد در رأس می‌تواند قول بدهد: به رسمیت شناختنِ اسرائیل، بازارهای باز، دست نزدن به ثروت‌ها، پایانِ دشمنی با غرب. جنبشی از پایین نمی‌تواند چنین قول‌هایی بدهد، چون در روندهایی تصمیم می‌گیرد که نتیجه‌شان از پیش معلوم نیست. سندیکاها دستمزد می‌خواهند، گروه‌های زنان حقوق، مناطق سهمی در تصمیم‌گیری، و پارلمان‌های منتخب می‌توانند قراردادها را از نو به مذاکره بگذارند. هر که بده‌بستانی تضمین‌شده بخواهد، شریکی را ترجیح می‌دهد که جایگاهش به چنین روندهایی وابسته نباشد. خطرِ اصلی همین‌جاست: چهره‌ای که جایگاهش را مدیونِ حامیانِ بیگانه است، به آن‌ها بدهکار است، و به مردمِ خودش تنها به همان اندازه بدهکار است که توازنِ قدرت میانِ او و این مردم تحمیل کند.

بخش چهارم: پاولس‌کیرشه

۱۲. هورا به‌مثابهٔ وکالت

میزبانانِ آلمانی هم در این ائتلاف جا گرفتند. ماری-آنیس اشتراک-تسیمرمان، نمایندهٔ حزب دموکرات‌های آزاد در پارلمان اروپا، رئیسِ کمیتهٔ امنیت و دفاعِ این پارلمان است. بنا بر گزارشِ روزنامهٔ اشتوتگارتر تسایتونگ در ۲۰۲۳، او همزمان عضوِ هیئت‌رئیسهٔ «انجمنِ آلمانیِ فناوریِ دفاعی» و «انجمنِ حامیانِ ارتشِ زمینیِ آلمان» بود؛ نهادهایی که صنایعِ تسلیحاتی، ارتش و سیاست در آن‌ها با هم دیدار می‌کنند. این پیوندها شایستهٔ یادآوری است، چون امانتداری که مورد تجلیلِ او بود، از فشارِ نظامی بر کشورِ خودش پشتیبانی می‌کند. او در شبکهٔ ایکس از گفت‌وگویی با رضا پهلوی دربارهٔ چشم‌اندازهای اپوزیسیونِ دموکراتیک و نقشِ خودِ پهلوی خبر داد. در همان پیام از همکارش دانیال ایلخانی‌پور برای همکاریِ فراحزبی در راهِ ایرانی آزاد تشکر کرد. این نمایندهٔ حزب سوسیال‌دموکرات در مجلسِ ایالتیِ هامبورگ، در فوریهٔ ۲۰۲۶ در گردهماییِ بزرگ با حضورِ پهلوی در حاشیهٔ کنفرانسِ امنیتیِ مونیخ سخنرانی کرد. او در گفت‌وگویی با اشتراک-تسیمرمان که در یوتیوب منتشر شد، گفت جنبش به یک چهره نیاز دارد. حزبِ خودِ او در مراسمِ فرانکفورت شرکت نکرد.

یک قرن سیاستِ آلمان در قبالِ ایران در همین یک جمله فشرده شده است. این جمله نمی‌گوید جنبش برای سازمان دادنِ خود به چه نیاز دارد. می‌گوید حامیانش برای سر و کار داشتن با آن به چه نیاز دارند: طرفِ مقابلی که بشود پذیرایی‌اش کرد، به او جایزه داد و تلفنی با او حرف زد.

سخنرانی‌های پاولس‌کیرشه همین اندیشه را پروراندند. نیلس کِسلر، معاونِ شهردارِ فرانکفورت، تنها کسی بود که فاصله نگه داشت: گفت به خود اجازه نمی‌دهد داوری کند چه کسی برای دریافتِ جایزه شایسته است. اشتفن زبیش، رئیسِ بنیاد، اعلام کرد که جایزه به هیچ گروه، هیچ حزب و هیچ فردی تعلق ندارد. وقتی پرسیدند چرا درست پهلوی آن را دریافت می‌کند، پاسخ داد که نامِ او در اعتراض‌ها فریاد زده می‌شود. به گفتهٔ او انتقادها بلند بود، اما صدای حمایت بلندتر. اشتراک-تسیمرمان تأکید کرد که پهلوی همیشه گفته است مردمِ ایران خودشان دربارهٔ آینده‌شان تصمیم می‌گیرند. دربارهٔ منتقدان گفت: «تازه، آدم آن وقت همیشه می‌فهمد که در مسیرِ درستی است» (اشتراک-تسیمرمان، پاولس‌کیرشه، ۷ نوامبر ۲۰۲۶، به نقل از دی‌پی‌آ). به این ترتیب انتقاد به‌عنوانِ استدلال سنجیده نمی‌شود، بلکه به نشانهٔ درستیِ راهِ خود تعبیر می‌شود. سخنرانِ تجلیل، بیژن جیرسرائی، دبیرکلِ پیشینِ حزب دموکرات‌های آزاد، جایزه را تعهدی خواند به سکوت نکردن و چشم نبستن. سالن بارها فریاد می‌زد «زنده‌باد شاه، پاینده‌باد ایران!». هیچ‌کس روی سکو مخالفتی نکرد.

به این ترتیب، به‌طورِ نمادین، بلندیِ صدا جای روند را گرفت. دموکراسی بر روندهایی استوار است که در آن‌ها مردم نمایندگانشان را آزادانه برمی‌گزینند، بر آن‌ها نظارت می‌کنند و می‌توانند دوباره کنارشان بگذارند. اما هر که پرسروصداترین جمعیت را مردم بخواند و هورای آن را وکالت، حکومتِ جمعیت را جای حکومتِ مردم می‌نشاند؛ عوام‌سالاری را جای مردم‌سالاری. ایران تجربه کرده است که این راه به کجا می‌رسد. آن ۹۸ درصدِ «آری» به «جمهوری اسلامی» در مارسِ ۱۹۷۹ بزرگ‌ترین هورای تاریخِ ایران بود، و پس از آن سرکوبِ همان کسانی آمد که هورا کشیده بودند. به‌ویژه در آلمان باید دانست که هلهلهٔ توده‌ها و تأییدِ چشمگیر در همه‌پرسی‌ها آزادی نمی‌آفریند.

بخش پنجم: نگرانی‌های اپوزیسیونِ دموکراتیک

۱۳. هواداران چه فریاد می‌زنند

آنچه هواداران فریاد می‌زنند، بیش از هر سخنرانی دربارهٔ نظمی که آرزویش را دارند، می‌گوید. «جاوید شاه» برای شاه عمرِ جاودان آرزو می‌کند. «پهلوی شاهِ ماست» امانتدار را پیش از آنکه کسی رأی داده باشد، صاحبِ کشور اعلام می‌کند. «ایرانِ بی‌شاه نظم ندارد» (ایندیپندنت فارسی، به نقل از گویا نیوز، ۷ نوامبر ۲۰۲۶) نظم را فقط از یک فرمانروا انتظار دارد. و شعاری که سال‌هاست در میانِ اطرافیانِ پهلوی سر داده می‌شود، این است: «مرگ بر سه فاسد: ملا، چپ، مجاهد» (دِر فرایتاگ، ۲ مهٔ ۲۰۲۶). هوادارانش آن را در برلین، مونیخ و جاهای دیگر سر می‌دهند، و همسرش هم خودش آن را پخش کرده است. من خودم هم آن را در ویدئویی در یوتیوب شنیده‌ام. خودِ رضا پهلوی در کنفرانسِ امنیتیِ مونیخ، در پاسخ به این پرسش که چرا نمی‌تواند ایرانیان را گرد هم آورد، گفت که منتقد ندارد، فقط دشمن دارد: اصلاح‌طلبان، تجزیه‌طلبان و مجاهدینِ خلق.

باید تصور کرد این حرف‌ها به گوشِ کسانی که منظورِ آن‌ها هستند، چگونه می‌رسد. زنی که برادرش در ۱۹۸۸ به‌عنوانِ زندانیِ چپ اعدام شد، می‌شنود که برای «چپ‌ها» آرزوی مرگ می‌کنند، این بار از زبانِ کسانی که خود را مبارزِ راهِ آزادی می‌نامند. کُردی که حزبش در میکونوس رهبرش را از دست داد، می‌شنود که او را به‌عنوانِ «تجزیه‌طلب» در شمارِ دشمنان آورده‌اند. معلمِ جوانی که در تهران برای تشکلِ صنفی‌اش به خیابان آمد و به همین خاطر بازداشت شد، از خود می‌پرسد چه جایی خواهد داشت در نظمی که هوادارانش فقط برای یک مرد هورا می‌کشند. این مردم با فداکاری‌های بزرگ با رژیم جنگیده‌اند. نگرانیِ آن‌ها دشمنی با یک شخص نیست. از تجربه برمی‌خیزد. در ۱۹۲۱ رضاخان با پشتیبانیِ افسرانِ بریتانیایی کودتا کرد و چند سال بعد دودمانِ پهلوی را بنیاد گذاشت. در ۱۹۵۳ دولتی منتخب سرنگون شد. در ۱۹۷۹ وعده‌های آزادی به جوخه‌های اعدام انجامید. و پس از میکونوس، تجارت ادامه یافت، با آنکه سخنگویانشان کشته شده بودند.

برای همین، آن‌ها وعده‌های پیش از رسیدن به قدرت را با کاری می‌سنجند که یک جنبش همین امروز با منتقدانش می‌کند. موضوع یکسان شمردنِ اشخاص نیست. پهلوی خمینی نیست و هوادارانش هم پاسدار نیستند. اما هر که مثلِ ۱۹۷۸ بشنود که همه خوش آمده‌اند، و همزمان ببیند گروه‌هایی را یکسره دشمن اعلام می‌کنند، دلیل دارد که دقیق‌تر نگاه کند.

۱۴. معیارِ دوگانه

هر که برای گروه‌هایی یکسره آرزوی مرگ کند یا آن‌ها را دشمن بخواند، به وحدت فرانمی‌خواند؛ به طرد فرامی‌خواند. اینجا پرسشی ناخوشایند پیش روی میزبانانِ آلمانی قرار می‌گیرد: پیش روی حزب دموکرات‌های آزاد که بنیادش جایزه را داد، و همچنین پیش روی سیاستمدارانِ حزب‌های دیگر که به پهلوی تریبون می‌دهند. همین حزب‌ها به‌درستی از «دیوارِ آتش»، یعنی پرهیز از هر همکاری، در برابرِ حزبِ راستِ افراطیِ «آلترناتیو برای آلمان» دفاع می‌کنند، چون از دشمن‌تراشی، کیشِ شخصیت و تحقیرِ گروه‌هایی یکسره بیم دارند. اما همزمان درهای پاولس‌کیرشه را به روی جنبشی می‌گشایند که از میانِ هوادارانش برای بخش‌هایی تمام از جامعهٔ خودشان آرزوی مرگ می‌شود. موضوع برچسب نیست. موضوع معیار است. آیا هشیاری در برابرِ چنین شعارهایی فقط وقتی معتبر است که به زبانِ آلمانی سر داده شوند؟

بخش ششم: آنچه در دگرگونی پایدار می‌ماند

۱۵. الگویی که واپس می‌ماند

اگر به کلِ این قرن نگاه کنیم، پشتِ همهٔ گسست‌ها الگویی پایدار دیده می‌شود. در ۱۹۱۶ وزارت امور خارجهٔ آلمان از نخبگانی تبعیدی حمایت کرد که می‌خواستند ایران را از بالا نوسازی کنند. در دههٔ ۱۹۳۰ رضاشاه طرفِ مقابل بود. پس از ۱۹۵۳ پسرش بود که آلمان حتی پس از چوب و چماق‌های جلوی شهرداریِ شونه‌برگ هم او را به‌عنوانِ شریک رها نکرد. در ۱۹۷۹ غرب آیندهٔ ایران را جابه‌جاییِ یک شخص می‌دید. در دههٔ ۱۹۹۰ بر «گفت‌وگوی انتقادی» تکیه شد، سپس بر «اصلاح‌طلبان» و پس از ۲۰۱۵ بر توافقِ هسته‌ای و «دوستانِ قدیمی». امروز دنبالِ یک «چهره» می‌گردند.

تقریباً در همهٔ این مرحله‌ها، سیاستِ آلمان دگرگونی را از رأس انتظار داشت و این انتظار را به تجارت گره زد. به‌ندرت نگاهش را به سوی مردمی برگرداند که در ایران سندیکا، تشکل‌های صنفی، گروه‌های زنان و سازمان‌های دانشجویی می‌ساختند. یک قرن چنین عملکردی در سیاستِ آلمان عادات اجتماعی‌ای را شکل داده است که همچون پیش‌آمادگی عمل می‌کند. این عادات، پیش از آنکه آگاهانه تصمیمی گرفته شود، ادراک و داوری و کنش را جهت می‌دهند: جامعه‌های دیگر در قالبِ فرمانروایان و بازارهایشان دیده می‌شوند، نه در قالبِ پیکربندی‌هایی که مردمِ آنجا با یکدیگر می‌سازند. این پیش‌آمادگی در شرایطی شکل گرفت که قدرت‌های بزرگ با فرمانروایان قرارداد می‌بستند و وابستگی‌ها را از راهِ فرمانروایان سامان می‌دادند. این پیش‌آمادگی هنوز کارگر است، با آنکه مردمِ ایران دیرزمانی است خودشان به خیابان می‌آیند و صدایشان را بلند می‌کنند. اینکه این پیش‌آمادگی از شرایطِ دگرگون‌شده عقب می‌ماند، واپس‌ماندنِ نسبیِ عادات اجتماعی است. و چون درست همین واپس‌ماندن کنشِ امروز را تعیین می‌کند و پیامدهایی می‌آفریند که هیچ‌کس قصدشان را نداشته، به‌عنوانِ نتیجهٔ واپس‌ماندگیِ نسبیِ عادات اجتماعی عمل می‌کند. برای همین است که این جمله که جنبش به چهره نیاز دارد، چنان بدیهی به گوش می‌رسد که تقریباً کسی نمی‌پرسد این جمله بیانگرِ نیازِ چه کسی است.

۱۶. نیروهای نظم‌آفرینی که نادیده گرفته می‌شوند

در سوی دیگر، این الگو با تصویرِ آینه‌ایِ خودش روبه‌رو می‌شود. هر که فریاد بزند ایرانِ بی‌شاه نظم ندارد، نظم را فقط دستاوردِ فرمانروایی بر فرازِ جامعه می‌تواند تصور کند. نظم به‌عنوانِ نتیجهٔ قاعده‌هایی که مردم از یکدیگر انتظار دارند و خودشان بر آن‌ها نظارت می‌کنند، بیرون از این تصور می‌ماند. اما درست همین نیروهای نظم‌آفرین مدت‌هاست در ایران وجود دارند. سندیکای کارگرانِ شرکتِ واحد اتوبوسرانیِ تهران، کارگرانِ نیشکرِ هفت‌تپه، تشکل‌های صنفیِ معلمان و شورای هماهنگیِ آن‌ها، رانندگانِ کامیونِ اعتصابی، بازنشستگان و پرستاران، با وجودِ بازداشت‌ها بارها و بارها خودشان را سازمان داده‌اند. آن‌ها از منافع دفاع می‌کنند، بر سرِ خواسته‌ها چانه می‌زنند، میانِ اعضایشان اعتماد می‌سازند و مسئولیت‌پذیری را تمرین می‌کنند. در آن‌ها خویشتن‌داری‌ای شکل می‌گیرد که بی آن هیچ دموکراسی‌ای پایدار نمی‌ماند. نه آن که برای شاه فریاد می‌زند و نه آن که دنبالِ چهره می‌گردد، این تشکل‌ها را نمی‌بیند. هر دو از کنارِ چیزی می‌گذرند که می‌تواند نظمِ آینده را از پایین بر دوش بگیرد.

۱۷. تأییدِ متقابل

در همان حال، میزبانان و هواداران از نظرِ عاطفی هم به یکدیگر گره می‌خورند. میزبانان تصویرِ دوستدارِ آزادی را به دست می‌آورند که در سوی درستِ تاریخ ایستاده است. هواداران در این تجلیل مرهمی بر غرورِ دیرزمان زخمیِ خود می‌یابند. بسیاری از آن‌ها عزیزانشان را از دست داده‌اند، دهه‌هاست میهنشان را ندیده‌اند و احساس می‌کنند جهان آن‌ها را تنها گذاشته است. زنی جوان در اُست‌پارک گفت ایرانیان این‌همه رنج کشیده‌اند و به‌راستی سزاوارِ این جایزه‌اند. این احساس‌ها سزاوارِ احترام‌اند. اما هلهله میزبانان را تأیید می‌کند و میزبانان به هلهله اعتبار می‌بخشند. درست همین تأییدِ متقابل است که شنیدنِ انتقاد را این‌قدر دشوار می‌کند: هر که در مشروعیتِ امانتدار تردید کند، گویی می‌خواهد از رنج‌دیدگان قدرشناسی را دریغ کند. و این‌گونه نگرانی‌های کسانی که به همان اندازه رنج کشیده‌اند، از دیده پنهان می‌ماند.

سخنِ پایانی: تجلیل بی‌وکالت

سیاستی در قبالِ ایران که از این قرن درس گرفته بود، چه معنایی می‌داشت؟ چنین سیاستی شهامتِ مردمِ ایران را ارج می‌نهاد، بی‌آنکه به فردی وکالتی بدهد که هیچ‌کس به او نداده است. برای این کار چیزِ زیادی لازم نبود. اگر قرار است جایزه روزی به نمایندگانِ آزادانه‌برگزیدهٔ ایران سپرده شود، بنیاد می‌توانست خودش آن را تا آن روز نگه دارد؛ آشکارا و با تشریفات، به‌عنوانِ تعهدی به ملتی که هنوز اجازه ندارد نمایندگانش را برگزیند. یک صندلیِ خالی روی سکو بیش از هر سخنرانی دربارهٔ وضعِ ایران سخن می‌گفت. اما بنیاد فردی را امانتدار کرد که هیچ‌کس او را برنگزیده است. چنین سیاستی هورای یک جمعیت را با ارادهٔ یک ملت اشتباه نمی‌گرفت. مخالفت را نشانهٔ درستیِ مسیر تعبیر نمی‌کرد، بلکه آن را بخشی از روندی می‌شناخت که هیچ جایی در آلمان به اندازهٔ پاولس‌کیرشه نمادِ آن نیست. می‌پرسید چرا درست همین چهره باقی ماند، چه کسی هزینه‌اش را می‌پردازد و چه کسی از آن سود می‌برد. به سندیکاها، تشکل‌های صنفی و گروه‌های زنانِ ایران توجه می‌کرد. و فراموش نمی‌کرد که در همین جمهوری یک بار پیش‌تر برای یک پهلوی هورا کشیدند، در حالی که منتقدانش را کتک می‌زدند.

این پرسش‌ها پیش از همه متوجهِ بنیاد فریدریش ناومان و هیئت‌مدیرهٔ آن است که هورا را به وکالت بدل کردند. متوجهِ ماری-آنیس اشتراک-تسیمرمان و بیژن جیرسرائی است که در پاولس‌کیرشه صدایشان را در اختیارِ این چهره گذاشتند، و متوجهِ دانیال ایلخانی‌پور که در گردهمایی‌ها این چهره را همراهی و پشتیبانی می‌کند. و متوجهِ سیاستِ آلمان است که صد سال است دگرگونی در ایران را از فرمانروایان، اصلاح‌طلبان یا ولیعهدهای پیشین انتظار دارد و در این میان مردمی را نمی‌بیند که این دگرگونی را بر دوش می‌کشند.

مردمِ ایران به چهره‌ای که از بیرون بر آن‌ها تحمیل شود نیاز ندارند. آن‌ها به پشتیبانی نیاز دارند تا خود را سازمان دهند و آینده‌شان را در روندی قابلِ وارسی خودشان تعیین کنند. یک چهره را می‌شود پذیرایی کرد و به او جایزه داد. اما جنبشی را که خودش بر خودش حکومت می‌کند، باید تاب آورد. این دشوارتر است. اما تنها راهی است که باز به همان جایی نمی‌رسد که این قرن چند بار به آن رسیده است: به فرمانروایی که برایش هورا می‌کشند، چون فراموش کرده‌اند هورای پیشین به کجا انجامید.

منابع

مرکز فدرال آموزش سیاسیِ آلمان (Bundeszentrale für politische Bildung): «Die Situation eskaliert: Berlin, 2. Juni 1967» و «Europas Beziehungen zu Iran».

مجلس فدرال آلمان (Deutscher Bundestag)، اسنادِ چاپی ۱۳/۴۵۹۰ (۱۹۹۶) و ۱۳/۷۴۴۵ (۱۹۹۷).

دانشنامهٔ ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica)، مدخل‌های «Germany x»، «Kāva»، «Irānšahr» و «Taqizadeh».

Epkenhans, Tim: Die iranische Moderne im Exil. Bibliographie der Zeitschrift Kāve, Berlin 1916–1922, Berlin: Klaus Schwarz Verlag 2000.

Ghahari, Keivandokht: Nationalismus und Modernismus in Iran in der Periode zwischen dem Zerfall der Qāǧāren-Dynastie und der Machtfestigung Reżā Schahs, Berlin: Klaus Schwarz Verlag 2001.

Jenkins, Jennifer: Iran in the Nazi New Order, 1933–1941, in: Iranian Studies 49 (2016), H. 5, S. 727–751.

Meinhof, Ulrike: Offener Brief an Farah Diba, in: konkret, Juni 1967.

Nirumand, Bahman: Persien, Modell eines Entwicklungslandes oder Die Diktatur der Freien Welt, Reinbek: Rowohlt 1967.

هاآرتص/دِمارکر و سیتیزن‌لب (دانشگاه تورنتو): گزارش‌ها دربارهٔ یک کارزارِ نفوذِ فارسی‌زبان، اکتبر ۲۰۲۵.

Reuters: Inside Reza Pahlavi’s faltering bid to lead Iran, 28 July 2026.

فایننشال تایمز (Financial Times): گزارش دربارهٔ بخشودگیِ بدهیِ ولانت مدیا، ۲۰۲۶.

Khani, Mina: Reza Pahlavi und die Realität, in: der Freitag, 2. Mai 2026.

گزارش‌های دی‌پی‌آ، هسن‌شاو و هندلزبلات دربارهٔ مراسمِ اهدای جایزه، ۷ نوامبر ۲۰۲۶.

هانوفر، ۹ نوامبر ۲۰۲۶

https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(*) داود غلام آزاد پروفسور باز نشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.

 

متن آلمانی نوشته: 

Vom „Wandel durch Handel“ zum „Gesicht der Bewegung“

Eine kritische Würdigung der deutschen Iranpolitik von Reza Schah bis zur Paulskirche

Dawud Gholamasad

Abstract

Am 7. November 2026 verlieh die FDP-nahe Friedrich-Naumann-Stiftung in der Frankfurter Paulskirche ihren Freiheitspreis dem iranischen Volk und ließ ihn von Reza Pahlavi, dem Sohn des letzten Schahs, als Treuhänder entgegennehmen. Sprechchöre mit dem Ruf „Lang lebe der Schah, lang lebe Iran!“ übertönten die Feier immer wieder. Der Beitrag fragt, wie gerade Pahlavi zum einzigen „Gesicht“ der iranischen Opposition werden konnte, während fast alle, die eine plurale Opposition hätten zusammenführen können, ermordet, eingeschüchtert oder an den Rand gedrängt wurden. Er zeigt zunächst, dass die Feier in eine hundertjährige Kette deutscher Iranpolitik gehört, die Veränderung stets von einem Gegenüber an der Spitze erwartete und diese Erwartung mit Handel verknüpfte. Dann beschreibt er, wie ein Gesicht entsteht: aus einer Leerstelle, die das Regime durch Mord und Unterdrückung geschaffen hat, und aus dem Zusammenwirken wechselnder Förderer, kostspieliger Exilsender, vermögender Geldgeber und Nutznießer der Sanktionen. Ihr gemeinsames Interesse gilt einer personifizierten, berechenbaren Lösung. Der Beitrag macht nachvollziehbar, warum die demokratische Opposition aus eigener Erfahrung besorgt ist, und erklärt die Haltung der Gastgeber mit dem Nachhinkeffekt des sozialen Habitus. Er richtet sich an die Friedrich-Naumann-Stiftung und an die Politikerinnen und Politiker, die diesem Gesicht in Deutschland Ansehen verschaffen. Seine Botschaft lautet: Die Menschen in Iran brauchen kein Gesicht, das ihnen von außen vorgesetzt wird, sondern Unterstützung dabei, sich selbst zu organisieren und ihre Zukunft in einem überprüfbaren Verfahren selbst zu bestimmen.

Einleitung: Eine Szene in der Paulskirche

Die Friedrich-Naumann-Stiftung steht der FDP nahe und verleiht seit 2006 alle zwei Jahre einen Freiheitspreis. 2026 sprach sie ihn erstmals keiner Einzelperson zu, sondern einem ganzen Volk, dem iranischen. Entgegennehmen ließ sie ihn „treuhänderisch“ von Reza Pahlavi. Nach Angaben der Stiftung soll er den Preis verwahren, bis frei gewählte Vertreter Irans ihn entgegennehmen können. Pahlavi ist der älteste Sohn des 1979 gestürzten Schahs Mohammad Reza Pahlavi, wurde 1960 in Teheran geboren, war als Kronprinz für den Thron bestimmt und lebt seit fast fünf Jahrzehnten im Exil in den Vereinigten Staaten.

Die Entscheidung war umstritten. Ehemalige politische Gefangene der Schah-Zeit, iranische Exilorganisationen und auch Politikerinnen und Politiker verschiedener Parteien protestierten. Rund 200 Gefangene in iranischen Haftanstalten unterzeichneten einen Brief, der Pahlavi ein Symbol einer vergangenen Diktatur nannte. In Frankfurt boykottierten SPD und Grüne die Feier.

Sie fand in der Paulskirche statt, wo 1848 das erste frei gewählte deutsche Parlament zusammentrat. Dort übertönte das überwiegend iranischstämmige Publikum die Feierstunde immer wieder mit dem Ruf „Lang lebe der Schah, lang lebe Iran!“ (dpa, nach Handelsblatt, 7.11.2026). Ausgezeichnet werden sollte ein Volk. Bejubelt wurde ein ehemaliger Thronfolger. Bei der anschließenden Kundgebung im Frankfurter Ostpark wehten neben der alten Löwe-und-Sonne-Fahne amerikanische und israelische Flaggen. Gerufen wurde „Javid Shah“, also „Ewig lebe der Schah“, und „Dieses Jahr ist unser Jahr, Pahlavi ist unser Schah“ (Radio Zamaneh, 8.11.2026).

Viele Iranerinnen und Iraner in Deutschland sahen diese Bilder mit Beklemmung. Unter ihnen sind Menschen, die unter dem Schah im Gefängnis saßen, und Menschen, deren Angehörige nach 1979 von der Islamischen Republik hingerichtet wurden. Für sie war die Szene keine Feier der Freiheit, sondern eine Erinnerung an zwei Herrschaften, die beide mit Jubel begannen.

Zwei Fragen leiten diesen Beitrag. Wie konnte an diesem Ort die Akklamation eines ehemaligen Thronfolgers als Würdigung eines Volkes gelten, ohne dass die Veranstalter daran Anstoß nahmen? Und wie wurde gerade Reza Pahlavi zum einzigen Gesicht einer Opposition, die in Wahrheit aus vielen Stimmen besteht? Die Antwort auf die erste Frage reicht ein Jahrhundert zurück. Die Antwort auf die zweite führt zu einer Allianz, deren Mitglieder sehr verschiedene Ziele verfolgen und doch ein gemeinsames Interesse haben.

Teil I: Ein Jahrhundert deutscher Iranpolitik

1. Nationalisten aus Berlin und der Modernisierer auf dem Thron (1915 bis 1941)

Im Ersten Weltkrieg kämpfte Deutschland gegen Großbritannien und Russland. Beide Mächte hatten Iran 1907 in Einflusszonen aufgeteilt und behandelten das Land wie eine Halbkolonie. Das Auswärtige Amt suchte deshalb Verbündete unter den Iranern, die sich gegen diese Bevormundung auflehnten. Im Januar 1915 folgte der Verfassungsrevolutionär Sayyed Hasan Taqizadeh einer Einladung des Auswärtigen Amtes nach Berlin. Dort gründete er bald darauf mit anderen Exilanten das Komitee der iranischen Nationalisten. Von 1916 an erschien in Berlin die Zeitschrift Kāweh (auch Kāve geschrieben). Herausgegeben wurde sie mit Förderung der Nachrichtenstelle für den Orient des Auswärtigen Amtes. Die Zeitschrift diente vor allem der deutschen Orientpolitik als Propagandainstrument, und auch nach dem Krieg unterstützte das Auswärtige Amt sie weiter.

Der Name war Programm. Kāweh ist der Schmied aus dem Schahname, dem iranischen Nationalepos, der sich gegen den Tyrannen Zahhak erhebt. Doch die Männer, die sich in Berlin auf ihn beriefen, wollten keinen Aufstand von unten, sondern eine Erneuerung von oben. Aus ihrem Kreis gingen bis 1928 weitere Berliner Zeitschriften hervor, die für die Übernahme der westlichen Zivilisation warben, darunter Īrānšahr. Taqizadeh fasste ihr Programm 1920 in der Forderung zusammen, Iran müsse „äußerlich und innerlich, körperlich und seelisch“ europäisch werden (Taqizadeh, Kāweh 1920, nach Encyclopaedia Iranica, Art. „Taqizadeh“).

Diese nationalmodernistische Elite trug die autoritäre Modernisierung unter Reza Schah. Unter dem Namen Reza Khan hatte der frühere Offizier 1921 mit Rückendeckung britischer Offiziere geputscht und ließ sich 1925 zum Schah ausrufen. Er baute Schulen, Straßen, die Transiranische Eisenbahn und ein zentralisiertes Heer. Parteien, freie Presse und ein selbstbewusstes Parlament ließ er unterdrücken. Modernisierung bedeutete Kontrolle von oben.

In den 1930er Jahren wurde aus der politischen Förderung ein Geschäft. Im November 1936 besuchte Reichswirtschaftsminister Hjalmar Schacht Teheran, um ein Verrechnungsabkommen zu unterzeichnen, bei dem Waren gegen Waren getauscht wurden. Danach investierten deutsche Firmen erheblich in die iranische Industrie. Bis 1941 wurde Deutschland Irans wichtigster Handelspartner. Die neuere Forschung zeigt, dass gegenseitige wirtschaftliche Interessen der eigentliche Antrieb dieser Beziehung waren, weniger die vielbeschworene „arische“ Verwandtschaft. Reza Schah wollte Industrie ohne britische Bevormundung, das Dritte Reich Rohstoffe und Absatzmärkte.

Bei Kriegsausbruch erklärte Reza Schah Iran für neutral. Er neigte aber deutlich Deutschland zu und duldete Hunderte deutscher Techniker und Berater im Land, unter denen die Alliierten Agenten vermuteten. Nach dem deutschen Überfall auf die Sowjetunion brauchten die Alliierten Iran als Nachschubweg. Im Juli und August 1941 verlangten Großbritannien und die Sowjetunion die Ausweisung der Deutschen, und er weigerte sich. Nach dem Einmarsch der Alliierten musste er am 16. September 1941 zugunsten seines Sohnes abdanken. Zur Gerechtigkeit gehört, dass britische Archivforschung später nahelegte, der deutsche Einfluss sei übertrieben worden, um den Einmarsch zu rechtfertigen. Die erste Phase deutscher Iranpolitik zeigt damit ein Muster, das sich wiederholen wird: ein autoritärer Modernisierer an der Spitze, eine Elite, die von oben erneuern will, und der Handel als Bindemittel.

2. Der Staatsgast, die Märchen und die Holzlatten (1953 bis 1979)

Nach dem Zweiten Weltkrieg knüpfte die Bundesrepublik an diese Tradition an, nun mit dem Sohn. 1953 stürzte ein von amerikanischen und britischen Geheimdiensten unterstützter Putsch den gewählten Ministerpräsidenten Mohammad Mossadegh, der die Ölindustrie verstaatlicht hatte. Danach regierte Mohammad Reza Schah zunehmend selbstherrlich. Seine Stütze war der 1957 gegründete Geheimdienst SAVAK, der politische Gegner verfolgte und folterte, wie Amnesty International schon während seiner Herrschaft dokumentierte.

In der Bundesrepublik erfuhr davon kaum jemand etwas, denn die Boulevardpresse erzählte eine andere Geschichte. Illustrierte und Regenbogenblätter berichteten über Jahre hinweg Märchen aus dem Kaiserhof. Zuerst stand Soraya im Mittelpunkt, die zweite Frau des Schahs, deren Mutter Deutsche war. Ihre Hochzeit 1951 und ihre Verstoßung 1958, weil sie keinen Thronfolger gebar, füllten unzählige Titelseiten. Danach trat Farah Diba an ihre Stelle, die der Schah 1959 heiratete und 1967 zur Kaiserin krönen ließ. Die Leser erfuhren von Kleidern, Juwelen und Kinderglück, nicht von Folterkammern und Hinrichtungen. Die Märchenbilder verdrängten die wenigen Berichte über die Grausamkeit des Regimes gegen seine Gegner. Erst kurz vor dem Staatsbesuch des Schahs in der Bundesrepublik im Frühsommer 1967 durchbrachen einige Stimmen dieses Bild. Ein iranischer Exilant veröffentlichte ein Buch über die Diktatur des Schahs, das unter den Studierenden weite Verbreitung fand. Eine Journalistin hielt der Kaiserin in einem offenen Brief entgegen, was die Illustrierten verschwiegen.

Am 2. Juni 1967 besuchte der Schah West-Berlin. Vor dem Schöneberger Rathaus protestierten Studierende gegen den Staatsbesuch und gegen die Menschenrechtsverletzungen in Iran. Sie wurden von sogenannten „Jubelpersern“ angegriffen, unter denen sich Angehörige der iranischen Geheimpolizei befanden. Ein Augenzeuge erinnerte sich später, wie diese Männer mit Holzlatten auf die Protestierenden einschlugen, während die Polizei zunächst tatenlos zusah. Am nächsten Tag zeigte der Tagesspiegel ein Foto der Schläger mit der Bildunterschrift „Anhänger des Schahs erwehren sich der provozierenden Demonstranten“ (Tagesspiegel, 3.6.1967, nach bpb). Am Abend griff die Polizei vor der Deutschen Oper die Demonstrierenden selbst an. Dort erschoss der Polizist Karl-Heinz Kurras den Studenten Benno Ohnesorg. Kurras war, wie viel später herauskam, Spitzel der Stasi und SED-Mitglied.

Die Bundesrepublik geriet darüber in eine Krise. In den folgenden Tagen demonstrierten bundesweit Zehntausende Studierende, und im September traten der Innensenator und der Regierende Bürgermeister zurück. Der 2. Juni wurde zum Ausgangspunkt der Studentenbewegung. Die Boulevardpresse hatte den Boden bereitet, auf dem der bestellte Jubel als Anhänglichkeit des Volkes und der Protest als Provokation erscheinen konnte. An der Partnerschaft mit dem Schah änderte sich nichts.

Im Gegenteil: Die Märchen hatten auch eine handfeste Seite. Die Bundesrepublik wurde einer der wichtigsten Handelspartner des Schahs. Deutsche Maschinen, Industrieanlagen und Chemie gingen nach Teheran. Wie eng die gegenseitigen Abhängigkeiten wurden, zeigte sich Mitte der 1970er Jahre. Mit seinen Öleinnahmen erwarb der iranische Staat 1974 ein Viertel der Krupp-Hüttenwerke. 1976 kaufte er ein Viertel der Krupp GmbH, als der Konzern in der Krise steckte. So stützte der Schah eine deutsche Industrieikone. Die zweite Phase bestätigte das Muster: ein Herrscher als Gegenüber, der Handel als Bindemittel, die Kritiker als Störer.

3. Der Prediger im Apfelgarten (1978 bis 1979)

Als die Herrschaft des Schahs 1978 unter Massenprotesten zerfiel, wechselte der Westen nicht das Muster, sondern die Person. Ayatollah Khomeini, der seit 1964 im Exil lebte, traf am 6. Oktober 1978 in Frankreich ein. In Neauphle-le-Château bei Paris verwandelte er sein Häuschen mit Telefonen und Kassettenrekordern in eine Medienzentrale. In den knapp vier Monaten seines Aufenthalts soll er über 130 Interviews gegeben haben.

Was er dort versprach, klang wie das Programm einer westlichen Demokratie. Westlichen Journalisten versicherte er, er sei kein Politiker und werde nach dem Sturz des Schahs nach Qom zurückkehren, um sich seinen religiösen Studien zu widmen. Die Geistlichen selbst, erklärte er, würden keine Regierungsämter übernehmen. Dem Spiegel kündigte er freie Wahlen an, dem Figaro „vollständige Freiheit“, denn der Islam sei eine fortschrittliche Religion (Khomeini, nach NZZ, 2025). Die neue Regierung werde sich an die Allgemeine Erklärung der Menschenrechte halten, und selbst Marxisten dürften ihre Ansichten frei äußern. Der Presse sicherte er zu, sie dürfe über alle Ereignisse berichten, und dem Volk, es könne Parteien gründen und sich versammeln, wie es wolle. Den religiösen Minderheiten versprach er Achtung ihrer Rechte. Frauen und Männer sollten gleichermaßen studieren, wählen und gewählt werden können. Er erklärte sogar, Frauen in einem islamischen Iran könnten ihre Kleidung frei wählen, schränkte dies an anderer Stelle aber auf islamische Normen ein.

Wer ihm zuhörte, konnte glauben, hier spreche ein muslimischer Gandhi. Verschwiegen blieb, was er acht Jahre zuvor im irakischen Nadschaf gelehrt und veröffentlicht hatte: die Lehre von der Herrschaft des islamischen Rechtsgelehrten, der Velāyat-e Faqih. In Paris erwähnte er sie nicht. Sie war für jeden nachzulesen, doch kaum ein westlicher Beobachter nahm sie zur Kenntnis.

Vom 4. bis 7. Januar 1979 trafen sich Carter, Giscard d’Estaing, Helmut Schmidt und Callaghan auf Guadeloupe. Sie kamen zu dem Schluss, dass der Schah nicht mehr zu halten sei. Am 16. Januar verließ er das Land für immer, am 1. Februar kehrte Khomeini nach Iran zurück. Die westlichen Regierungen setzten Khomeini damit nicht ein. Aber sie dachten die Zukunft Irans als Wechsel der Person: Der eine Herrscher war verbraucht, der nächste sollte die Ordnung sichern. Hinter dieser Erwartung stand die Logik des Kalten Krieges. Iran grenzte auf fast zweitausend Kilometern an die Sowjetunion, und in der Revolution waren auch starke linke Kräfte aktiv, von der moskautreuen Tudeh-Partei bis zu den Guerillagruppen der Fedajin. In westlichen Hauptstädten fürchtete man, Iran könne nach links rücken und in den sowjetischen Einflussbereich geraten. Manche Strategen setzten deshalb ihre Hoffnung auf eine religiös geprägte Ordnung. Sie sollte als Teil eines „grünen Gürtels“ islamischer Staaten den Kommunismus eindämmen und einen Linksruck in Iran verhindern. Die Freiheit der Menschen in Iran war in dieser Rechnung keine eigene Größe.

Ende März 1979 ließ Khomeini über die „Islamische Republik“ abstimmen, auf einem Stimmzettel, der nur Ja oder Nein zuließ. Nach offiziellen Angaben stimmten rund 98 Prozent mit Ja. Die Begeisterung der Menge war echt. Doch schon Anfang März hatte Khomeini angeordnet, dass Frauen in den Ministerien nicht unverschleiert erscheinen dürften. Die Verfassung, die Ende 1979 angenommen wurde, schrieb die Herrschaft des Rechtsgelehrten fest, und Khomeini selbst übernahm dieses Amt. Zeitungen wurden geschlossen, Parteien verboten, die Universitäten in der „Kulturrevolution“ von Andersdenkenden gesäubert. Ab 1981 wurden Tausende Linke und Modschahedin hingerichtet und auch Liberale verfolgt und inhaftiert. 1988 wurden Tausende politische Gefangene in wenigen Wochen ermordet. Gerade jene Kräfte, denen er in Paris Freiheit versprochen hatte, traf die Verfolgung zuerst.

Viele, die heute in der demokratischen Opposition stehen, haben diese Jahre selbst erlebt. Sie haben Freunden geglaubt, die ihnen 1978 sagten, man müsse erst den Schah loswerden, über alles andere werde man sich später verständigen. Wenige Jahre später standen viele dieser Freunde vor Erschießungskommandos. Wer das erlebt hat, hört Versprechen von Freiheit anders. Dass ein Mann, der vor der Machtübernahme von Freiheit sprach, damit noch kein Demokrat war, wollten 1979 viele nicht sehen. Diese Lehre ist für die Gegenwart die wichtigste des ganzen Jahrhunderts.

4. Der „kritische Dialog“ und die Toten von Mykonos (1980 bis 1997)

Mit der Islamischen Republik setzte die Bundesrepublik das Geschäft fort. Schon in den 1980er Jahren, während des Krieges gegen den Irak, blieb sie einer der wichtigsten Handelspartner Teherans, und 1984 reiste Außenminister Hans-Dietrich Genscher als erster westlicher Außenminister nach der Revolution nach Teheran. Anfang der 1990er Jahre erhielt diese Politik einen neuen Namen.

Am 17. September 1992 wurden im Berliner Restaurant Mykonos vier Oppositionelle erschossen, unter ihnen der Vorsitzende der Demokratischen Partei Kurdistan-Iran, Sadegh Sharafkandi. Er war als Gast zum Kongress der Sozialistischen Internationale nach Berlin gekommen, dem weltweiten Zusammenschluss sozialdemokratischer Parteien, dem auch die SPD angehört. Am Abend des letzten Kongresstages traf er sich im Mykonos mit iranischen Oppositionellen. Nur drei Monate später, am 12. Dezember 1992, beschloss der Europäische Rat in Edinburgh den „kritischen Dialog“. Man wollte mit Teheran im Gespräch bleiben und dabei Menschenrechte anmahnen. Die Bundesregierung unter Helmut Kohl spielte den Umfang ihres Iranhandels gern herunter. Die Grünen hielten ihr im Bundestag entgegen, dass die Bundesrepublik innerhalb der EU Irans wichtigster Handelspartner sei. Im April 1997 stellte das Berliner Kammergericht fest, dass die Spitzen der iranischen Staatsführung die eigentlich Verantwortlichen waren. Das Urteil beendete den „kritischen Dialog“. Die Opposition im Bundestag erklärte diese Politik für gescheitert und warf der Bundesregierung vor, die festgestellten Tatsachen seit langem gekannt zu haben. Doch schon im November 1997 kehrten die EU-Botschafter nach Teheran zurück, ohne dass sich Teheran für die Morde entschuldigt hatte. Die Bemühungen um eine Gedenktafel für die Toten von Mykonos zogen sich über Jahre hin. Der Handel wartete nicht.

5. Wandel durch Handel (1997 bis 2026)

Nach Mykonos richtete sich die Hoffnung auf die „Reformer“ innerhalb des Regimes. Präsident Khatami sprach vom Dialog der Zivilisationen, und ab 2000 stieg der Handel zwischen Deutschland und Iran nach Jahren des Rückgangs wieder an. Hinter dieser Politik stand die Erwartung, wirtschaftliche Verflechtung werde politische Öffnung nach sich ziehen: Wandel durch Handel.

Ihren Höhepunkt erreichte diese Erwartung nach dem Atomabkommen von 2015. Darin verpflichtete sich Iran, sein Atomprogramm internationalen Kontrollen zu unterwerfen, und im Gegenzug wurden Sanktionen aufgehoben. Kaum war das Abkommen unterzeichnet, reiste Wirtschaftsminister Sigmar Gabriel mit einer Wirtschaftsdelegation nach Teheran, noch vor allen anderen westlichen Partnern. Er sprach von „alten Freunden“, denen er dort begegnet sei (Gabriel, nach Jüdische Allgemeine, Juli 2015), mahnte aber auch die Anerkennung des Existenzrechts Israels an. Der Deutsche Industrie- und Handelskammertag erwartete eine Verdopplung der Exporte auf rund fünf Milliarden Euro innerhalb von zwei Jahren. Tatsächlich setzte die deutsche Wirtschaft 2016 Waren für 2,5 Milliarden Euro in Iran ab. Als die Vereinigten Staaten 2018 aus dem Abkommen ausstiegen, sorgten sich Bundesregierung und Wirtschaft vor allem um den Bestand dieser Geschäfte.

Erst in den letzten Jahren setzte ein Umdenken ein. Sichtbar wurde es am Verbot des Islamischen Zentrums Hamburg 2024, das als verlängerter Arm der iranischen Staatsführung galt. Die Grundannahme blieb jedoch unberührt. Vom Schah über die „Reformer“ bis zum Atomabkommen erwartete die deutsche Politik Veränderung von einem Gegenüber an der Spitze, mit dem man Geschäfte machen kann.

Dann erhoben sich die Menschen in Iran selbst. 2022 gingen sie nach dem Tod von Jina Mahsa Amini im Gewahrsam der Sittenpolizei unter dem Ruf „Frau, Leben, Freiheit“ auf die Straße. Im Juni 2025 griff Israel Iran an, und die Vereinigten Staaten schlossen sich den Angriffen an. Um die Jahreswende 2025/26 kam es zu landesweiten Protesten, die das Regime im Januar 2026 in einem Massaker an den Demonstrierenden niederschlug. Ende Februar 2026 begann der amerikanisch-israelische Krieg gegen Iran. In dieser Lage suchte die deutsche Politik ein neues Gegenüber. Wie es gefunden wurde, ist die zweite Hälfte dieser Geschichte.

Teil II: Wie ein Gesicht entsteht

6. Die Leerstelle

Ein Gesicht kann nur dort gesetzt werden, wo andere fehlen. Diese Leerstelle hat das Regime selbst geschaffen. Die Morde im Mykonos waren kein Einzelfall. Seit 1979 ließ die Islamische Republik im Ausland gezielt Oppositionelle töten, vor allem solche, um die sich eine breite Opposition hätte sammeln können. Im Dezember 1979 wurde in Paris Shahriar Shafiq erschossen, ein Neffe des Schahs. 1989 wurde in Wien Abdulrahman Ghassemlou, der Vorgänger Sharafkandis, während Verhandlungen mit Abgesandten des Regimes ermordet. 1991 wurden bei Paris Shapour Bakhtiar, der letzte Ministerpräsident des Schahs und ein Verfechter der Verfassung von 1906, und in Paris der Rechtsanwalt Abdorrahman Boroumand umgebracht. 1992 starb in Bonn der Sänger und Satiriker Fereydoun Farrokhzad unter Messerstichen, wenige Wochen vor den Morden im Mykonos. Wer im Exil Ansehen über die eigene Anhängerschaft hinaus gewann, lebte gefährlich.

Im Inland ging die Verfolgung weiter. Studentenführer, Gewerkschafter, Anwältinnen, Journalisten und Frauenrechtlerinnen wurden verhaftet, zum Schweigen gebracht oder ins Exil getrieben. Eine Reuters-Recherche fasste 2026 zusammen, der iranische Sicherheitsapparat habe mögliche alternative Führungsfiguren systematisch ausgeschaltet oder ins Exil getrieben. Zurück blieb ein zersplittertes Exil. In ihm wurde es leicht, einen Einzelnen mit einem bekannten Namen zum Gesicht der ganzen Bewegung zu erklären.

Dass gerade Reza Pahlavi übrig blieb, hat mehrere Gründe. Sein Name ist seit seiner Kindheit bekannt, und für viele Menschen verbindet er sich mit der Erinnerung an eine Zeit vor der Islamischen Republik. Zugleich kommt eine polarisierende Figur der Propaganda des Regimes entgegen. Das Schreckbild einer Rückkehr der Monarchie hält seine eigenen Anhänger zusammen, und eine Opposition, die über einen ehemaligen Thronfolger streitet, ist leichter zu spalten als eine, die sich auf gemeinsame Verfahren einigt. Das erklärt nicht, warum er übrig blieb, wohl aber, warum das Regime mit ihm leben kann. Der entscheidende Grund liegt außerhalb Irans. Ein Name allein macht noch kein Gesicht. Dazu braucht es Förderer, Geld und Bildschirme.

7. Wechselnde Gönner

Die Förderer haben im Lauf der Jahrzehnte gewechselt. In den 1980er Jahren war es die CIA. 1986 berichtete die Washington Post, der Geheimdienst habe Pahlavis Unterstützern einen miniaturisierten Fernsehsender geliefert. Damit wurde eine elfminütige geheime Ansprache in das iranische Fernsehen eingespeist, in der er seine Rückkehr ankündigte. Bezahlt wurde das nach diesem Bericht aus einem Fonds von sechs Millionen Dollar, den die Reagan-Regierung für iranische Exilgruppen bewilligt hatte. Zur selben Zeit verhandelte die CIA insgeheim mit dem Regime Khomeinis. Pahlavi bestritt, persönlich Geld von der CIA erhalten zu haben. Nach einem späteren Bericht soll ihm 1987 sogar ein Plan vorgelegt worden sein, mit seinen Anhängern auf der Insel Kish zu landen. Daraus wurde nichts. Washington behandelte ihn als Druckmittel gegen Teheran, nicht als ernsthafte Alternative, und rückte schließlich von ihm ab. Diese Zurückhaltung hielt an: Noch im Frühjahr 2026 deutete Präsident Trump an, Pahlavi fehle es in Iran an Rückhalt, und laut Reuters suchte die amerikanische Regierung hinter den Kulissen Abstand zu ihm.

An die Stelle der Vereinigten Staaten trat Israel. 2023 reiste Pahlavi nach Israel und traf Ministerpräsident Netanjahu. Im Oktober 2025 berichteten die israelischen Zeitungen Haaretz und TheMarker gemeinsam mit dem Citizen Lab der Universität Toronto über eine persischsprachige Kampagne mit gefälschten Konten und künstlich erzeugten Inhalten. Sie sollte Pahlavi als Nachfolger der Islamischen Republik bewerben und wurde nach einer Quelle indirekt mit israelischem Regierungsgeld über einen privaten Auftragnehmer finanziert. Die Konten wurden demnach zeitgleich mit dem israelischen Angriff auf Iran im Juni 2025 aktiv. Israel hat sich zu diesen Berichten nicht geäußert, und Kritiker halten die Belege für spekulativ. Unstrittig ist, dass Pahlavi für ein Iran wirbt, das Israel anerkennt, und dass er die amerikanisch-israelischen Angriffe auf sein Land befürwortet. In der Paulskirche sagte er, die Menschen in Iran wollten, dass die Islamische Republik, die Revolutionsgarden und der Repressionsapparat zum Ziel würden. Nach dem Massaker an den Demonstrierenden habe man unter großen Schmerzen akzeptieren müssen, dass militärischer Druck ein Weg sei, das Regime zu schwächen. Damit stellt sich der Treuhänder des ganzen Volkes an die Seite der Mächte, die sein Land bombardiert haben.

8. Sender, Geld und Mobilisierung

In Iran können unabhängige Medien kaum arbeiten. Viele Menschen beziehen ihre Nachrichten über Satellit und Internet von persischsprachigen Sendern im Ausland. Einer der einflussreichsten ist Iran International mit Sitz in London, der Pahlavi aktiv als künftige Führungsfigur präsentiert. Kritiker werfen ihm zudem vor, die israelische Sicht auf den Krieg unverblümt zu vertreten. Seit dem Abflauen der Proteste von 2022 rückten Pahlavi und seine Anhänger in den Mittelpunkt dieses Senders, und Kritiker beobachten, dass in seinem Programm Krieg zunehmend als einzige Lösung erscheint. Iran International ist nicht der einzige Exilsender, der Pahlavi eine Bühne bietet, aber der reichweitenstärkste.

Wer diesen Sender finanziert, ist nicht geklärt. Der Guardian berichtete 2018 unter Berufung auf eine Quelle über eine Anschubfinanzierung aus Saudi-Arabien in Höhe von 250 Millionen Dollar. Die Financial Times stellte 2026 fest, dass die Kontrolle über die Muttergesellschaft Volant Media bei einer Offshore-Firma liegt, deren einziger Direktor einen Namen trägt wie ein leitender Manager einer staatsnahen saudischen Mediengruppe. Der Sender bestreitet jede staatliche Finanzierung und verweist auf private Investoren, deren Namen er nicht nennt. Sicher ist nur, dass der Betrieb ungewöhnlich teuer ist. Der Sender beschäftigt weltweit rund 700 Menschen und unterhält hoch bezahlte Korrespondenten in vielen Hauptstädten. Seine Muttergesellschaft hat in fünf Jahren mehr als 410 Millionen Pfund Verlust gemacht und durch einen Schuldentausch einen Erlass von rund 650 Millionen Pfund erhalten. Die tatsächlichen Kosten liegen also weit über dem, was die frühen Berichte nannten. Ein Gesicht, das täglich in Millionen Wohnzimmer gesendet wird, ist nicht einfach Ausdruck des Volkswillens. Es ist auch das Erzeugnis eines kostspieligen Medienunternehmens, dessen Geldgeber im Dunkeln bleiben.

Auch die Kampagne selbst kostet Geld. Laut Reuters unterstützten weniger als zehn iranisch-amerikanische Unternehmer Pahlavis Kampagne mit mehr als drei Millionen Dollar. Pahlavi selbst erklärte im Februar 2026 in München, seine Mittel stammten aus privaten Quellen, und er habe von keiner Regierung finanzielle Hilfe erhalten. Und auch die Bilder aus dem Ostpark entstanden nicht von selbst. Die Menschen, die am 7. November den Park füllten, kamen nicht nur aus Frankfurt. Die Veranstalter der Kundgebung warben mit organisierten Bussen aus ganz Europa, und am Rand des Parks standen die Reisebusse in Reihen. Schon am Vortag waren eine Bühne, Lautsprechertürme und Absperrgitter aufgebaut worden. Auf ihrer Website baten die Veranstalter um Spenden und wiesen selbst darauf hin, dass Bühne, Technik, Genehmigungen, Ordner und Busse Geld kosten. Wie viel diese Kundgebung gekostet hat und wer dafür aufkam, haben sie nicht offengelegt. Eine Großveranstaltung mit Teilnehmern aus vielen Ländern dürfte sich aber kaum aus kleinen Spenden allein bestreiten lassen. Die Bilder aus dem Ostpark wurden in Deutschland als Beweis für die Unterstützung Pahlavis gewertet. Die Frage, wer diese Bilder bezahlt hat, stellte kaum jemand. Als die Polizei meldete, Pahlavi sei wieder abgereist, verließen auch viele der Teilnehmenden den Park. Sie waren gekommen, um ihn zu sehen.

9. Die Trustis und das Angebot der Straffreiheit

Zu den möglichen Förderern gehören auch Kräfte aus dem Regime selbst. In Iran heißen „Trustis“ die Mittelsleute, über die das Regime unter den Sanktionen Öl verkaufte und Erlöse verschob. Weil diese Geschäfte im Verborgenen liefen, entzogen sie sich jeder Kontrolle, und manche dieser Mittelsleute verdienten Milliarden. Der frühere Minister Mohammad-Javad Azari-Jahromi behauptete, er habe gehört, Wirtschaftsführer, die von solchen Vergünstigungen profitiert hätten, hätten Pahlavis Kampagne große Summen gespendet, um für die Zeit danach vorzusorgen. Das ist Hörensagen aus dem Mund eines Mannes des Regimes, und es muss als solches gelesen werden.

Öffentlich bekannt ist dagegen, was Pahlavi solchen Kräften anbietet. Im Februar 2026 bot er Insidern des Regimes ein „großes Zelt“ an (Pahlavi, nach The National, 13.2.2026), also ein breites Bündnis für den Übergang, in dem auch Angehörige des bisherigen Machtapparats ihren Platz finden sollten. Das sei für einen stabilen Übergang auf ziviler wie militärischer Seite entscheidend. Willkommen sei jeder, dessen Hände nicht mit dem Blut der Menschen befleckt seien. Zu seinem Programm gehört auch die wiederholt geäußerte Zusage, wer in der Zeit der Sanktionen Kapital angehäuft habe, solle unbehelligt bleiben, wenn er es in Iran investiere. Sein Übergangsprogramm sieht für geringere Vergehen eine bedingte Amnestie vor, wenn die Betroffenen mit den Ermittlern zusammenarbeiten.

Diesem Angebot entspricht eine gezielte Werbung um Überläufer. Im Juni 2025 richtete Pahlavi einen gesicherten Kanal ein, über den Angehörige von Militär, Polizei, Sicherheitsapparat und Verwaltung Kontakt zu seinem Team aufnehmen können, und versicherte ihnen, ihr Dienst werde gewürdigt und nicht vergessen. Wenig später erklärte er, mindestens 50.000 Amtsträger und Militärs hätten sich dort gemeldet. Belege legte er nicht vor. Im Oktober 2026 versprach er Angehörigen der Sicherheitskräfte, die sich auf die Seite der Menschen stellen, Schutzbriefe. An seiner Seite finden sich heute nicht wenige Überläufer, die früher einflussreiche Stellungen im Regime innehatten. So entsteht ein Bündnis, in dem diejenigen, die gestern dem Regime dienten, morgen in der neuen Ordnung ihren Platz behalten sollen.

Zugleich wirbt Pahlavi damit, Iran sei einer der letzten großen unerschlossenen Märkte der Welt. So schließt sich der Kreis zum Handel. Aus „Wandel durch Handel“ wird ein Handel mit dem Wandel: Die Gewinne aus dem Umgehen der Sanktionen drohen zum Eintrittsgeld in die neue Ordnung zu werden.

10. Das Gesicht auf der anderen Seite

Auch das Regime hat sein Gesicht. Die Revolutionsgarden sind eine eigene Armee neben der regulären Armee und kontrollieren zugleich große Teile der Wirtschaft. Nachdem Ali Khamenei Ende Februar 2026 im Krieg durch israelische Luftangriffe getötet worden war, ernannte der Expertenrat im März seinen Sohn Mojtaba zum Obersten Führer. Er ist seither nicht öffentlich aufgetreten, nicht einmal bei der Beerdigung seines Vaters. Nach Angaben von Insidern gegenüber der New York Times haben vor allem die Revolutionsgarden ihren Einfluss ausgebaut. Ein Historiker urteilte, es sei gelungen, das Regime mit ihm als symbolischer Führungsfigur zusammenzuhalten.

Auf beiden Seiten steht damit ein Gesicht ohne Verfahren, nur in umgekehrter Gestalt. Im Regime verbirgt sich die Herrschaft der Bewaffneten hinter einem Führer, der sich nicht zeigt. In der Opposition wird ein Führer gezeigt, hinter dem sich fremde Interessen und fremdes Geld verbergen. Die Revolutionsgarden heißen auf Persisch Pasdaran, Wächter. Neu ist diese Verwandlung von Beschützern in Herrscher nicht. Seit der Mitte des 10. Jahrhunderts regierten die abbasidischen Kalifen in Bagdad nur noch dem Namen nach. Ihr Name stand auf den Münzen und wurde in der Freitagspredigt genannt, während ihre militärischen Schutzherren, erst die Buyiden, dann die Seldschuken, die Herrschaft ausübten. Der Kalif lieferte die Legitimation, die Bewaffneten regierten. Wo eine Legitimationsfigur keine eigenen Machtmittel hat, verschieben sich die Machtbalancen zugunsten derer, die über Waffen und Geld verfügen. Das gilt für den unsichtbaren Führer in Teheran ebenso wie für ein Gesicht, das von fremden Gönnern getragen wird.

Teil III: Das gemeinsame Interesse der Förderer

11. Was die Allianz verbindet

Die Förderer des Gesichts verfolgen sehr verschiedene Ziele. Israel will ein Iran, das es nicht mehr bedroht und es anerkennt. Amerikanische Konservative feiern Pahlavi, der auf ihrer Konferenz in Texas versprach, Iran wieder groß zu machen. Vermögende Geldgeber aus der Diaspora und mögliche Investoren sehen einen großen Markt. Sanktionsgewinnler suchen Straffreiheit für ihr Vermögen. Und deutsche Politiker suchen ein Gegenüber, das ihnen den Umgang mit einer vielstimmigen Bewegung erspart.

Gemeinsam ist ihnen der Wunsch nach einer personifizierten, berechenbaren Lösung. Ein Einzelner an der Spitze kann Zusagen machen: zur Anerkennung Israels, zu offenen Märkten, zur Schonung von Vermögen, zum Ende der Feindschaft gegen den Westen. Eine Bewegung von unten kann das nicht, denn sie entscheidet in Verfahren, deren Ausgang offen ist. Gewerkschaften fordern Löhne, Frauengruppen Rechte, Regionen Mitbestimmung, und gewählte Parlamente können Verträge neu verhandeln. Wer eine verlässliche Gegenleistung will, bevorzugt einen Partner, dessen Stellung nicht von solchen Verfahren abhängt. Darin liegt die eigentliche Gefahr: Ein Gesicht, das seine Stellung fremden Gönnern verdankt, schuldet ihnen etwas, und es schuldet dem eigenen Volk nur so viel, wie die Machtbalance zwischen ihm und diesem Volk erzwingt.

Teil IV: Die Paulskirche

12. Der Zuruf als Vollmacht

In diese Allianz fügten sich die deutschen Gastgeber ein. Die FDP-Europaabgeordnete Marie-Agnes Strack-Zimmermann ist Vorsitzende des Ausschusses für Sicherheit und Verteidigung im Europäischen Parlament. Nach einem Bericht der Stuttgarter Zeitung von 2023 gehörte sie zugleich dem Präsidium der Deutschen Gesellschaft für Wehrtechnik und dem Förderkreis Deutsches Heer an, Vereinigungen, in denen sich Rüstungsindustrie, Militär und Politik begegnen. Diese Verbindungen verdienen Erwähnung, weil der Treuhänder, den sie würdigte, militärischen Druck auf sein eigenes Land befürwortet. Sie berichtete auf X von einem Gespräch mit Reza Pahlavi über die Perspektiven der demokratischen Opposition und über Pahlavis eigene Rolle. Dabei dankte sie ihrem Kollegen Danial Ilkhanipour für die überparteiliche Zusammenarbeit für einen freien Iran. Der SPD-Abgeordnete der Hamburgischen Bürgerschaft sprach im Februar 2026 als Redner auf der großen Kundgebung mit Pahlavi während der Münchner Sicherheitskonferenz. In einem auf YouTube veröffentlichten Gespräch mit Strack-Zimmermann sagte er, die Bewegung brauche ein Gesicht. Seine eigene Partei blieb der Feier in Frankfurt fern.

In diesem Satz verdichtet sich ein Jahrhundert deutscher Iranpolitik. Er spricht nicht aus, was die Bewegung braucht, um sich selbst zu organisieren. Er spricht aus, was ihre Unterstützer brauchen, um mit ihr umzugehen: ein Gegenüber, das man empfangen, auszeichnen und anrufen kann.

Die Reden in der Paulskirche führten diesen Gedanken aus. Der Frankfurter Bürgermeister Nils Kößler hielt als Einziger Abstand: Ein Urteil darüber, wer der Richtige sei, den Preis entgegenzunehmen, maße er sich nicht an. Der Stiftungsvorsitzende Steffen Saebisch erklärte, der Preis gelte keiner Gruppe, keiner Partei und keiner einzelnen Person. Auf die Frage, warum gerade Pahlavi ihn entgegennehme, antwortete er, dessen Name werde bei den Protesten gerufen. Die Kritik sei laut gewesen, die Unterstützung aber lauter. Strack-Zimmermann betonte, Pahlavi habe immer gesagt, das iranische Volk entscheide selbst über seine Zukunft. Über die Kritiker sagte sie: „Dann weiß man übrigens immer, dass man auf der richtigen Spur ist“ (Strack-Zimmermann, Paulskirche, 7.11.2026, nach dpa). So wird Kritik nicht als Argument geprüft, sondern zum Zeichen dafür umgedeutet, dass man richtig liegt. Der Laudator, der frühere FDP-Generalsekretär Bijan Djir-Sarai, nannte den Preis eine Verpflichtung, nicht zu schweigen und nicht wegzuschauen. Immer wieder rief der Saal „Lang lebe der Schah, lang lebe Iran!“. Niemand auf dem Podium widersprach.

Damit trat symbolisch die Lautstärke an die Stelle eines Verfahrens. Demokratie beruht auf Verfahren, in denen Menschen ihre Vertreter frei wählen, sie kontrollieren und wieder abwählen können. Wer dagegen die lauteste Menge zum Volk erklärt und ihren Zuruf zur Vollmacht, setzt die Herrschaft der Menge an die Stelle der Herrschaft des Volkes, die Ochlokratie an die Stelle der Demokratie. Iran hat erlebt, wohin das führt. Die 98 Prozent für die „Islamische Republik“ im März 1979 waren der größte Zuruf seiner Geschichte, und auf ihn folgte die Verfolgung derer, die zugerufen hatten. Gerade in Deutschland sollte man wissen, dass Massenjubel und überwältigende Zustimmung in Volksabstimmungen keine Freiheit begründen.

Teil V: Die Sorgen der demokratischen Opposition

13. Was die Anhänger rufen

Was die Anhänger rufen, sagt mehr über die erhoffte Ordnung als jede Rede. „Javid Shah“ wünscht dem Schah ewiges Leben. „Pahlavi ist unser Schah“ erklärt den Treuhänder zum Eigentümer, bevor irgendjemand gewählt hat. „Ein Iran ohne Schah hat keine Ordnung“ (Independent Persian, nach Gooya News, 7.11.2026) traut Ordnung nur einem Herrscher zu. Und eine Parole, die im Umfeld Pahlavis seit Jahren gerufen wird, lautet „Tod den drei Verderbten: Mullah, Linker, Modschahed“ (der Freitag, 2.5.2026). Seine Anhänger rufen sie in Berlin, München und anderswo, und seine Frau hat sie selbst verbreitet. Ich habe sie auch selbst in einem Video auf YouTube gehört. Reza Pahlavi selbst antwortete auf der Münchner Sicherheitskonferenz auf die Frage, warum er die Iraner nicht zusammenbringen könne, er habe keine Kritiker, sondern nur Feinde: Reformisten, Separatisten und Volksmodschahedin.

Man muss sich vorstellen, wie diese Worte bei denen ankommen, die gemeint sind. Eine Frau, deren Bruder 1988 als linker Gefangener hingerichtet wurde, hört, dass „den Linken“ der Tod gewünscht wird, diesmal von denen, die sich Freiheitskämpfer nennen. Ein Kurde, dessen Partei im Mykonos ihren Vorsitzenden verlor, hört sich als „Separatist“ unter die Feinde gerechnet. Eine junge Lehrerin, die in Teheran für ihren Berufsverband auf die Straße ging und dafür verhaftet wurde, fragt sich, welchen Platz sie in einer Ordnung hätte, deren Anhänger nur einen Mann bejubeln. Diese Menschen haben das Regime unter großen Opfern bekämpft. Ihre Sorge ist keine Feindschaft gegen eine Person. Sie speist sich aus Erfahrungen. 1921 putschte Reza Khan mit Rückendeckung britischer Offiziere und begründete wenige Jahre später die Pahlavi-Dynastie. 1953 wurde eine gewählte Regierung gestürzt. 1979 endeten Freiheitsversprechen in Erschießungen. Und nach Mykonos ging der Handel weiter, obwohl ihre Wortführer ermordet worden waren.

Deshalb messen sie Versprechen vor der Machtübernahme an dem, was eine Bewegung schon heute mit ihren Kritikern tut. Es geht nicht darum, Personen gleichzusetzen. Pahlavi ist nicht Khomeini, und seine Anhänger sind keine Revolutionsgarden. Aber wer wie 1978 hört, alle seien willkommen, während zugleich ganze Gruppen zu Feinden erklärt werden, der hat Grund, genauer hinzusehen.

14. Der doppelte Maßstab

Wer ganzen Gruppen den Tod wünscht oder sie zu Feinden erklärt, ruft nicht zur Einheit auf, sondern zum Ausschluss. Hier stellt sich eine unbequeme Frage an die deutschen Gastgeber, an die FDP, deren Stiftung den Preis vergab, ebenso wie an die Politikerinnen und Politiker anderer Parteien, die Pahlavi eine Bühne bieten. Dieselben Parteien verteidigen zu Recht eine Brandmauer gegen die AfD, weil sie Feindbilder, Personenkult und die Abwertung ganzer Gruppen fürchten. Zugleich öffnen sie einer Bewegung die Paulskirche, aus deren Anhängerschaft heraus ganzen Teilen der eigenen Gesellschaft der Tod gewünscht wird. Es geht nicht um ein Etikett. Es geht um den Maßstab. Gilt die Wachsamkeit gegenüber solchen Parolen nur, wenn sie auf Deutsch gerufen werden?

Teil VI: Das Gleichbleibende im Wandel

15. Ein Muster, das nachhinkt

Betrachtet man das Jahrhundert als Ganzes, so zeigt sich hinter allen Brüchen ein beständiges Muster. 1916 förderte das Auswärtige Amt eine Exilelite, die Iran von oben erneuern wollte. In den 1930er Jahren war Reza Schah das Gegenüber. Nach 1953 war es sein Sohn, an dem man auch nach den Holzlatten vor dem Schöneberger Rathaus als Partner festhielt. 1979 dachte der Westen die Zukunft Irans als Wechsel der Person. In den 1990er Jahren setzte man auf den „kritischen Dialog“, danach auf die „Reformer“, nach 2015 auf das Atomabkommen und die „alten Freunde“. Heute sucht man ein „Gesicht“.

In fast jeder dieser Phasen erwartete die deutsche Politik Veränderung von einer Spitze und verband diese Erwartung mit dem Handel. Kaum je richtete sie ihren Blick auf die Menschen, die in Iran Gewerkschaften, Berufsverbände, Frauengruppen und Studentenorganisationen bildeten. Ein Jahrhundert dieser Praxis hat in der deutschen Politik einen sozialen Habitus geprägt, der als Prädisposition wirkt. Er lenkt Wahrnehmen, Urteilen und Handeln, bevor überhaupt bewusst entschieden wird: Andere Gesellschaften erscheinen als ihre Herrscher und ihre Märkte, nicht als die Figurationen, die die Menschen dort miteinander bilden. Diese Vorprägung hat sich unter Bedingungen herausgebildet, in denen Großmächte mit Fürsten Verträge schlossen und Abhängigkeiten über Herrscher regelten. Sie wirkt fort, obwohl die Menschen in Iran längst selbst auf die Straße gehen und ihre Stimme erheben. Dass diese Prädisposition den veränderten Verhältnissen hinterherhinkt, ist ein Nachhinken des sozialen Habitus. Weil gerade dieses Nachhinken das heutige Handeln bestimmt und Folgen hervorbringt, die niemand beabsichtigt, wirkt es als Nachhinkeffekt des sozialen Habitus. Deshalb klingt der Satz, die Bewegung brauche ein Gesicht, so selbstverständlich, dass kaum jemand fragt, wessen Bedürfnis er ausdrückt.

16. Die übergangenen Ordnungsfaktoren

Auf der anderen Seite trifft dieses Muster auf ein spiegelbildliches. Wer ruft, ein Iran ohne Schah habe keine Ordnung, kann sich Ordnung nur als Leistung eines Herrschers über der Gesellschaft vorstellen. Ordnung als Ergebnis von Regeln, die die Menschen voneinander erwarten und selbst kontrollieren, liegt außerhalb dieser Vorstellung. Gerade diese Ordnungsfaktoren gibt es in Iran aber längst. Die Gewerkschaft der Teheraner Busfahrer, die Arbeiter der Zuckerrohrfabrik Haft Tappeh, die Berufsverbände der Lehrerinnen und Lehrer und ihr Koordinationsrat, die streikenden Lkw-Fahrer, Rentner und Krankenpflegerinnen haben sich trotz Verhaftungen immer wieder selbst organisiert. Sie vertreten Interessen, handeln Forderungen aus, schaffen Verlässlichkeit unter ihren Mitgliedern und üben Verantwortung ein. In ihnen bildet sich die Selbstkontrolle heraus, ohne die keine Demokratie Bestand hat. Weder wer nach dem Schah ruft noch wer ein Gesicht sucht, nimmt diese Organisationen wahr. Beide übergehen, was eine künftige Ordnung von unten tragen könnte.

17. Die gegenseitige Bestätigung

Zugleich binden sich Gastgeber und Anhänger gegenseitig auch affektiv. Die Gastgeber gewinnen das Bild des Freiheitsfreundes, der auf der richtigen Seite der Geschichte steht. Die Anhänger finden in der Würdigung eine Genugtuung für lange verletzten Stolz. Viele von ihnen haben Angehörige verloren, ihre Heimat seit Jahrzehnten nicht gesehen und fühlen sich von der Welt allein gelassen. Eine junge Frau sagte im Ostpark, die Iraner hätten so viel gelitten und den Preis wirklich verdient. Diese Gefühle verdienen Respekt. Doch der Jubel bestätigt die Gastgeber, und die Gastgeber adeln den Jubel. Gerade diese gegenseitige Bestätigung macht Kritik so schwer hörbar: Wer die Legitimation des Treuhänders anzweifelt, scheint den Leidenden ihre Anerkennung zu nehmen. So geraten die Sorgen derer, die ebenso gelitten haben, aus dem Blick.

Schluss: Würdigung ohne Vollmacht

Was hätte eine Iranpolitik bedeutet, die aus diesem Jahrhundert gelernt hat? Sie hätte den Mut der Menschen in Iran gewürdigt, ohne einem Einzelnen eine Vollmacht zuzusprechen, die ihm niemand erteilt hat. Dazu hätte es nicht viel gebraucht. Wenn der Preis ohnehin eines Tages frei gewählten Vertretern Irans übergeben werden soll, hätte die Stiftung ihn bis zu diesem Tag auch selbst verwahren können, sichtbar und feierlich, als Zusage an ein Volk, das seine Vertreter noch nicht wählen darf. Ein leerer Stuhl auf dem Podium hätte mehr über die Lage in Iran gesagt als jede Rede. Stattdessen machte sie einen Einzelnen zum Verwahrer, den niemand gewählt hat. Eine solche Politik hätte den Zuruf einer Menge nicht mit dem Willen eines Volkes verwechselt. Sie hätte Widerspruch nicht zum Zeichen der richtigen Spur umgedeutet, sondern als Teil eines Verfahrens anerkannt, für das kein Ort in Deutschland so sehr steht wie die Paulskirche. Sie hätte gefragt, warum gerade dieses Gesicht übrig blieb, wer es finanziert und wer an ihm verdient. Sie hätte den Gewerkschaften, Berufsverbänden und Frauengruppen in Iran ihre Aufmerksamkeit geschenkt. Und sie hätte nicht vergessen, dass in dieser Republik schon einmal ein Pahlavi bejubelt wurde, während man seine Kritiker schlug.

Diese Fragen richten sich zuerst an die Friedrich-Naumann-Stiftung und ihren Vorstand, die den Zuruf zur Vollmacht gemacht haben. Sie richten sich an Marie-Agnes Strack-Zimmermann und Bijan Djir-Sarai, die dem Gesicht in der Paulskirche ihre Stimme liehen, und an Danial Ilkhanipour, der es auf Kundgebungen mitträgt. Und sie richten sich an eine deutsche Politik, die seit einem Jahrhundert Veränderung in Iran von Herrschern, Reformern oder ehemaligen Thronfolgern erwartet und dabei die Menschen übersieht, die diese Veränderung tragen.

Die Menschen in Iran brauchen kein Gesicht, das ihnen von außen vorgesetzt wird. Sie brauchen Unterstützung dabei, sich selbst zu organisieren und ihre Zukunft in einem überprüfbaren Verfahren selbst zu bestimmen. Ein Gesicht kann man empfangen und auszeichnen. Eine Bewegung, die sich selbst regiert, muss man aushalten. Das ist unbequemer. Aber es ist der einzige Weg, der nicht wieder dort endet, wo dieses Jahrhundert schon mehrmals geendet hat: bei einem Herrscher, dem man zujubelt, weil man vergessen hat, wohin der letzte Jubel führte.

Quellenhinweise

Bundeszentrale für politische Bildung: „Die Situation eskaliert: Berlin, 2. Juni 1967“ und „Europas Beziehungen zu Iran“.

Deutscher Bundestag, Drucksachen 13/4590 (1996) und 13/7445 (1997).

Encyclopaedia Iranica, Artikel „Germany x“, „Kāva“, „Irānšahr“ und „Taqizadeh“.

Epkenhans, Tim: Die iranische Moderne im Exil. Bibliographie der Zeitschrift Kāve, Berlin 1916–1922, Berlin: Klaus Schwarz Verlag 2000.

Ghahari, Keivandokht: Nationalismus und Modernismus in Iran in der Periode zwischen dem Zerfall der Qāǧāren-Dynastie und der Machtfestigung Reżā Schahs, Berlin: Klaus Schwarz Verlag 2001.

Jenkins, Jennifer: Iran in the Nazi New Order, 1933–1941, in: Iranian Studies 49 (2016), H. 5, S. 727–751.

Meinhof, Ulrike: Offener Brief an Farah Diba, in: konkret, Juni 1967.

Nirumand, Bahman: Persien, Modell eines Entwicklungslandes oder Die Diktatur der Freien Welt, Reinbek: Rowohlt 1967.

Haaretz/TheMarker und Citizen Lab (Universität Toronto): Berichte über eine persischsprachige Einflusskampagne, Oktober 2025.

Reuters: Inside Reza Pahlavi’s faltering bid to lead Iran, 28. Juli 2026.

Financial Times: Bericht über den Schuldenerlass für Volant Media, 2026.

Khani, Mina: Reza Pahlavi und die Realität, in: der Freitag, 2. Mai 2026.

Berichte von dpa, hessenschau und Handelsblatt zur Preisverleihung am 7. November 2026.

Hannover, 9.11.2026

https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

متن انگلیسی نوشته: 

From “Change through Trade” to “the Face of the Movement”

A Critical Appraisal of German Iran Policy from Reza Shah to the Paulskirche

Dawud Gholamasad

Abstract

On 7 November 2026, the Friedrich Naumann Foundation, which is close to Germany’s liberal Free Democratic Party (FDP), awarded its Freedom Prize to the Iranian people in Frankfurt’s Paulskirche and had it accepted by Reza Pahlavi, the son of the last Shah, as trustee. Chants of “Long live the Shah, long live Iran!” repeatedly drowned out the ceremony. This essay asks how Pahlavi in particular could become the only “face” of the Iranian opposition, while almost everyone who might have brought a plural opposition together was murdered, intimidated or pushed to the margins. It first shows that the ceremony belongs to a hundred-year chain of German Iran policy that always expected change from a counterpart at the top and tied this expectation to trade. It then describes how a face is made: out of a vacuum that the regime created through murder and repression, and out of the combined efforts of changing patrons, costly exile broadcasters, wealthy donors and those who profited from sanctions. What they share is an interest in a personified, predictable solution. The essay helps readers understand why the democratic opposition, drawing on its own experience, is concerned, and it explains the hosts’ attitude in terms of the drag effect of the social habitus. It is addressed to the Friedrich Naumann Foundation and to the politicians who lend this face standing in Germany. Its message is this: the people of Iran do not need a face imposed on them from outside. They need support in organising themselves and in determining their own future through a verifiable procedure.

Introduction: A Scene in the Paulskirche

The Friedrich Naumann Foundation is close to the FDP and has awarded a Freedom Prize every two years since 2006. In 2026, for the first time, it gave the prize not to an individual but to an entire people, the Iranian people. It had Reza Pahlavi accept it “in trust”. According to the foundation, he is to keep the prize until freely elected representatives of Iran can receive it. Pahlavi is the eldest son of Shah Mohammad Reza Pahlavi, who was overthrown in 1979. He was born in Tehran in 1960, was destined for the throne as crown prince, and has lived in exile in the United States for almost five decades.

The decision was controversial. Former political prisoners of the Shah’s era, Iranian exile organisations and politicians from various parties protested. Around 200 prisoners in Iranian jails signed a letter calling Pahlavi a symbol of a past dictatorship. In Frankfurt, the Social Democrats (SPD) and the Greens boycotted the ceremony.

It took place in the Paulskirche, where the first freely elected German parliament met in 1848. There, the audience, most of them of Iranian origin, repeatedly drowned out the ceremony with the cry “Long live the Shah, long live Iran!” (dpa, via Handelsblatt, 7 Nov. 2026). A people was meant to be honoured. A former heir to the throne was cheered. At the rally that followed in Frankfurt’s Ostpark, American and Israeli flags flew alongside the old Lion and Sun flag. The crowd chanted “Javid Shah”, that is, “Eternal life to the Shah”, and “This year is our year, Pahlavi is our Shah” (Radio Zamaneh, 8 Nov. 2026).

Many Iranians in Germany watched these images with a sense of foreboding. Among them are people who were imprisoned under the Shah and people whose relatives were executed by the Islamic Republic after 1979. For them the scene was no celebration of freedom. It was a reminder of two regimes that both began with cheering.

Two questions guide this essay. How could the acclamation of a former heir to the throne pass, in this place, as a tribute to a people, without the organisers objecting? And how did Reza Pahlavi in particular become the only face of an opposition that in truth consists of many voices? The answer to the first question goes back a century. The answer to the second leads to an alliance whose members pursue very different goals and yet share a common interest.

Part I: A Century of German Iran Policy

1. Nationalists from Berlin and the Moderniser on the Throne (1915 to 1941)

In the First World War, Germany fought against Britain and Russia. Both powers had divided Iran into spheres of influence in 1907 and treated the country like a semi-colony. The German Foreign Office therefore looked for allies among Iranians who rebelled against this tutelage. In January 1915 the constitutional revolutionary Sayyed Hasan Taqizadeh accepted an invitation from the Foreign Office to come to Berlin. Soon afterwards he founded the Committee of Iranian Nationalists there together with other exiles. From 1916 the journal Kāveh (also spelled Kāve) appeared in Berlin. It was published with the support of the Foreign Office’s Intelligence Bureau for the East. The journal served above all as a propaganda instrument of German policy in the East, and the Foreign Office continued to support it after the war.

The name was a statement of intent. Kāveh is the blacksmith in the Shahnameh, the Iranian national epic, who rises against the tyrant Zahhak. But the men in Berlin who invoked him wanted no uprising from below. They wanted renewal from above. Until 1928 their circle produced further Berlin journals that advocated adopting Western civilisation, among them Īrānšahr. In 1920 Taqizadeh summed up their programme in the demand that Iran must become European “outwardly and inwardly, in body and in soul” (Taqizadeh, Kāveh 1920, via Encyclopaedia Iranica, art. “Taqizadeh”).

This nationalist-modernist elite underpinned the authoritarian modernisation under Reza Shah. As Reza Khan, the former officer had staged a coup in 1921 with the backing of British officers, and in 1925 he had himself proclaimed Shah. He built schools, roads, the Trans-Iranian Railway and a centralised army. He had parties, the free press and an assertive parliament suppressed. Modernisation meant control from above.

In the 1930s political sponsorship turned into business. In November 1936 the Reich Minister of Economics, Hjalmar Schacht, visited Tehran to sign a clearing agreement under which goods were exchanged for goods. After that, German firms invested considerably in Iranian industry. By 1941 Germany had become Iran’s most important trading partner. Recent research shows that mutual economic interests, rather than the much-invoked “Aryan” kinship, were the real driving force of this relationship. Reza Shah wanted industry without British tutelage. The Third Reich wanted raw materials and markets for its goods.

When the Second World War broke out, Reza Shah declared Iran neutral. Yet he clearly leaned towards Germany and tolerated hundreds of German technicians and advisers in the country, among whom the Allies suspected agents. After the German invasion of the Soviet Union, the Allies needed Iran as a supply route. In July and August 1941 Britain and the Soviet Union demanded the expulsion of the Germans, and he refused. After the Allied invasion he was forced to abdicate in favour of his son on 16 September 1941. In fairness it must be added that later research in British archives suggested German influence had been exaggerated to justify the invasion. The first phase of German Iran policy thus shows a pattern that would repeat itself: an authoritarian moderniser at the top, an elite that wants renewal from above, and trade as the binding agent.

2. The State Guest, the Fairy Tales and the Wooden Staves (1953 to 1979)

After the Second World War the Federal Republic of Germany took up this tradition again, now with the son. In 1953 a coup backed by the American and British intelligence services overthrew the elected prime minister Mohammad Mossadegh, who had nationalised the oil industry. Thereafter Mohammad Reza Shah ruled in an increasingly autocratic manner. His mainstay was the SAVAK intelligence service, founded in 1957, which persecuted and tortured political opponents, as Amnesty International documented while he was still in power.

Hardly anyone in West Germany learned of this, because the tabloid press told a different story. For years, illustrated magazines and gossip papers published fairy tales from the imperial court. At first the focus was on Soraya, the Shah’s second wife, whose mother was German. Her wedding in 1951 and her repudiation in 1958, because she bore no heir to the throne, filled countless front pages. Then Farah Diba took her place. The Shah married her in 1959 and had her crowned empress in 1967. Readers learned about dresses, jewels and family bliss, not about torture chambers and executions. The fairy-tale images pushed aside the few reports on the regime’s cruelty towards its opponents. Only shortly before the Shah’s state visit to West Germany in early summer 1967 did a few voices pierce this image. An Iranian exile published a book on the Shah’s dictatorship that circulated widely among students. A journalist confronted the empress in an open letter with what the illustrated magazines had kept silent about.

On 2 June 1967 the Shah visited West Berlin. In front of Schöneberg Town Hall, students protested against the state visit and against the human rights violations in Iran. They were attacked by so-called “Jubelperser”, cheering Persians, among whom were members of the Iranian secret police. An eyewitness later recalled how these men beat the protesters with wooden staves while the police at first stood by. The next day the Tagesspiegel printed a photo of the thugs with the caption “Supporters of the Shah defend themselves against the provocative demonstrators” (Tagesspiegel, 3 June 1967, via bpb). In the evening, in front of the Deutsche Oper, the police themselves attacked the demonstrators. There the police officer Karl-Heinz Kurras shot the student Benno Ohnesorg dead. Kurras, as came to light much later, was an informer for the East German Stasi and a member of the ruling East German party, the SED.

The Federal Republic was plunged into a crisis. In the following days tens of thousands of students demonstrated across the country, and in September Berlin’s Senator for the Interior and its Governing Mayor resigned. The 2nd of June became the starting point of the student movement. The tabloid press had prepared the ground on which the orchestrated cheering could appear as the people’s devotion and the protest as provocation. Nothing changed in the partnership with the Shah.

On the contrary: the fairy tales also had a very tangible side. The Federal Republic became one of the Shah’s most important trading partners. German machinery, industrial plants and chemicals went to Tehran. How close the mutual dependencies became was evident in the mid-1970s. With its oil revenues, the Iranian state acquired a quarter of the Krupp steelworks in 1974. In 1976 it bought a quarter of Krupp GmbH when the group was in crisis. In this way the Shah propped up an icon of German industry. The second phase confirmed the pattern: a ruler as counterpart, trade as the binding agent, critics as troublemakers.

3. The Preacher in the Apple Orchard (1978 to 1979)

When the Shah’s rule collapsed under mass protests in 1978, the West did not change the pattern, only the person. Ayatollah Khomeini, who had lived in exile since 1964, arrived in France on 6 October 1978. In Neauphle-le-Château near Paris he turned his small house, with telephones and cassette recorders, into a media centre. During the almost four months of his stay he is said to have given more than 130 interviews.

What he promised there sounded like the programme of a Western democracy. He assured Western journalists that he was not a politician and would return to Qom after the fall of the Shah to devote himself to his religious studies. The clergy themselves, he declared, would not take up government posts. He announced free elections to Der Spiegel, and to Le Figaro “complete freedom”, since Islam was a progressive religion (Khomeini, via NZZ, 2025). The new government would abide by the Universal Declaration of Human Rights, and even Marxists would be free to express their views. He assured the press that it could report on all events, and the people that they could found parties and assemble as they wished. He promised the religious minorities respect for their rights. Women and men were to be equally able to study, vote and stand for election. He even declared that women in an Islamic Iran could choose their own clothing, though elsewhere he restricted this to Islamic norms.

Those who listened to him could believe that a Muslim Gandhi was speaking. What remained unsaid was what he had taught and published eight years earlier in Najaf in Iraq: the doctrine of the rule of the Islamic jurist, Velāyat-e Faqih. In Paris he did not mention it. Anyone could have read it, yet hardly any Western observer took note of it.

From 4 to 7 January 1979, Carter, Giscard d’Estaing, Helmut Schmidt and Callaghan met in Guadeloupe. They concluded that the Shah could no longer be kept in power. On 16 January he left the country for good, and on 1 February Khomeini returned to Iran. The Western governments did not thereby install Khomeini. But they thought of Iran’s future as a change of person: one ruler had had his day, the next was to secure order. Behind this expectation lay the logic of the Cold War. Iran shared a border of almost two thousand kilometres with the Soviet Union, and strong left-wing forces were also active in the revolution, from the pro-Moscow Tudeh Party to the guerrilla groups of the Fedayin. Western capitals feared that Iran might shift to the left and fall into the Soviet sphere of influence. Some strategists therefore placed their hopes in a religiously shaped order. As part of a “green belt” of Islamic states, it was to contain communism and prevent a shift to the left in Iran. In this calculation the freedom of the people of Iran did not figure as a factor in its own right.

At the end of March 1979 Khomeini held a referendum on the “Islamic Republic”, with a ballot that allowed only Yes or No. According to official figures, around 98 per cent voted Yes. The enthusiasm of the crowd was genuine. Yet as early as the beginning of March, Khomeini had ordered that women must not appear unveiled in the ministries. The constitution adopted at the end of 1979 enshrined the rule of the jurist, and Khomeini himself took up this office. Newspapers were closed, parties banned, and the universities purged of dissenters in the “Cultural Revolution”. From 1981 thousands of leftists and Mojahedin were executed, and liberals too were persecuted and imprisoned. In 1988 thousands of political prisoners were murdered within a few weeks. Persecution struck first at the very forces to whom he had promised freedom in Paris.

Many who belong to the democratic opposition today lived through these years themselves. They believed friends who told them in 1978 that first the Shah had to go, and everything else could be agreed later. A few years later many of these friends faced firing squads. Anyone who has lived through this hears promises of freedom differently. In 1979 many did not want to see that a man who spoke of freedom before taking power was not for that reason a democrat. For the present, this is the most important lesson of the whole century.

4. The “Critical Dialogue” and the Dead of Mykonos (1980 to 1997)

With the Islamic Republic the Federal Republic continued doing business. Already in the 1980s, during the war against Iraq, it remained one of Tehran’s most important trading partners, and in 1984 Foreign Minister Hans-Dietrich Genscher became the first Western foreign minister to travel to Tehran after the revolution. In the early 1990s this policy received a new name.

On 17 September 1992 four opposition figures were shot dead in the Mykonos restaurant in Berlin, among them the leader of the Democratic Party of Iranian Kurdistan, Sadegh Sharafkandi. He had come to Berlin as a guest of the congress of the Socialist International, the worldwide association of social democratic parties to which the SPD also belongs. On the evening of the last day of the congress he met Iranian opposition figures at the Mykonos. Only three months later, on 12 December 1992, the European Council in Edinburgh adopted the “critical dialogue”. The idea was to stay in conversation with Tehran while urging respect for human rights. The German government under Helmut Kohl liked to play down the extent of its trade with Iran. The Greens countered in the Bundestag that within the EU the Federal Republic was Iran’s most important trading partner. In April 1997 the Berlin Higher Regional Court (Kammergericht) found that the highest levels of the Iranian state leadership bore the real responsibility. The verdict ended the “critical dialogue”. The opposition in the Bundestag declared this policy a failure and accused the government of having known the established facts for a long time. Yet as early as November 1997 the EU ambassadors returned to Tehran, without Tehran having apologised for the murders. Efforts to put up a memorial plaque for the dead of Mykonos dragged on for years. Trade did not wait.

5. Change through Trade (1997 to 2026)

After Mykonos, hopes turned to the “reformers” within the regime. President Khatami spoke of a dialogue among civilisations, and from 2000 trade between Germany and Iran rose again after years of decline. Behind this policy lay the expectation that economic interconnection would bring political opening in its wake: change through trade.

This expectation reached its peak after the nuclear agreement of 2015. In it Iran committed itself to placing its nuclear programme under international controls, and in return sanctions were lifted. No sooner had the agreement been signed than Economics Minister Sigmar Gabriel travelled to Tehran with a business delegation, ahead of all other Western partners. He spoke of “old friends” he had met there (Gabriel, via Jüdische Allgemeine, July 2015), but he also called for recognition of Israel’s right to exist. The Association of German Chambers of Commerce and Industry expected exports to double to around five billion euros within two years. In fact German business sold goods worth 2.5 billion euros in Iran in 2016. When the United States withdrew from the agreement in 2018, the German government and business worried above all about the survival of these deals.

Only in recent years has a rethink begun. It became visible in the 2024 ban on the Islamic Centre Hamburg, which was regarded as an outpost of the Iranian state leadership. The basic assumption, however, remained untouched. From the Shah through the “reformers” to the nuclear agreement, German policy expected change from a counterpart at the top with whom one can do business.

Then the people of Iran rose up themselves. In 2022, after the death of Jina Mahsa Amini in the custody of the morality police, they took to the streets under the cry “Woman, Life, Freedom”. In June 2025 Israel attacked Iran, and the United States joined the attacks. Around the turn of the year 2025–26 nationwide protests broke out, which the regime crushed in January 2026 in a massacre of the demonstrators. At the end of February 2026 the American-Israeli war against Iran began. In this situation German policy looked for a new counterpart. How it was found is the second half of this story.

Part II: How a Face Is Made

6. The Vacuum

A face can only be put in place where others are missing. The regime itself created this vacuum. The murders at the Mykonos were no isolated case. Since 1979 the Islamic Republic has had opposition figures abroad killed in a targeted way, above all those around whom a broad opposition might have gathered. In December 1979 Shahriar Shafiq, a nephew of the Shah, was shot dead in Paris. In 1989 Abdulrahman Ghassemlou, Sharafkandi’s predecessor, was murdered in Vienna during negotiations with envoys of the regime. In 1991 Shapour Bakhtiar, the Shah’s last prime minister and an advocate of the 1906 constitution, was killed near Paris, and the lawyer Abdorrahman Boroumand in Paris. In 1992 the singer and satirist Fereydoun Farrokhzad died of stab wounds in Bonn, a few weeks before the Mykonos murders. Anyone in exile who gained standing beyond their own following lived dangerously.

At home the persecution continued. Student leaders, trade unionists, lawyers, journalists and women’s rights activists were arrested, silenced or driven into exile. A Reuters investigation concluded in 2026 that the Iranian security apparatus had systematically eliminated possible alternative leaders or driven them into exile. What remained was a fragmented exile. In such an exile it became easy to declare a single individual with a well-known name the face of the whole movement.

There are several reasons why Reza Pahlavi in particular was the one left. His name has been known since his childhood, and for many people it is bound up with the memory of a time before the Islamic Republic. At the same time a polarising figure suits the regime’s propaganda. The spectre of a return of the monarchy holds the regime’s own supporters together, and an opposition that quarrels over a former heir to the throne is easier to split than one that agrees on common procedures. This does not explain why he was the one left, but it does explain why the regime can live with him. The decisive reason lies outside Iran. A name alone does not make a face. That takes patrons, money and screens.

7. Changing Patrons

The patrons have changed over the decades. In the 1980s it was the CIA. In 1986 the Washington Post reported that the agency had supplied Pahlavi’s supporters with a miniaturised television transmitter. With it, an eleven-minute clandestine address in which he announced his return was fed into Iranian television. According to this report, it was paid for out of a six-million-dollar fund that the Reagan administration had approved for Iranian exile groups. At the same time the CIA was secretly negotiating with Khomeini’s regime. Pahlavi denied having personally received money from the CIA. According to a later report, a plan was even put to him in 1987 to land with his supporters on the island of Kish. Nothing came of it. Washington treated him as a lever against Tehran, not as a serious alternative, and eventually distanced itself from him. This reserve persisted: as late as spring 2026, President Trump suggested that Pahlavi lacked support inside Iran, and according to Reuters the American administration sought distance from him behind the scenes.

Israel took the place of the United States. In 2023 Pahlavi travelled to Israel and met Prime Minister Netanyahu. In October 2025 the Israeli newspapers Haaretz and TheMarker, together with the Citizen Lab at the University of Toronto, reported on a Persian-language campaign using fake accounts and artificially generated content. It was meant to promote Pahlavi as the successor to the Islamic Republic and, according to one source, was financed indirectly with Israeli government money through a private contractor. According to these reports, the accounts became active at the same time as the Israeli attack on Iran in June 2025. Israel has not commented on these reports, and critics consider the evidence speculative. What is undisputed is that Pahlavi campaigns for an Iran that recognises Israel and that he endorses the American-Israeli attacks on his country. In the Paulskirche he said the people of Iran wanted the Islamic Republic, the Revolutionary Guards and the apparatus of repression to become targets. After the massacre of the demonstrators, he said, one had had to accept with great pain that military pressure was one way of weakening the regime. In saying so, the trustee of an entire people places himself on the side of the powers that have bombed his country.

8. Broadcasters, Money and Mobilisation

In Iran independent media can hardly operate. Many people get their news via satellite and the internet from Persian-language broadcasters abroad. One of the most influential is London-based Iran International, which actively presents Pahlavi as a future leader. Critics also accuse it of bluntly representing the Israeli view of the war. Since the 2022 protests subsided, Pahlavi and his supporters have moved to the centre of this channel, and critics observe that in its programming war increasingly appears to be the only solution. Iran International is not the only exile broadcaster that gives Pahlavi a platform, but it has the widest reach.

Who finances this channel has not been established. In 2018 the Guardian, citing a source, reported start-up funding of 250 million dollars from Saudi Arabia. In 2026 the Financial Times found that control of the parent company, Volant Media, lies with an offshore company whose sole director bears the same name as a senior manager of a state-affiliated Saudi media group. The channel denies any state funding and refers to private investors whom it does not name. The only certainty is that running it is unusually expensive. The channel employs around 700 people worldwide and maintains highly paid correspondents in many capitals. Its parent company has made losses of more than 410 million pounds in five years and received debt relief of around 650 million pounds through a debt swap. The actual costs are therefore far above what the early reports mentioned. A face broadcast daily into millions of living rooms is not simply the expression of the popular will. It is also the product of a costly media company whose financiers remain hidden.

The campaign itself also costs money. According to Reuters, fewer than ten Iranian-American entrepreneurs supported Pahlavi’s campaign with more than three million dollars. Pahlavi himself stated in Munich in February 2026 that his funds came from private sources and that he had received no financial help from any government. Nor did the images from the Ostpark come about by themselves. The people who filled the park on 7 November did not come only from Frankfurt. The organisers of the rally promoted chartered buses from all over Europe, and coaches stood in rows at the edge of the park. A stage, loudspeaker towers and crowd barriers had already been set up the day before. On their website the organisers asked for donations and themselves pointed out that the stage, technical equipment, permits, stewards and buses cost money. They have not disclosed how much the rally cost or who paid for it. A large event with participants from many countries, however, could hardly be financed from small donations alone. In Germany the images from the Ostpark were taken as proof of support for Pahlavi. Hardly anyone asked who had paid for these images. When the police announced that Pahlavi had left again, many participants also left the park. They had come to see him.

9. The Trustis and the Offer of Impunity

Forces from within the regime itself are also among the possible patrons. In Iran, “Trustis” is the name for the middlemen through whom the regime sold oil and moved revenues under the sanctions. Because these deals took place in secret, they escaped all control, and some of these middlemen earned billions. The former minister Mohammad-Javad Azari-Jahromi claimed he had heard that business leaders who had profited from such privileges had donated large sums to Pahlavi’s campaign in order to secure their position for the time after the regime. This is hearsay from a man of the regime, and it must be read as such.

What is publicly known, by contrast, is what Pahlavi offers such forces. In February 2026 he offered regime insiders a “big tent” (Pahlavi, via The National, 13 Feb. 2026), that is, a broad alliance for the transition in which members of the existing power apparatus would also find a place. This, he said, was decisive for a stable transition on both the civilian and the military side. Anyone whose hands were not stained with the people’s blood would be welcome. His programme also includes the repeatedly stated pledge that whoever accumulated capital during the period of sanctions would be left unmolested if they invested it in Iran. His transition programme provides for a conditional amnesty for lesser offences if those concerned cooperate with investigators.

This offer is matched by targeted courting of defectors. In June 2025 Pahlavi set up a secure channel through which members of the military, police, security apparatus and administration can contact his team, and he assured them that their service would be honoured and not forgotten. Shortly afterwards he stated that at least 50,000 officials and military personnel had registered there. He presented no evidence. In October 2026 he promised letters of protection to members of the security forces who side with the people. Today quite a few defectors who once held influential positions in the regime are at his side. Thus an alliance is taking shape in which those who served the regime yesterday are to keep their place in the new order tomorrow.

At the same time Pahlavi advertises Iran as one of the last great untapped markets in the world. This brings us full circle, back to trade. “Change through trade” turns into a trade in change: the profits from evading sanctions threaten to become the entrance fee to the new order.

10. The Face on the Other Side

The regime too has its face. The Revolutionary Guards are an army of their own alongside the regular army and at the same time control large parts of the economy. After Ali Khamenei had been killed by Israeli air strikes in the war at the end of February 2026, the Assembly of Experts appointed his son Mojtaba Supreme Leader in March. He has not appeared in public since, not even at his father’s funeral. According to insiders speaking to the New York Times, it is above all the Revolutionary Guards who have expanded their influence. One historian judged that the regime had been held together with him as a symbolic figurehead.

On both sides, then, there is a face without any procedure behind it, only in mirror-image form. In the regime, the rule of the armed men hides behind a leader who does not show himself. In the opposition, a leader is put on show behind whom foreign interests and foreign money are hidden. In Persian the Revolutionary Guards are called Pasdaran, guardians. This transformation of protectors into rulers is nothing new. From the middle of the tenth century the Abbasid caliphs in Baghdad ruled in name only. Their name stood on the coins and was mentioned in the Friday sermon, while their military protectors, first the Buyids and then the Seljuks, exercised power. The caliph supplied legitimacy; the armed men ruled. Where a figure of legitimacy has no means of power of its own, the balances of power shift in favour of those who command weapons and money. This applies to the invisible leader in Tehran as much as to a face carried by foreign patrons.

Part III: The Common Interest of the Patrons

11. What Binds the Alliance

The patrons of the face pursue very different goals. Israel wants an Iran that no longer threatens it and that recognises it. American conservatives celebrate Pahlavi, who promised at their conference in Texas to make Iran great again. Wealthy donors from the diaspora and potential investors see a large market. Sanctions profiteers seek impunity for their wealth. And German politicians seek a counterpart who spares them the effort of dealing with a movement of many voices.

What they share is the wish for a personified, predictable solution. A single individual at the top can make pledges: to recognise Israel, to open markets, to spare fortunes, to end the hostility towards the West. A movement from below cannot do this, because it decides through procedures whose outcome is open. Trade unions demand wages, women’s groups demand rights, regions demand a say, and elected parliaments can renegotiate treaties. Whoever wants a reliable return prefers a partner whose position does not depend on such procedures. Herein lies the real danger: a face that owes its position to foreign patrons owes them something, and it owes its own people only as much as the balance of power between it and that people compels.

Part IV: The Paulskirche

12. Acclamation as Mandate

The German hosts fitted into this alliance. The FDP Member of the European Parliament Marie-Agnes Strack-Zimmermann chairs the European Parliament’s Committee on Security and Defence. According to a 2023 report in the Stuttgarter Zeitung, she also belonged to the presidium of the German Society for Defence Technology and to the Friends of the German Army association, bodies in which the arms industry, the military and politics meet. These ties deserve mention because the trustee she honoured endorses military pressure on his own country. She reported on X about a conversation with Reza Pahlavi on the prospects of the democratic opposition and on Pahlavi’s own role. In doing so she thanked her colleague Danial Ilkhanipour for the cross-party cooperation for a free Iran. This SPD member of the Hamburg state parliament spoke in February 2026 at the large rally with Pahlavi during the Munich Security Conference. In a conversation with Strack-Zimmermann published on YouTube, he said the movement needed a face. His own party stayed away from the ceremony in Frankfurt.

A century of German Iran policy is condensed in this sentence. It does not express what the movement needs in order to organise itself. It expresses what its supporters need in order to deal with it: a counterpart whom one can receive, honour and telephone.

The speeches in the Paulskirche developed this idea. Frankfurt’s deputy mayor (Bürgermeister) Nils Kößler alone kept his distance: he would not presume, he said, to judge who was the right person to accept the prize. The foundation’s chairman Steffen Saebisch declared that the prize was for no group, no party and no individual. Asked why Pahlavi in particular was accepting it, he replied that Pahlavi’s name was being called out at the protests. The criticism had been loud, he said, but the support was louder. Strack-Zimmermann stressed that Pahlavi had always said the Iranian people would decide their future themselves. Of the critics she said: “Then, by the way, you always know you are on the right track” (Strack-Zimmermann, Paulskirche, 7 Nov. 2026, via dpa). In this way criticism is not examined as an argument but reinterpreted as a sign that one is right. Bijan Djir-Sarai, the former FDP general secretary, who gave the laudatory address, called the prize an obligation not to remain silent and not to look away. Again and again the hall shouted “Long live the Shah, long live Iran!” No one on the podium objected.

Symbolically, loudness thus took the place of procedure. Democracy rests on procedures in which people freely elect their representatives, hold them to account and can vote them out again. Whoever instead declares the loudest crowd to be the people and its acclamation a mandate puts the rule of the crowd in place of the rule of the people, ochlocracy in place of democracy. Iran has experienced where this leads. The 98 per cent for the “Islamic Republic” in March 1979 was the greatest acclamation in its history, and it was followed by the persecution of those who had acclaimed. In Germany of all places people should know that mass cheering and overwhelming approval in referendums do not establish freedom.

Part V: The Concerns of the Democratic Opposition

13. What the Supporters Chant

What the supporters chant says more about the order they hope for than any speech. “Javid Shah” wishes the Shah eternal life. “Pahlavi is our Shah” declares the trustee to be the owner before anyone has voted. “An Iran without a Shah has no order” (Independent Persian, via Gooya News, 7 Nov. 2026) trusts only a ruler to provide order. And one slogan that has been chanted in Pahlavi’s circles for years runs: “Death to the three corrupt: mullah, leftist, Mojahed” (der Freitag, 2 May 2026). His supporters chant it in Berlin, Munich and elsewhere, and his wife has spread it herself. I have heard it myself in a video on YouTube. Reza Pahlavi himself, asked at the Munich Security Conference why he could not bring Iranians together, replied that he had no critics, only enemies: reformists, separatists and the People’s Mojahedin.

One has to imagine how these words reach those they are aimed at. A woman whose brother was executed in 1988 as a left-wing prisoner hears “the leftists” being wished death, this time by people who call themselves freedom fighters. A Kurd whose party lost its leader at the Mykonos hears himself counted among the enemies as a “separatist”. A young teacher in Tehran who took to the streets for her professional association and was arrested for it wonders what place she would have in an order whose supporters cheer only one man. These people have fought the regime at great sacrifice. Their concern is not hostility towards a person. It is rooted in experience. In 1921 Reza Khan staged a coup with the backing of British officers and a few years later founded the Pahlavi dynasty. In 1953 an elected government was overthrown. In 1979 promises of freedom ended in executions. And after Mykonos trade went on, although their spokesmen had been murdered.

That is why they measure promises made before taking power against what a movement already does with its critics today. It is not a matter of equating individuals. Pahlavi is not Khomeini, and his supporters are not Revolutionary Guards. But whoever hears, as in 1978, that all are welcome, while at the same time whole groups are declared enemies, has reason to look more closely.

14. The Double Standard

Whoever wishes death on whole groups or declares them enemies is not calling for unity but for exclusion. Here an uncomfortable question arises for the German hosts, for the FDP, whose foundation awarded the prize, as well as for politicians of other parties who give Pahlavi a platform. These same parties rightly defend a firewall against the far-right Alternative for Germany (AfD), because they fear the demonisation of opponents, personality cults and the denigration of whole groups. At the same time they open the Paulskirche to a movement from whose following death is wished on whole sections of its own society. It is not about a label. It is about the standard. Does vigilance towards such slogans apply only when they are shouted in German?

Part VI: What Persists through Change

15. A Pattern That Lags Behind

If one looks at the century as a whole, a constant pattern appears behind all the ruptures. In 1916 the Foreign Office sponsored an exile elite that wanted to renew Iran from above. In the 1930s Reza Shah was the counterpart. After 1953 it was his son, to whom Germany held fast as a partner even after the wooden staves in front of Schöneberg Town Hall. In 1979 the West thought of Iran’s future as a change of person. In the 1990s Germany relied on the “critical dialogue”, then on the “reformers”, after 2015 on the nuclear agreement and the “old friends”. Today it is looking for a “face”.

In almost every one of these phases, German policy expected change from the top and tied this expectation to trade. Hardly ever did it turn its gaze to the people in Iran who formed trade unions, professional associations, women’s groups and student organisations. A century of this practice has shaped a social habitus in German politics that acts as a predisposition. It guides perception, judgement and action before any conscious decision is made: other societies appear as their rulers and their markets, not as the figurations that the people there form with one another. This predisposition developed under conditions in which great powers concluded treaties with princes and regulated dependencies through rulers. It persists although the people of Iran have long since been taking to the streets themselves and raising their voices. That this predisposition lags behind the changed conditions is a lagging behind of the social habitus. Because this very lagging behind determines present-day action and produces consequences that no one intends, it works as a drag effect of the social habitus. That is why the sentence that the movement needs a face sounds so self-evident that hardly anyone asks whose need it expresses.

16. The Overlooked Sources of Order

On the other side, this pattern meets its mirror image. Whoever chants that an Iran without a Shah has no order can imagine order only as the achievement of a ruler above society. Order as the result of rules that people expect one another to follow and that they monitor themselves lies outside this idea. Yet precisely these sources of order have long existed in Iran. The Tehran bus drivers’ union, the workers of the Haft Tappeh sugar cane factory, the teachers’ professional associations and their coordinating council, the striking truck drivers, pensioners and nurses have organised themselves again and again despite arrests. They represent interests, negotiate demands, create reliability among their members and practise responsibility. It is in them that the self-control develops without which no democracy can last. Neither those who call for the Shah nor those who look for a face take notice of these organisations. Both overlook what could carry a future order from below.

17. Mutual Confirmation

At the same time hosts and supporters bind each other emotionally as well. The hosts gain the image of the friend of freedom who stands on the right side of history. The supporters find in the tribute redress for long-wounded pride. Many of them have lost relatives, have not seen their homeland for decades and feel abandoned by the world. A young woman in the Ostpark said that Iranians had suffered so much and truly deserved the prize. These feelings deserve respect. But the cheering confirms the hosts, and the hosts ennoble the cheering. It is precisely this mutual confirmation that makes criticism so hard to hear: whoever questions the trustee’s legitimacy seems to be taking recognition away from those who have suffered. In this way the concerns of those who have suffered just as much fall out of view.

Conclusion: Tribute without Mandate

What would an Iran policy that had learned from this century have meant? It would have honoured the courage of the people in Iran without granting an individual a mandate that no one has given him. Not much would have been needed. If the prize is in any case to be handed over one day to freely elected representatives of Iran, the foundation could have kept it itself until that day, visibly and solemnly, as a pledge to a people that is not yet allowed to elect its representatives. An empty chair on the podium would have said more about the situation in Iran than any speech. Instead, it made an individual whom no one has elected the custodian of the prize. Such a policy would not have confused the acclamation of a crowd with the will of a people. It would not have reinterpreted dissent as a sign of being on the right track, but would have recognised it as part of a procedure which no place in Germany symbolises more than the Paulskirche. It would have asked why this face in particular was the one left, who finances it and who profits from it. It would have paid attention to the trade unions, professional associations and women’s groups in Iran. And it would not have forgotten that a Pahlavi was cheered in this republic once before, while his critics were being beaten.

These questions are addressed first of all to the Friedrich Naumann Foundation and its board, who turned acclamation into a mandate. They are addressed to Marie-Agnes Strack-Zimmermann and Bijan Djir-Sarai, who lent their voices to the face in the Paulskirche, and to Danial Ilkhanipour, who helps carry it at rallies. And they are addressed to a German policy that for a century has expected change in Iran from rulers, reformers or former heirs to the throne, and in doing so has overlooked the people who carry this change.

The people of Iran do not need a face imposed on them from outside. They need support in organising themselves and in determining their own future through a verifiable procedure. A face can be received and honoured. A movement that governs itself has to be lived with. That is less comfortable. But it is the only path that does not end once again where this century has already ended several times: with a ruler who is cheered because people have forgotten where the last cheering led.

Sources

Bundeszentrale für politische Bildung (Federal Agency for Civic Education): “Die Situation eskaliert: Berlin, 2. Juni 1967” and “Europas Beziehungen zu Iran”.

Deutscher Bundestag, printed papers (Drucksachen) 13/4590 (1996) and 13/7445 (1997).

Encyclopaedia Iranica, articles “Germany x”, “Kāva”, “Irānšahr” and “Taqizadeh”.

Epkenhans, Tim: Die iranische Moderne im Exil. Bibliographie der Zeitschrift Kāve, Berlin 1916–1922, Berlin: Klaus Schwarz Verlag 2000.

Ghahari, Keivandokht: Nationalismus und Modernismus in Iran in der Periode zwischen dem Zerfall der Qāǧāren-Dynastie und der Machtfestigung Reżā Schahs, Berlin: Klaus Schwarz Verlag 2001.

Jenkins, Jennifer: Iran in the Nazi New Order, 1933–1941, in: Iranian Studies 49 (2016), no. 5, pp. 727–751.

Meinhof, Ulrike: Offener Brief an Farah Diba, in: konkret, June 1967.

Nirumand, Bahman: Persien, Modell eines Entwicklungslandes oder Die Diktatur der Freien Welt, Reinbek: Rowohlt 1967 (English: Iran: The New Imperialism in Action, New York: Monthly Review Press 1969).

Haaretz/TheMarker and Citizen Lab (University of Toronto): reports on a Persian-language influence campaign, October 2025.

Reuters: Inside Reza Pahlavi’s faltering bid to lead Iran, 28 July 2026.

Financial Times: report on the debt relief for Volant Media, 2026.

Khani, Mina: Reza Pahlavi und die Realität, in: der Freitag, 2 May 2026.

Reports by dpa, hessenschau and Handelsblatt on the award ceremony on 7 November 2026.

Hanover, 9 November 2026

https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/

---

به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید